Adhyaya 45

Verse 1

स्कंद उवाच । अथ तद्योगिनीवृंदं दूराद्दृष्टिं प्रसार्य च । स्वनेत्रदैर्घ्यनिर्माणं प्रशशंस फलान्वितम्

स्कंद म्हणाले—मग त्या योगिनीवृंदाने दूरवर दृष्टी पसरवून, आपल्या नेत्रांची पोहोच वाढण्याच्या त्या फलदायी सिद्धीची प्रशंसा केली।

Verse 2

दिव्यप्रासादमालानां पताकाश्चलपल्लवाः । सादरं दूरमार्गस्थान्पांथानाह्वयतीरिव

दिव्य प्रासादांच्या रांगांवरील फडकणाऱ्या पताका, चल पल्लवांसारख्या, दूर मार्गावर असलेल्या पांथस्थांना जणू सादरपणे हाक देत होत्या।

Verse 3

चंचत्प्रासादमाणिक्यैर्विजृंभितमरीचिभिः । सुनीलमपि च व्योमवीक्ष्यमाणं सुनिर्मलम्

चमचमणाऱ्या प्रासादांवरील माणिक्यांच्या पसरलेल्या किरणांनी, गडद निळे आकाशही पाहताना अत्यंत निर्मळ व निष्कलंक भासले।

Verse 4

देवत्वं माययाच्छाद्य वेषं कार्पटिकोचितम् । विधाय काशीमविशद्योगिनीचक्रमक्रमम्

मायेने आपले देवत्व झाकून, कार्पटिकांस योग्य असा वेष धारण करून, योगिनींचे चक्र काशीत निःशब्दपणे, कोणाच्याही लक्षात न येता प्रवेशले।

Verse 5

काचिच्चयोगिनी भूता काचिज्जाता तपस्विनी । काचिद्बभूव सैरंध्री काचिन्मासोपवासिनी

कोणी योगिनीच झाली, कोणी तपस्विनी म्हणून प्रकटली; कोणी सैरंध्री (दासी) बनली, आणि कोणी मासोपवास करणारी स्त्री झाली।

Verse 6

मालाकारवधूः काचित्काचिन्नापितसुंदरी । सूतिकर्मविचारज्ञा ऽपरा भैषज्यकोविदा

कोणी माळाकाराची वधू झाली, कोणी सुंदर नापित-स्त्री झाली; कोणी सूतिकर्मात निपुण होती, तर दुसरी औषधविद्येत कुशल होती।

Verse 7

वैश्या च काचिदभवत्क्रयविक्रयचंचुरा । व्यालग्राहिण्यभूत्काचिद्दासीधात्री च काचन

एक स्त्री वैश्य झाली, खरेदी‑विक्रीत कुशल. दुसरी भयंकर प्राणी पकडणारी झाली. आणि एक दासी व धात्री (दूध‑आई) होऊन नगरात सेवा करू लागली.

Verse 8

एका च नृत्यकुशला त्वन्या गानविशारदा । अपरा वेणुवादज्ञा परा वीणाधराभवत्

एक नृत्यात कुशल झाली, दुसरी गायनात विशारद. एक बासरी‑वादन जाणणारी झाली, आणि दुसरी वीणा धारण करून वीणा वाजविणारी झाली.

Verse 9

मृदंगवादनज्ञान्या काचित्ताल कलावती । काचित्कार्मणतत्त्वज्ञा काचिन्मौक्तिकगुंफिका

एक मृदंग‑वादनात निपुण होती, एक ताल‑लयीच्या कलेत प्रवीण. एक कार्मण (कर्मप्रयोग) तत्त्व जाणणारी, आणि एक मोत्यांची माळ गुंफणारी होती.

Verse 10

गंधभागविधिज्ञान्या काचिदक्षकलालया । आलापोल्लासकुशला काचिच्चत्वरचारिणी

एक सुगंधी द्रव्यांचे प्रमाण‑विधी जाणणारी होती; एक पास्यांच्या खेळात रमणारी. एक मधुर आलाप व आनंदी विनोदात कुशल होती; आणि एक चौक‑चत्वरांत फिरणारी होती.

Verse 11

वंशाधिरोहणे दक्षा रज्जुमार्गेण चेतरा । काचिद्वातुलचेष्टाऽभूत्पथि चीवरवेष्टना

एक बांबूवर चढण्यात दक्ष होती, दुसरी दोरीच्या मार्गावर चालणारी. एक वेड्यासारखी चेष्टा करू लागली, आणि एक रस्त्यावर चिवर/चिथड्यांत गुंडाळून फिरत राहिली.

Verse 12

अपत्यदाऽनपत्यानां परा तत्रपुरेऽवसत् । काचित्करांघ्रिरेखाणां लक्षणानि चिकेति च

त्या नगरीत एक स्त्री अपत्यहीनांना संतान देणारी म्हणून वसत होती. आणि दुसरी हस्त‑पादरेषांतील शुभलक्षणे तपासून त्यांचा अर्थ सांगत असे.

Verse 13

चित्रलेखन नैपुण्यात्काचिज्जनमनोहरा । वशीकरणमंत्रज्ञा काचित्तत्र चचार ह

चित्रलेखनातील कौशल्याने एक स्त्री लोकांचे मन रमवीत असे. आणि दुसरी वशीकरण‑मंत्रांची जाणकार होऊन तेथे संचार करीत असे.

Verse 14

गुटिकासिद्धिदा काचित्काचिदंजनसिद्धिदा । धातुवादविदग्धान्या पादुकासिद्धिदा परा

एकी गुटिका‑सिद्धी देई, दुसरी अंजन‑सिद्धी देई. आणखी एक धातुवादात निपुण होती, आणि दुसरी पादुका‑सिद्धी प्रदान करी.

Verse 15

अग्निस्तंभ जलस्तंभ वाक्स्तंभं चाप्यशिक्षयत् । खेचरीत्वं ददौ काचिददृश्यत्वं परा ददौ

ती अग्निस्तंभ, जलस्तंभ आणि वाक्स्तंभ यांचेही शिक्षण देई. एकी खेचरी‑शक्ती देई आणि दुसरी अदृश्यत्व प्रदान करी.

Verse 16

काचिदाकर्पणीं सिद्धिं ददावुच्चाटनं परा । काचिन्निजांगसौंदर्य युवचित्तविमोहिनी

एकी आकर्षणी‑सिद्धी देई, दुसरी उच्चाटन‑कर्म देई. आणि एकी आपल्या अंगसौंदर्याने तरुणांचे चित्त मोहित करी.

Verse 17

चिंतितार्थप्रदा काचित्काचिज्ज्योतिः कलावती । इत्यादि वेषभाषाभिरनुकृत्य समंततः

त्या योगिनींपैकी कोणी ‘चिंतितार्थप्रदा’, कोणी ‘ज्योती’, तर कोणी ‘कलावती’ असे रूप धारण करून प्रकट झाली. नाना वेष व नाना भाषाभंगिमा अनुकरण करून त्या नगरात सर्वत्र फिरत राहिल्या.

Verse 18

प्रत्यंगणं प्रतिगृहं प्राविशद्योगिनीगणः । इत्थमब्दंचरंत्यस्ता योगिन्योऽहर्निशं पुरि

योगिनींचा समूह प्रत्येक अंगणात व प्रत्येक घरात शिरत राहिला. अशा रीतीने त्या योगिन्या नगरात अहोरात्र एक पूर्ण वर्षभर संचार करत राहिल्या.

Verse 19

न च्छिद्रं लेभिरे क्वापि नृपविघ्नचिकीर्षवः । ततः समेत्य ताः सर्वा योगिन्यो वंध्यवांछिताः । तस्थुः संमंत्र्य तत्रैव न गता मंदरं पुनः

राजाला विघ्न घालण्याची इच्छा असूनही त्यांना कुठेही छिद्र (संधी) मिळाली नाही. मग इच्छा निष्फळ झाल्याने खिन्न झालेल्या त्या सर्व योगिन्या एकत्र आल्या, तिथेच सल्लामसलत करून थांबल्या; आणि पुन्हा मंदरास परत गेल्या नाहीत.

Verse 20

प्रभुकार्यमनिष्पाद्य सदः संभावनैधितः । कः पुरः शक्नुयात्स्थातुं स्वामिनो क्षतविग्रहः

स्वामीचे कार्य न साधता, तरीही जो सतत आत्मगौरवाने फुगलेला असे—असा अपमानित देहधारी सेवक स्वामिन्यासमोर कसा उभा राहू शकेल?

Verse 21

अन्यच्च चिंतितं ताभिर्योगिनीभिरिदं मुने । प्रभुं विनापि जीवामो न तु काशीं विना पुनः

हे मुने, त्या योगिन्यांनी आणखी असे चिंतन केले—“स्वामीशिवायही आम्ही जगू; पण काशीशिवाय मात्र पुन्हा कधीच जगू शकणार नाही.”

Verse 22

प्रभूरुष्टोपि सद्भृत्ये जीविकामात्रहारकः । काशीहरेत्कराद्भ्रष्टा पुरुषार्थचतुष्टयम्

स्वामी सद्भृत्यावर रुष्ट झाला तरी तो केवळ उपजीविकाच हिरावतो; पण जो काशीपासून च्युत होतो, त्याच्या हातातून काशी स्वतः धर्म-अर्थ-काम-मोक्ष हे चार पुरुषार्थ हिरावून घेते।

Verse 23

नाद्यापि काशीं संत्यज्य तदारभ्य महामुने । योगिन्योन्यत्र तिष्ठंति चरंत्योपि जगत्त्रयम्

हे महामुने! त्या काळापासून आजही योगिन्या काशीचा त्याग करीत नाहीत; त्या त्रैलोक्यात संचार करीत असल्या तरी अन्यत्र केवळ क्षणभरच थांबतात।

Verse 24

प्राप्यापि श्रीमतीं काशीं यस्तितिक्षति दुर्मतिः । स एव प्रत्युत त्यक्तो धर्मकामार्थमुक्तिभिः

श्रीमंत काशी प्राप्त करूनही जो दुर्मती श्रद्धेविना तिला केवळ ‘सहन’ करीत राहतो, तो खरेतर धर्म-अर्थ-काम आणि मुक्ती यांद्वारेच त्याज्य ठरतो।

Verse 25

कः काशीं प्राप्य दुर्बुद्धिरपरत्र यियासति । मोक्षनिक्षेप कलशीं तुच्छश्रीकृतमानसः

काशी प्राप्त करून कोण दुर्बुद्धी दुसरीकडे जाऊ इच्छील? काशी ही मोक्ष-निक्षेपाची कलशी आहे; तुच्छ वैभवांनी मन क्षुद्र करणारा माणूसच अन्यत्र जाण्याचा विचार करील।

Verse 26

विमुखोपीश्वरोस्माकं काशीसेवनपुण्यतः । संमुखो भविता पुण्यं कृतकृत्याः स्म तद्वयम्

ईश्वर आमच्यापासून विमुख असला तरी काशीसेवेच्या पुण्यामुळे तो आमच्याकडे संमुख होईल; त्या पुण्यानेच आम्ही कृतकृत्य होऊ—आम्ही धन्य आहोत।

Verse 27

दिनैः कतिपयैरेव सर्वज्ञोपि समेष्यति । विना काशीं न रमते यतोऽन्यत्र त्रिलोचनः

काहीच दिवसांत सर्वज्ञही हा निश्चय करतो—काशीविना तो रममाण होत नाही; कारण त्रिलोचन शंकराला अन्यत्र आनंद लाभत नाही।

Verse 28

शंभोः शक्तिरियं काशी काचित्सर्वैरगोचरा । शंभुरेव हि जानीयादेतस्याः परमं सुखम्

ही काशी शंभूचीच शक्ति आहे, जी सर्वांना अगोचर आहे. तिचे परम सुख खरे तर शंभूच जाणतो.

Verse 29

इति निश्चित्य मनसि शंभोरानंदकानने । अतिष्ठद्योगिनीवृंदं कयाचिन्माययावृतम्

असा मनात निश्चय करून, शंभूच्या ‘आनंद-कानना’त योगिनींचा वृंद कोणत्यातरी रहस्यमय मायेनं आच्छादित होऊन उभा राहिला होता.

Verse 30

व्यास उवाच । इत्थं समाकर्ण्य मुनिः पुनः पप्रच्छ षण्मुखम् । कानि कानि च नामानि तासां तानि वदेश्वर

व्यास म्हणाले—हे ऐकून मुनींनी पुन्हा षण्मुखाला विचारले: “त्यांची कोणकोणती नावे आहेत? हे ईश्वर, ती नावे सांगा.”

Verse 31

भजनाद्योगिनीनां च काश्यां किं जायते फलम् । कस्मिन्पर्वणि ताः पूज्याः कथं पूज्याश्च तद्वद

“आणि काशीत योगिनींच्या भजन-पूजनाने कोणते फळ प्राप्त होते? कोणत्या पर्वणी त्या पूज्य आहेत, आणि त्यांची पूजा कशी करावी—तेही सांगा.”

Verse 32

श्रुत्वेतिप्रश्नमौमेयो योगिनीसंश्रयं ततः । प्रत्युवाच मुने वच्मि शृणोत्ववहितो भवान्

हा प्रश्न ऐकून उमापुत्र, योगिनींचा आश्रय, म्हणाला—“हे मुने! मी सांगतो; आपण पूर्ण सावधानतेने ऐका.”

Verse 33

स्कंद उवाच । नामधेयानि वक्ष्यामि योगिनीनां घटोद्भव । आकर्ण्य यानि पापानि क्षयंति भविनां क्षणात्

स्कंद म्हणाला—“हे घटोद्भव (व्यास)! मी योगिनींची नावे सांगतो; ती ऐकताच प्राण्यांची पापे क्षणात नष्ट होतात.”

Verse 34

गजानना सिंहमुखी गृध्रास्या काकतुंडिका । उष्ट्रग्रीवा हयग्रीवा वाराही शरभानना

गजानना, सिंहमुखी, गृध्रास्या, काकतुंडिका; उष्ट्रग्रीवा, हयग्रीवा, वाराही आणि शरभानना—ही योगिनींची नावे आहेत.

Verse 35

उलूकिका शिवारावा मयूरी विकटानना । अष्टवक्त्रा कोटराक्षी कुब्जा विकटलोचना

उलूकिका, शिवारावा, मयूरी, विकटानना; अष्टवक्त्रा, कोटराक्षी, कुब्जा आणि विकटलोचना—हीही योगिनींची नावे आहेत.

Verse 36

शुष्कोदरी ललज्जिह्वा श्वदंष्ट्रा वानरानना । ऋक्षाक्षी केकराक्षी च बृहत्तुंडा सुराप्रिया

शुष्कोदरी, ललज्जिह्वा, श्वदंष्ट्रा, वानरानना; ऋक्षाक्षी, केकराक्षी, बृहत्तुंडा तसेच सुराप्रिया—हीही योगिनींची नावे आहेत.

Verse 37

कपालहस्ता रक्ताक्षी शुकी श्येनी कपोतिका । पाशहस्ता दंडहस्ता प्रचंडा चंडविक्रमा

ती कपालहस्ता, रक्ताक्षी; शुकी, श्येनी, कपोतिका; पाशहस्ता, दंडहस्ता, अत्यंत प्रचंड आणि रणात भयंकर विक्रम असणारी आहे।

Verse 38

शिशुघ्नी पापहंत्री च काली रुधिरपायिनी । वसाधया गर्भभक्षा शवहस्तांत्रमालिनी

ती शिशुघ्नी, पापहंत्री; काली, रुधिरपायिनी; वसाधया, गर्भभक्षा; आणि शवहस्ता, आंत्रमालाधारिणी आहे।

Verse 39

स्थूलकेशी बृहत्कुक्षिः सर्पास्या प्रेतवाहना । दंदशूककरा क्रौंची मृगशीर्षा वृषानना

ती स्थूलकेशी, मोठ्या कुक्षीची; सर्पास्या, सापासारख्या मुखाची; प्रेतवाहना; दंदशूककरा, सर्पसदृश हातांची; क्रौंची; मृगशीर्षा; आणि वृषानना आहे।

Verse 40

व्यात्तास्या धूमनिःश्वासा व्योमैकचरणोर्ध्वदृक् । तापनी शोषणीदृष्टिः कोटरी स्थूलनासिका

ती व्यात्तास्या, विकराळ उघड्या मुखाची; धूमनिःश्वासा, धुरकट श्वासाची; व्योमात एकचरणी विचरणारी, ऊर्ध्वदृष्टीची; तापनी, दाह करणारी; शोषणीदृष्टी, ज्याची नजर सुकवते; कोटरी; आणि स्थूलनासिका आहे।

Verse 41

विद्युत्प्रभा बलाकास्या मार्जारी कटपूतना । अट्टाट्टहासा कामाक्षी मृगाक्षी मृगलोचना

ती विद्युत्प्रभा, वीजेसारखी प्रभा असणारी; बलाकास्या; मार्जारी; कटपूतना; अट्टाट्टहासा, जोराने अट्टहास करणारी; कामाक्षी; मृगाक्षी; आणि मृगलोचना—हरिणीसारख्या नेत्रांची आहे।

Verse 42

नामानीमानि यो मर्त्यश्चतुःषष्टिं दिनेदिने । जपेत्त्रिसंध्यं तस्येह दुष्टबाधा प्रशाम्यति

जो मनुष्य दररोज त्रिसंध्येला ही चौंसष्ट नामांचा जप करतो, त्याच्या या जन्मातच दुष्टबाधा शांत होते.

Verse 43

न डाकिन्यो न शाकिन्यो न कूष्मांडा न राक्षसाः । तस्य पीडां प्रकुर्वंति नामानीमानि यः पठेत्

जो या नामांचे पठण करतो, त्याला ना डाकिणी, ना शाकिणी, ना कूष्मांड, ना राक्षस पीडा देऊ शकतात.

Verse 44

शिशूनां शांतिकारीणि गर्भशांतिकराणि च । रणे राजकुले वापि विवादे जयदान्यपि

ही नामे शिशूंना शांती देणारी व गर्भालाही शांती करणारी आहेत; रणात, राजदरबारात आणि वादविवादातही विजय देतात.

Verse 45

लभेदभीप्सितां सिद्धिं योगिनीपीठसेवकः । मंत्रांतराण्यपि जपंस्तत्पीठे सिद्धिभाग्भवेत्

योगिनीपीठाची सेवा करणारा इच्छित सिद्धी प्राप्त करतो; इतर मंत्र जपत असला तरी त्या पीठावर तो सिद्धीचा भागी होतो.

Verse 46

बलिपूजोपहारैश्च धूपदीपसमर्पणैः । क्षिप्रं प्रसन्ना योगिन्यः प्रयच्छेयुर्मनोरथान्

बली, पूजा व उपहार तसेच धूप-दीप अर्पण केल्याने योगिन्या लवकर प्रसन्न होऊन मनोवांछित फल देतात.

Verse 47

शरत्काले महापूजां तत्र कृत्वा विधानतः । हवींषि हुत्वा मंत्रज्ञो महतीं सिद्धिमाप्नुयात्

शरदृतूत तेथे विधिपूर्वक महापूजा करून, मंत्रज्ञ पुरुष अग्नीत हव्य अर्पण करील तर तो महान सिद्धी प्राप्त करतो।

Verse 48

आरभ्याश्वयुजःशुक्लां तिथिं प्रतिपदं शुभाम् । पूजयेन्नवमीयावन्नरश्चिंतितमाप्नुयात्

आश्वयुज शुक्ल पक्षातील शुभ प्रतिपदेपासून आरंभ करून नवमीपर्यंत जो पुरुष पूजन करतो, तो इच्छित फल प्राप्त करतो।

Verse 49

कृष्णपक्षस्य भूतायामुपवासी नरोत्तमः । तत्र जागरणं कृत्वा महतीं सिद्धिमाप्नुयात्

कृष्ण पक्षातील भूताया तिथीला उपवास करणारा श्रेष्ठ पुरुष तेथे जागरण करील तर तो महान सिद्धी प्राप्त करतो।

Verse 50

प्रणवादिचतुर्थ्यन्तैर्नामभिर्भक्तिमान्नरः । प्रत्येकं हवनं कृत्वा शतमष्टोत्तरं निशि

भक्तिमान पुरुष प्रणवापासून चतुर्थीपर्यंतच्या नाम-मंत्रांनी, रात्री प्रत्येक वेळी वेगळे हवन करून एकशे आठ आहुती देईल।

Verse 51

ससर्पिषा गुग्गुलुना लघुकोलि प्रमाणतः । यां यां सिद्धिमभीप्सेत तांतां प्राप्नोति मानवः

तूप व गुग्गुळू लहान बोराएवढ्या प्रमाणात घेऊन, मनुष्य ज्या-ज्या सिद्धीची इच्छा करतो, त्या-त्या सिद्धी तो प्राप्त करतो।

Verse 52

चैत्रकृष्णप्रतिपदि तत्र यात्रा प्रयत्नतः । क्षेत्रविघ्नशांत्यर्थं कर्तव्या पुण्यकृज्जनैः

चैत्र कृष्ण पक्ष प्रतिपदेला तेथे पुण्यकर्मी जनांनी प्रयत्नपूर्वक यात्रा करावी, क्षेत्राशी संबंधित विघ्नशांतीसाठी।

Verse 53

यात्रा च सांवत्सरिकीं यो न कुर्यादवज्ञया । तस्य विघ्नं प्रयच्छंति योगिन्यः काशिवासिनः

जो अवज्ञेने वार्षिक यात्रा करीत नाही, त्याला काशीत वसणाऱ्या योगिन्या विघ्न देतात।

Verse 54

अग्रे कृत्वा स्थिताः सर्वास्ताः काश्यां मणिकर्णिकाम् । तन्नमस्कारमात्रेण नरो विघ्नैर्न बाध्यते

त्या सर्व (योगिन्या) मणिकर्णिकेला अग्रस्थानी ठेवून काशीत स्थित आहेत; तिच्या केवळ नमस्कारानेच मनुष्य विघ्नांनी बाधित होत नाही।