Adhyaya 25

Verse 1

व्यास उवाच । शृणु सूत प्रवक्ष्यामि कथां कलशजन्मनः । यामाकर्ण्य नरो भूयाद्विरजा ज्ञानभाजनम्

व्यास म्हणाले—हे सूत, ऐक; मी कलशजन्मा (अगस्त्य) यांची कथा सांगतो. ती ऐकल्याने मनुष्य निर्मळ होऊन सत्यज्ञानाचा पात्र होतो।

Verse 2

गिरिं प्रदक्षिणीकृत्य श्रीसंज्ञं कलशोद्भवः । सपत्नीको ददर्शाथ रम्यं स्कंदवनं महत्

‘श्री’ नावाच्या गिरिची प्रदक्षिणा करून कलशोद्भव अगस्त्य ऋषींनी पत्नीसमवेत ते रम्य व विशाल स्कंदवन पाहिले।

Verse 3

सर्वर्तं कुसुमाढ्यं च रसवत्फलपादपम् । सुसेव्य कंदमूलाढ्यं सुवल्कलमहीरुहम्

ते वन सर्व ऋतूंमध्ये फुलांनी समृद्ध, रसाळ फळांच्या वृक्षांनी भरलेले; तेथे जाणे सुलभ, कंदमुळे विपुल, आणि उत्तम वल्कलधारी महावृक्षांनी शोभायमान होते।

Verse 4

निवीतश्वापदगणं ससरित्पल्वलावृतम् । स्वच्छ गंभीरकासारं सारं सर्वभुवः परम्

ते वन रानटी पशूंच्या कळपांपासून मुक्त, नद्या व कमळतळ्यांनी वेढलेले; त्यातील सरोवरे स्वच्छ व गभीर—पृथ्वीवरील सर्व प्रदेशांत ते परम श्रेष्ठ आश्रय होते।

Verse 5

नानापतत्रिसंघुष्टं नानामुनिजनोषितम् । तपःसंकेतनिलयमिवैकं संपदां पदम्

तो प्रदेश नानाविध पक्ष्यांच्या किलबिलाटाने निनादित होता आणि विविध मुनिगणांनी वसलेला होता। तो जणू तपस्येसाठी ठरविलेला एकमेव धाम आणि सर्व संपत्तीचे एकच आसन भासला।

Verse 6

लोहितो नाम तत्रास्ति गिरिः स्वर्णगिरिप्रभः । सुकंदरप्रस्रवणः स्वसानु शिखरप्रभः

तेथे ‘लोहित’ नावाचा एक पर्वत होता, जो सुवर्णशिखरासारखा तेजस्वी दिसत होता। त्यात सुंदर कंदरा व झरे होते आणि आपल्या सानू-शिखरांच्या प्रभेने तो झळकत होता।

Verse 7

कैलासस्यैकशकलं कर्मभूमाविहागतम् । तपस्तप्तुमिव प्रोच्चैर्नानाश्चर्यसमन्वितम्

तो जणू कैलासाचा एक तुकडा कर्मभूमीत येथे अवतरला होता। उंच उभा, नानाविध आश्चर्यांनी अलंकृत—जणू तप करण्यासाठीच निर्माण झालेला।

Verse 8

तत्राद्राक्षीन्मुनिश्रेष्ठोऽगस्त्यः साक्षात्षडाननम् । प्रणम्य दंडवद्भूमौ सपत्नीको महातपाः

तेथे मुनिश्रेष्ठ अगस्त्यांनी साक्षात् षडानन (स्कंद) यांचे दर्शन घेतले. तो महातपस्वी पत्नीसमवेत भूमीवर दंडवत् प्रणाम करून पडला.

Verse 9

तुष्टाव गिरिजासूनुं सूक्तैः श्रुतिसमुद्भवैः । तथा स्वकृतया स्तुत्या प्रबद्ध करसंपुटः

करसंपुट बांधून त्याने गिरिजासुत (स्कंद) यांची स्तुती श्रुतीतून उद्भवलेल्या सूक्तांनी केली, तसेच स्वतः रचलेल्या स्तोत्रानेही गुणगान केले.

Verse 10

अगस्तिरुवाच । नमोस्तु वृंदारकवृंदवंद्य पादारविंदाय सुधाकराय । षडाननायामितविक्रमाय गौरीहृदानंदसमुद्भवाय

अगस्त्य म्हणाले—देववृंदांनी वंदिलेल्या पद्मचरणांना, चंद्रासारख्या शीतल कृपामय प्रभूस, अमाप पराक्रमी षडाननास, आणि गौरीच्या हृदयात उद्भवलेल्या आनंदस्वरूपास नमस्कार।

Verse 11

नमोस्तु तुभ्यं प्रणतार्तिहंत्रे कर्त्रे समस्तस्य मनोरथानाम् । दात्रे रथानां परतारकस्य हंत्रे प्रचंडासुर तारकस्य

तुला नमस्कार—शरणागतांचे दुःख हरिणारा, सर्व मनोरथ पूर्ण करणारा, परम तारकासाठी दिव्य रथ देणारा, आणि प्रचंड असुर तारकाचा संहार करणारा।

Verse 12

अमूर्तमूर्ताय सहस्रमूर्तये गुणाय गुण्याय परात्पराय । अपारपाराय परापराय नमोस्तु तुभ्यं शिखिवाहनाय

तुला नमस्कार—जो निराकारही आणि साकारही; सहस्र रूपांनी प्रकट; गुणस्वरूप व गुण्याचा परम लक्ष्य; परात्पर; ज्याचा पार अपार; पर-अपर दोन्हींपलीकडे—हे मयूरवाहना, प्रणाम।

Verse 13

नमोस्तु ते ब्रह्मविदांवराय दिगंबरायांबर संस्थिताय । हिरण्यवर्णाय हिरण्यबाहवे नमो हिरण्याय हिरण्यरेतसे

तुला नमस्कार—ब्रह्मविदांमध्ये श्रेष्ठ, दिगंबर तपस्वी, आकाशात प्रतिष्ठित; सुवर्णवर्ण, सुवर्णबाहू—सुवर्णस्वरूप, सुवर्णतेज व सृजनशक्तियुक्त प्रभूस प्रणाम।

Verse 14

तपःस्वरूपाय तपोधनाय तपःफलानां प्रतिपादकाय । सदा कुमाराय हिमारमारिणे तणीकृतैश्वर्य विरागिणे नमः

नमस्कार—तपःस्वरूप, तपोधन, तपाचे फळ प्रदान करणारा; सदा कुमार; हिमाराचा शत्रू; आणि वैराग्यवान, ज्याच्यासाठी ऐश्वर्य तृणासमान आहे।

Verse 15

नमोस्तु तुभ्यं शरजन्मने विभो प्रभातसूर्यारुणदंतपंक्तये । बालाय चाबालपराक्रमाय षाण्मातुरायालमनातुराय

हे विभो, शरात जन्मलेल्या प्रभो! तुला नमस्कार; तुझी दंतपंक्ती प्रभातच्या अरुण सूर्याप्रमाणे तेजस्वी आहे। बालरूप असूनही अबाल पराक्रम असलेल्या तुला प्रणाम; षाण्मातुर—सहा मातांचा पुत्र, सर्वसमर्थ व कधीही व्याकुळ न होणाऱ्या तुला वंदन।

Verse 16

मीढुष्टमायोत्तरमीढुषे नमो नमो गणानां पतये गणाय । नमोस्तु ते जन्मजरातिगाय नमो विशाखाय सुशक्तिपाणये

अतिशय दाता आणि त्याहून श्रेष्ठ दात्या तुला नमस्कार। गणांचा स्वामी, स्वतः गणस्वरूप—तुला पुनःपुन्हा प्रणाम। जन्म व जरा यांपलीकडे असलेल्या तुला नमस्कार; विशाख—ज्याच्या हाती प्रबळ शक्ति (भाला) आहे—तुला वंदन।

Verse 17

सर्वस्य नाथस्य कुमारकाय क्रौंचारये तारकमारकाय । स्वाहेय गांगेय च कार्तिकेय शैवेय तुभ्यं सततं नमोऽस्तु

सर्वांचा नाथ कुमार, क्रौंचाचा शत्रू, तारकाचा संहारक—तुला नित्य नमस्कार। स्वाहेचा पुत्र, गंगेचा पुत्र, कार्तिकेय, शैववंशज—तुला सतत प्रणाम असो।

Verse 18

इत्थं परिष्टुत्य स कार्तिकेयं नमो नमस्त्वित्यभिभाषमाणः । द्विस्त्रिःपरिक्रम्य पुरो विवेश स्थितो मुनीशोपविशेति चोक्तः

अशा रीतीने कार्तिकेयाची स्तुती करून, “नमो नमस्ते” असे म्हणत, त्याने दोन-तीन वेळा प्रदक्षिणा घातली आणि मग त्यांच्या समोर प्रवेश केला। तेथे उभा असताना त्याला म्हटले—“हे मुनीश्वर, उपवेश करा।”

Verse 19

कार्तिकेय उवाच । क्षेमोस्ति कुंभज मुने त्रिदशैकसहायकृत् । जाने त्वामिह संप्राप्तं तथा विंध्याचलोन्नतिम्

कार्तिकेय म्हणाले—हे कुंभज मुने, तुझे कल्याण असो। देवांना सहाय्य करणाऱ्या! तू येथे आला आहेस हे मला माहीत आहे; तसेच विंध्याचलाच्या उन्नतीचा विषयही मला ज्ञात आहे।

Verse 20

अविमुक्ते महाक्षेत्रे क्षेमं त्र्यक्षेण रक्षिते । यत्र क्षीणायुषां साक्षाद्विरूपाक्षोऽस्ति मोक्षदः

अविमुक्त महाक्षेत्री, त्रिनेत्र प्रभूच्या रक्षणाने जेथे क्षेम सुरक्षित आहे, तेथे क्षीण आयुष्य असणाऱ्यांसाठी साक्षात् विरूपाक्ष (शिव) मोक्षदाता म्हणून विराजमान आहेत।

Verse 21

भूर्भुवः स्वस्तले वापि न पातालतले मलम् । नोर्ध्वलोके मया दृष्टं तादृक्क्षेत्रं क्वचिन्मुने

भूः, भुवः, स्वः या लोकांतही नाही, पाताळातही नाही, आणि ऊर्ध्वलोकांतही नाही—हे मुने, मी कुठेही तसले क्षेत्र पाहिले नाही।

Verse 22

अहमेकचरोप्यत्र तत्क्षेत्रप्राप्तये मुने । तप्ये तपांसिनाद्यापि फलेयुर्मे मनोरथाः

हे मुने, मी एकटा फिरत असलो तरी त्या क्षेत्रप्राप्तीसाठी आजही तप करीत आहे; माझे मनोरथ फलद्रूप होवोत।

Verse 23

न तत्पुण्यैर्न तद्दानैर्न तपोभिर्न तज्जपैः । न लभ्यं विविधैर्यज्ञैर्लभ्यमैशादनुग्रहात्

ती (काशीप्राप्ती) केवळ पुण्याने नाही, दानाने नाही, तपाने नाही, जपाने नाही, विविध यज्ञांनीही नाही; ती ईश (शिव) यांच्या अनुग्रहानेच मिळते।

Verse 24

ईश्वरानुग्रहादेव काशीवासः सुदुर्लभः । सुलभः स्यान्मुने नूनं न वै सुकृतकोटिभिः

ईश्वराच्या अनुग्रहानेच काशीवास अत्यंत दुर्लभ आहे; हे मुने, कोट्यवधी सुकृतांनीही तो निश्चयच सुलभ होत नाही।

Verse 25

अन्यैव काचित्सा सृष्टिर्विधातुर्याऽतिरेकिणी । न तत्क्षेत्रगुणान्वक्तुमीश्वरोऽपीश्वरो यतः

ती (काशी) विधात्याच्या सृष्टीपेक्षाही अधिक, वेगळ्याच प्रकारची रचना आहे. त्या क्षेत्राचे गुण पूर्णपणे सांगणे शक्य नाही; कारण ईश्वरांचा ईश्वर महादेवच तिचा अधिष्ठाता व मूळ कारण आहे.

Verse 26

अहो मतेः सुदौर्बल्यमहोभाग्यस्य दौर्विधम् । अहो मोहस्य माहात्म्यं यत्काशीह न सेव्यते

अहो! बुद्धी किती दुर्बल; अहो! भाग्य किती विपरीत. अहो! मोहाचे असे माहात्म्य की या लोकी काशीची सेवा-उपासना होत नाही.

Verse 27

शरीरं जीर्यते नित्यं संजीर्यंतींद्रियाण्यपि । आयुर्मृगो मृगयुना कृतलक्ष्यो हि मृत्युना

शरीर नित्य झिजत जाते आणि इंद्रियेही सतत जीर्ण होतात. आयुष्य हे मृग आहे; मृत्युरूपी शिकाऱ्याने त्याला लक्ष्य केलेलेच आहे.

Verse 28

सापदं संपदं ज्ञात्वा सापायं कायमुच्चकैः । चपला चपलं चायुर्मत्वा काशीं समाश्रयेत्

संपत्ती ही आपदेसह असते आणि ही काया अनेक संकटांनी भरलेली आहे, हे जाणून; लक्ष्मी चंचल आणि आयुष्यही चंचल आहे असे मानून—काशीचा आश्रय घ्यावा.

Verse 29

यावन्नैत्यायुषश्चांतस्तावत्काशी न मुच्यते । कालः कलालवस्यापि संख्यातुं नैव विस्मरेत्

जोपर्यंत नियत आयुष्याचा अंत येत नाही, तोपर्यंत काशीचा त्याग करू नये. काळ तर कला-लव इतक्या सूक्ष्म अंशांची गणनाही कधी विसरत नाही.

Verse 30

जरानिकटनिक्षिप्ता बाधंते व्याधयो भृशम् । तथापि देहो नानेहो नाहो काशीं समीहते

जरा जवळ येऊन घोर व्याधी देहाला फार त्रास देतात, तरीही हा देह न खचतो, न हळहळतो—जोपर्यंत काशीची अभिलाषा आहे।

Verse 31

तीर्थस्नानेन जप्येन परोपकरणोक्तिभिः । विनार्थं लभ्यते धर्मो धर्मादर्थः स्वयं भवेत्

तीर्थस्नान, जप आणि परोपकारक वचनांनी कोणताही सांसारिक खर्च न करता धर्म मिळतो; आणि धर्मापासून अर्थ-समृद्धी आपोआप येते।

Verse 32

विनैवार्थार्जनोपायं धर्मादर्थो भवेद्ध्रुवम् । अतोऽर्थचिंतामुत्सृज्य धर्ममेकं समाश्रयेत्

अर्थार्जनाचे नेहमीचे उपाय नसले तरी धर्मापासून अर्थ निश्चयाने मिळतो. म्हणून लाभाची चिंता सोडून केवळ धर्माचाच आश्रय घ्यावा।

Verse 33

धर्मादर्थोऽर्थतः कामः कामात्सर्वसुखोदयः । स्वर्गोपि सुलभो धर्मात्काश्ये का दुर्लभा परम्

धर्मापासून अर्थ उत्पन्न होतो; अर्थापासून योग्य कामना सिद्ध होते; कामनासिद्धीने सर्व सुखांचा उदय होतो. धर्माने स्वर्गही सुलभ—मग काशीत कोणती गोष्ट दुर्लभ आहे?

Verse 34

उपायत्रयमेवात्र स्थाणुर्निर्वाणकारणम् । शर्वाण्यग्रेव भाणाद्धा परिनिर्णीय सर्वतः

येथे स्थाणु (शिव) यांनी मोक्षाचे कारण म्हणून तीनच उपाय घोषित केले आहेत—शर्वाणीनेही सर्व प्रकारे विचार करून ते आपल्या मुखाने स्पष्टपणे सांगितले आहेत।

Verse 35

पूर्वं पाशुपतो योगस्ततस्तीर्थं सितासितम् । ततोप्येकमनायासमविमुक्तं विमुक्तिदम्

प्रथम पाशुपत योग, नंतर ‘सितासित’ तीर्थ; परंतु यांहूनही श्रेष्ठ असा एक अनायास मार्ग—अविमुक्त, जो मोक्ष देणारा आहे.

Verse 36

श्रीशैल हिमशैलाद्या नानान्यायतनानि च । त्रिदंडधारणंचापि संन्यासः सर्वकर्मणाम्

श्रीशैल, हिमशैल इत्यादी अनेक पवित्र धाम; तसेच त्रिदंड धारण आणि सर्व कर्मांचा संन्यास—हेही (मार्ग) मानले जातात.

Verse 37

तपांसि नानारूपाणि व्रतानि नियमा यमाः । सिंधूनामपि संभेदा अरण्यानि बहून्यपि

नानाविध तप, व्रत, नियम व यम; नद्यांचेही अनेक भेद; आणि असंख्य अरण्ये—हे सर्वही (साधन) मानले गेले आहे.

Verse 38

मानसान्यपि भौमानि धारातीर्थादिकानि च । ऊषराश्चापि पीठानि ह्यच्छिन्नाम्नायपाठनम्

मानस (अंतरंग) तीर्थे तसेच भौम (पृथ्वीवरील) तीर्थे—धारातीर्थ इत्यादी; कठोर साधनेची पीठेही; आणि अखंड आम्नाय-परंपरेचे पठण—हेही (साधन) आहे.

Verse 39

जपश्चापि मनूनां च तथाऽग्निहवनानि च । दानानि नानाक्रतवो देवतोपासनानि च

मंत्रांचा जप, अग्निहोम, दान, नानाविध यज्ञकर्मे आणि देवतांची उपासना—हे सर्वही (धर्मसाधन) म्हणून प्रशंसित आहेत.

Verse 40

त्रिरात्रं पंचरात्राणि सांख्ययोगादयस्तथा । विष्णोराराधनं श्रेष्ठं मुक्तयेऽभिहितं किल

त्रिरात्र, पंचरात्र व्रते तसेच सांख्य‑योगादी साधने सांगितली आहेत; तरीही मुक्तीसाठी विष्णूची आराधना हाच श्रेष्ठ उपाय आहे, असे प्रतिपादिले आहे।

Verse 41

पुर्यश्चापि समाख्यातानृतजंतु विमुक्तिदा । कैवल्यसाधनानीह भवंत्येव विनिश्चितम्

ज्या पुण्यपुर्या देहधारी जीवांना विमुक्ती देणाऱ्या म्हणून सांगितल्या आहेत, त्या येथे कैवल्यप्राप्तीची साधनेच आहेत—हे निश्चयाने ठरले आहे।

Verse 42

एतानि यानि प्रोक्तानि काशीप्राप्तिकराणि च । प्राप्य काशीं भवेन्मुक्तो जंतुर्नान्यत्रकुत्रचित्

काशीप्राप्ती करणारी जी साधने सांगितली आहेत, ती करून काशीला पोहोचल्यावर जीव मुक्त होतो; अन्य कुठेही तसे होत नाही।

Verse 43

अतएव हि तत्क्षेत्रं पवित्रमतिचित्रकृत् । विश्वेशितुः प्रियनित्यं विष्वग्ब्रह्माण्डमंडले

म्हणूनच ते क्षेत्र परम पवित्र व अत्यंत अद्भुत आहे; सर्व ब्रह्मांडमंडळात ते विश्वेश्वरास नित्य प्रिय आहे।

Verse 44

इदमेव हि तत्क्षेत्रं कुशलप्रश्नकारणम् । एह्येहि देहि मे स्पर्शं निजगात्रस्य सुव्रत

हेच ते क्षेत्र आहे जे कुशल‑मंगल विचारण्याचे कारण ठरते. ये, ये—हे सुव्रत! आपल्या देहाचा स्पर्श मला दे।

Verse 46

त्रिरात्रमपिये काश्यां वसंति नियतेंद्रियाः । तेषां पुनंति नियतं स्पृष्टाश्चरणरेणवः

जे काशीमध्ये केवळ तीन रात्रीही इंद्रियसंयम ठेवून वास करतात, त्यांच्या चरणधुळीचा स्पर्शसुद्धा नित्य इतरांना पावन करतो।

Verse 47

त्वं तु तत्र कृतावासः कृतपुण्यमहोच्चयः । उत्तरप्रवहा स्नान जातपिंगलमूर्धजः

परंतु तू तेथे वास करून पुण्याचा महान संचय केला आहेस; उत्तरप्रवाहेत स्नान केल्याने तुझे केश पिंगल (तांबूस) झाले आहेत।

Verse 48

तव तत्र तु यत्कुंडमगस्तीश्वरसन्निधौ । तत्र स्नात्वा च पीत्वा च कृतसर्वोदकक्रियः

आणि तुझे ते कुंड, जे तेथे अगस्त्येश्वराच्या सान्निध्यात आहे—त्यात स्नान करून व त्याचे जल प्राशन करून मनुष्य सर्व उदककर्मे पूर्ण केल्यासारखा होतो।

Verse 49

पितॄन्पिंडैः समभ्यर्च्य श्रद्धाश्राद्धविधानतः । कृत्यकृत्यो भवेज्जंतुर्वाराणस्याः फलं लभेत्

श्रद्धेने श्राद्धविधीनुसार पिंडांनी पितरांची यथोचित पूजा केल्यास मनुष्य कृत्यकृत्य होतो आणि वाराणसीचे फळ प्राप्त करतो।

Verse 50

इत्युक्त्वा सर्वगात्राणि स्पष्ट्वा कुंभोद्भवस्य च । स्कंदोऽमृतसरोवारि विगाह्य सुखमाप्तवान्

असे बोलून कुंभोद्भव (अगस्त्य) ऋषींच्या सर्व अंगांना स्पर्श करून स्कंद अमृतसरोवराच्या जलात अवगाहन करून सुख-आनंद प्राप्त झाला।

Verse 51

जय विश्वेश नेत्राणि विनिमील्य वदन्नपि । ततः किंचित्क्षणं दध्यौ गुहः स्थाणुसुनिश्चलः

“जय विश्वेश!” असे म्हणतही गुह (स्कंद) यांनी नेत्र मिटले; मग क्षणभर ध्यानस्थ होऊन स्थाणु (शिव) यांसारखे पूर्ण निश्चल राहिले।

Verse 52

स्कंदे विसर्जितध्याने सुप्रसन्नमनोमुखे । प्रतीक्ष्य वागवसरं पप्रच्छाथ मुनिर्गुहम्

स्कंदांनी ध्यानाचा विसर्जन केला आणि मन व मुख प्रसन्न झाले; तेव्हा बोलण्याची संधी पाहून मुनिंनी गुहाला प्रश्न विचारला।

Verse 53

अगस्तिरुवाच । स्वामिन्यथा भगवता भगवत्यै पुराऽकथि । वाराणस्यास्तु महिमा हिमशैलभुवे मुदा

अगस्ती म्हणाले—हे स्वामी! जसा भगवानांनी पूर्वी हिमालयावर आनंदाने भगवतीला सांगितला, तसाच वाराणसीचा महिमा मला कथन करा।

Verse 54

त्वया यथा समाकर्णि तदुत्संगनिवासिना । तथा कथय षड्वक्त्र तत्क्षेत्रं मेऽतिरोचते

जसे तू तिच्या मांडीवर निवास करणाऱ्या (शिव) कडून ऐकलेस, तसेच सांग, हे षड्वक्त्र; ते क्षेत्र मला अत्यंत रुचते।

Verse 55

स्कंद उवाच । शृणुष्व मैत्रावरुणे यथा भगवताऽकथि । तत्क्षेत्रस्याविमुक्तस्य मम मातुः पुरः पुरा

स्कंद म्हणाले—हे मैत्रावरुण (अगस्ती)! ऐक; भगवानांनी पूर्वी माझ्या मातेसमोर अविमुक्त क्षेत्राविषयी जसे सांगितले, तसेच मी कथन करीन।

Verse 56

श्रुतं च यत्तदुत्संगे स्थितेन स्थिरचेतसा । माहात्म्यं तच्छृणु मुने कथ्यमानं मयाऽनघ

आणि तिच्या मांडीवर स्थिरचित्ताने बसून जे मी ऐकले—हे मुने, हे निष्पाप, ते माहात्म्य आता मी सांगतो; तू ऐक.

Verse 57

गुह्यानां परमं गुह्यमविमुक्तमिहेरितम् । तत्र संनिहिता सिद्धिस्तत्र नित्यं स्थितो विभुः

इथे अविमुक्त हे गुह्यांतील परम गुह्य म्हणून सांगितले आहे। तेथे सिद्धी सदैव सन्निध असते आणि तेथेच सर्वव्यापी प्रभू नित्य वास करतो.

Verse 58

भूर्लोके नैव संलग्नं तत्क्षेत्रं त्वंतरिक्षगम् । अयोगिनो न वीक्षंते पश्यंत्येव च योगिनः

ते क्षेत्र भूतलाशी खरेच संलग्न नाही; ते अंतरिक्षग, सामान्य दृष्टीपलीकडे आहे. अयोगी ते पाहत नाहीत, पण योगी निश्चयाने पाहतात.

Verse 59

यस्तत्र निवसेद्विप्र संयतात्मा समाहितः । त्रिकालमपि भुंजानो वायुभक्षसमो भवेत्

हे विप्र, जो तेथे संयतात्मा व समाहित होऊन निवास करतो—तो त्रिकाळ भोजन करत असला तरी वायुभक्षासमान होतो.

Verse 60

निमेषमात्रमपि यो ह्यविमुक्तेऽतिभक्तिभाक् । ब्रह्मचर्यसमायुक्तं तेन तप्तं महत्तपः

जो अविमुक्तात निमेषमात्रही अतिभक्तीने भरून जातो—ब्रह्मचर्ययुक्त होऊन—त्याने महान तप केले असे समजावे.

Verse 61

यस्तु मासं वसेद्धीरो लघ्वाहारो जितेंद्रियः । सर्वं तेन व्रतं चीर्णं दिव्यं पाशुपतं भवेत्

जो धीर पुरुष काशी (अविमुक्त) येथे एक महिना वास करतो, अल्पाहार करतो व इंद्रिये जिंकतो—त्याने त्या कृतीनेच सर्व व्रते पूर्ण केली; त्याचे व्रत दिव्य पाशुपत, शिवप्रसन्न करणारे होते।

Verse 62

संवत्सरं वसंस्तत्र जितक्रोधो जितेंद्रियः । अपरस्वविपुष्टांगः परान्नपरिवर्जकः

तेथे एक वर्ष वास करून—क्रोध जिंकून व इंद्रिये संयमित ठेवून—परधनाने देहाचे पोषण करू नये, आणि दुसऱ्यांनी दिलेले अन्न नाकारूही नये; तो त्या पवित्र निवासाचे यथोचित फळ प्राप्त करतो।

Verse 63

परापवादरहितः किंचिद्दानपरायणः । समाः सहस्रमन्यत्र तेन तप्तं महत्तपः

जो परनिंदा न करणारा आणि थोडेसेही दान देण्यात तत्पर असतो—त्याने काशीवास व अशा आचरणाने, अन्यत्रच्या हजार वर्षांइतके महान तप केलेले ठरते।

Verse 64

यावज्जीवं वसेद्यस्तु क्षेत्रमाहात्म्यविन्नरः । जन्ममृत्यु भयं हित्वा स याति परमां गतिम्

जो मनुष्य या क्षेत्राचे माहात्म्य जाणून आयुष्यभर येथे वास करतो, तो जन्म-मृत्यूचे भय सोडून परम गतीला पोहोचतो।

Verse 65

न योगैर्या गतिर्लभ्या जन्मांतरशतैरपि । अन्यत्रहेलया साऽत्र लभ्येशस्य प्रसादतः

जी गती योगसाधनेनेही शेकडो जन्मांतरी मिळत नाही, तीच गती येथे या स्थानी सहजपणे—ईश्वर (शिव) यांच्या कृपेने—लाभते।

Verse 66

ब्रह्महा योऽभिगच्छेद्वै दैवाद्वाराणसीं पुरीम् । तस्य क्षेत्रस्य माहात्म्याद्ब्रह्महत्या निवर्तते

जो ब्राह्मणहंता जरी दैवयोगाने वाराणसी पुरीस येऊन पोहोचला, तरी त्या क्षेत्राच्या माहात्म्याने त्याची ब्रह्महत्या-पाप निवृत्त होते।

Verse 67

आदेहपतनं यावद्योविमुक्तं न मुंचति । न केवलं ब्रह्महत्या प्रकृतिश्च निवर्तते

जो देहपात होईपर्यंत अविमुक्त सोडत नाही, त्याची केवळ ब्रह्महत्या नव्हे, तर बंधनरूप प्रकृतीही निवृत्त होते।

Verse 68

अनन्यमानसो भूत्वा तत्क्षेत्रं यो न मुंचति । स मुंचति जरामृत्युं गर्भवासं सुदुःसहम्

अनन्यचित्त होऊन जो त्या क्षेत्रास सोडत नाही, तो जरा-मृत्यू व अत्यंत दुःसह गर्भवास यांपासून मुक्त होतो।

Verse 69

अविमुक्तं निषेवेत देवर्षिगणसेवितम् । यदीच्छेन्मानवो धीमान्न पुनर्जननं भुवि

जर बुद्धिमान मनुष्याला पृथ्वीवर पुनर्जन्म नको असेल, तर देव-ऋषिगणांनी सेविलेल्या अविमुक्ताचे सेवन करावे।

Verse 70

अविमुक्तं न मुंचेत संसारभयमोचनम् । प्राप्य विश्वेश्वरं देवं न स भूयोऽभिजायते

संसारभयमोचक अविमुक्त कधीही सोडू नये; तेथे विश्वेश्वर देवास प्राप्त झाल्यावर तो पुन्हा जन्म घेत नाही।

Verse 71

कृत्वा पापसह्स्राणि पिशाचत्वं वरंत्विह । न तु क्रतुशतप्राप्यः स्वर्गः काशीपुरीं विना

हजारो पापे करूनही येथे पिशाचत्व येणे श्रेयस्कर; कारण शंभर क्रतूंनी मिळणारा स्वर्गही काशीपुरीविना खरोखर प्राप्त होत नाही.

Verse 72

अंतकाले मनुष्याणां भिद्यमानेषु मर्मसु । वातेनातुद्यमानानां स्मृतिर्नैवोपजायते

मरणकाळी, मनुष्यांची मर्मस्थाने भेदली जात असता आणि अंतर्वायूने ते पीडित होत असता, स्मृती मुळीच उत्पन्न होत नाही.

Verse 73

तत्रोत्क्रमणकाले तु साक्षाद्विश्वेश्वरः स्वयम् । व्याचष्टे तारकं ब्रह्म येनासौ तन्मयो भवेत्

तेथे देहत्यागाच्या वेळी साक्षात् विश्वेश्वर स्वतः तारक-ब्रह्म उपदेशितो; ज्यामुळे तो जीव त्याच्याच स्वरूपमय होतो.

Verse 74

अशाश्वतमिदं ज्ञात्वा मानुष्यं बहुकिल्बिषम् । अविमुक्तं निषेवेत संसारभयनाशनम्

हे मानुष्यजीवन अशाश्वत व अनेक दोषांनी युक्त आहे असे जाणून, संसारभय नाश करणाऱ्या अविमुक्ताचे सेवन करावे.

Verse 75

विघ्रैरालोड्यमानोपि योऽविमुक्तं न मुंचति । नैःश्रेयसी श्रियं प्राप्य दुःखांतं सोधिगच्छति

विघ्नांनी हेलकावला गेलाही जो अविमुक्त सोडत नाही, तो परम कल्याणमयी श्री प्राप्त करून दुःखांचा अंत गाठतो.

Verse 76

महापापौघशमनीं पुण्योपचयकारिणीम् । भुक्तिमुक्तिप्रदामंते को न काशीं सुधीः श्रयेत्

जी महापापांचे प्रवाह शमविते, पुण्यसंचय वाढविते आणि शेवटी भोग व मोक्ष देते—अशा काशीचा आश्रय कोणता सुज्ञ घेणार नाही?

Verse 77

एवं ज्ञात्वा तु मेधावी नाविमुक्तं त्यजेन्नरः । अविमुक्तप्रसादेन विमुक्तो जायते यतः

हे जाणून मेधावी पुरुषाने अविमुक्ताचा त्याग करू नये; कारण अविमुक्ताच्या प्रसादानेच तो खऱ्या अर्थाने मुक्त होतो.

Verse 78

अविमुक्तस्य माहात्म्यं षड्भिर्वक्त्रैः कथं मया । वक्तुं शक्यं न शक्नोति सहस्रास्योपि यत्परम्

अविमुक्ताचे माहात्म्य मी केवळ सहा मुखांनी कसे सांगू? ज्याची परम महिमा सहस्रमुखालाही पूर्णपणे सांगता येत नाही.

Verse 458

अपि काश्याः समागच्छत्स्पर्शवत्स्पर्श इष्यते । मयात्र तिष्ठता नित्यं किंतु त्वं तत आगतः

काशीतून येणाऱ्याचा स्पर्शही पावन स्पर्श मानला जातो. मी येथे नित्य राहतो, पण तू मात्र तिथून आला आहेस.