Adhyaya 23

Verse 1

शिवशर्मोवाच । सत्यलोकेश्वर विधे सर्वेषां प्रपितामह । किंचिद्विज्ञप्तुकामोस्मि न भयाद्वक्तुमुत्सहे

शिवशर्मा म्हणाला—हे सत्यलोकाधीश विधाता ब्रह्मदेवा, सर्वांचा प्रपितामह! मला काही निवेदन करावयाचे आहे; पण भयामुळे बोलण्याचे धैर्य होत नाही।

Verse 2

ब्रह्मोवाच । यत्त्वं प्रष्टुमना विप्र ज्ञातं ते तन्मनोगतम् । पिपृच्छिषुस्त्वं निर्वाणं गणौ तत्कथयिष्यतः

ब्रह्मा म्हणाला—हे विप्र, तू जे विचारून इच्छितोस ते तुझ्या मनातील मला ज्ञात आहे। तू निर्वाणाविषयी विचार; हे दोघे गण तुला ते सांगतील।

Verse 3

नेतयोर्विष्णुगणयोरगोचरमिहास्ति हि । सर्वमेतौ विजानीतो यत्किंचिद्ब्रह्मगो लके

या दोन विष्णुगणांच्या आवाक्याबाहेर येथे काहीच नाही। ब्रह्मलोकाच्या परिघात जे काही कुठे आहे, ते सर्व हे दोघे जाणतात।

Verse 4

इत्युक्त्वा सत्कृतास्ते वै ब्रह्मणा भगवद्गणाः । प्रणम्य लोककर्तारं तेऽपि हृष्टाः प्रतस्थिरे

असे बोलून ब्रह्मदेवांनी त्या भगवद्गणांचा यथोचित सत्कार केला। लोककर्त्यास प्रणाम करून तेही हर्षित होऊन निघाले।

Verse 5

पुनः स्वयानमारुह्य वैकुंठमभितो ययुः । गच्छतापि पुनस्तत्र द्विजेनापृच्छितौ गणौ

ते पुन्हा आपल्या दिव्य विमानावर आरूढ होऊन वैकुंठाकडे निघाले। जात असतानाही त्या द्विजाने त्या दोघा गणांना पुन्हा प्रश्न केला।

Verse 6

शिवशर्मोवाच । कियद्दूरे वयं प्राप्ता गंतव्यं च कियत्पुनः । पृच्छाम्यन्यच्च वां भद्रौ ब्रूतं प्रीत्या तदप्यहो

शिवशर्मा म्हणाला—आपण किती दूर आलो आहोत, आणि अजून किती अंतर गाठायचे आहे? हे भद्रहो, मी तुम्हांस आणखी एक गोष्ट विचारतो; तीही कृपा करून प्रेमाने सांगा।

Verse 7

कांच्यवंती द्वारवती काश्ययोध्या च पंचमी । मायापुरी च मथुरा पुर्यः सप्त विमुक्तिदाः

कांची, द्वारवती, काशी आणि पाचवी अयोध्या; मायापुरी (हरिद्वार) व मथुरा—या सात पुर्या मोक्ष देणाऱ्या आहेत।

Verse 8

विहाय षट्पुरीश्चान्याः काश्यामेवप्रतिष्ठिता । मुक्तिर्विश्वसृजा तत्किं मम मुक्तिर्न संप्रति

इतर सहा पुर्या बाजूला ठेवून, मुक्ती काशीमध्येच प्रतिष्ठित आहे—असे विश्वनिर्मात्याने ठरविले आहे। तर मग माझी मुक्ती आत्ताच का होत नाही?

Verse 9

इति सर्वं मम पुरः प्रसादाद्वक्तुमर्हतम् । इति तद्वाक्यमाकर्ण्य गणावूचतुरादरात्

‘म्हणून कृपा करून हे सर्व माझ्यासमोर सांगणे योग्य आहे।’ असे वचन ऐकून ते दोघे गण आदराने बोलू लागले।

Verse 10

गणावूचतुः । यथार्थं कथयावस्ते यत्पृष्टं भवतानघ । विष्णुप्रसादाज्जानीवो भूतंभाविभवत्तथा

गण म्हणाले—हे निष्पाप, तुम्ही जे विचारले आहे ते आम्ही यथार्थपणे सांगू. विष्णुप्रसादाने आम्हांस भूत, भविष्य आणि वर्तमान यांचे यथातथ्य ज्ञान आहे।

Verse 11

विप्रावभासते यावत्किरणैः पुष्पवंतयोः । तावतीभूः समुद्दिष्टा ससमुद्राद्रि कानना

हे विप्र! पुष्पित जगावर सूर्यकिरणांचा प्रकाश जितपत् पसरतो, तितपत् पृथ्वीचा विस्तार सांगितला आहे—समुद्र, द्वीप, पर्वत व अरण्यांसह।

Verse 12

वियच्च तावदुपरि विस्तारपरिमंडलम् । योजनानां च नियुते भूमेर्भानुर्व्यवस्थितः

त्याच्या वर आकाशाचा विस्तार विशाल वर्तुळाकार मंडलासारखा आहे; आणि पृथ्वीपासून दहा हजार योजन अंतरावर भानु (सूर्य) स्थित आहे।

Verse 13

भानोः सकाशादुपरि लक्षे लक्ष्यः क्षपाकरः । नक्षत्रधं डलं सोमाल्लक्षयोजनमुच्छ्रितम्

भानूच्या वर एक लक्ष योजन अंतरावर क्षपाकर (रात्रिकर्ता) चंद्र दिसतो; आणि चंद्राच्या वर एक लक्ष योजन उंच नक्षत्रमंडल स्थित आहे।

Verse 14

उडुमंडलतः सौम्य उपरिष्टाद्द्विलक्षतः । द्विलक्षे तु बुधाच्छुक्रः शुक्राद्भौमो द्विलक्षके

नक्षत्रमंडलाच्या वर दोन लक्ष योजन अंतरावर सौम्य (बुध) आहे; बुधापुढे दोन लक्ष योजनावर शुक्र, आणि शुक्रापुढे दोन लक्ष योजनावर भौम (मंगळ) स्थित आहे।

Verse 15

माहेयादुपरिष्टाच्च सुरेज्यो नियुतद्वये । द्विलक्षयोजनोत्सेधः सौरिर्देवपुरोहितात्

माहेय (मंगळ) यांच्या वर वीस हजार योजन अंतरावर सुरेज्य (बृहस्पती) स्थित आहे; आणि देवपुरोहित (बृहस्पती) यांच्या वर शौरी (शनी) दोन लक्ष योजन उंच स्थित आहे।

Verse 16

दशायुतसमुच्छ्रायं सौरेः सप्तर्षिमंडलम् । सप्तर्षिभ्यः सहस्राणां शतादूर्ध्वं ध्रुवस्थितः

शनि (सौरी) याच्या वर दहा हजार योजन उंचीवर सप्तर्षिमंडळ आहे; आणि सप्तर्षींपासून एक लाख योजन वर ध्रुव तारा अचल स्थित आहे।

Verse 17

पादगम्यं हि यत्किंचिद्वस्त्वस्ति धरणीतले । तद्भूर्लोक इति ख्यातः साब्धिद्वीपाद्रिकाननम्

पृथ्वीच्या पृष्ठभागावर पायी जाऊन जे काही गाठता येते, तेच ‘भूर्लोक’ म्हणून प्रसिद्ध आहे—समुद्र, द्वीप, पर्वत व अरण्यांसह।

Verse 18

भूर्लोकाच्च भुवर्लोको ब्रध्नावधिरुदाहृतः । आदित्यादाध्रुवं विप्र स्वर्लोक इति गीयते

भूर्लोकाच्या वर भुवर्लोक असून तो ब्रध्न-प्रदेशापर्यंत सांगितला आहे; आणि हे विप्र, सूर्यापासून ध्रुवापर्यंतचा भाग ‘स्वर्लोक’ म्हणून गातात।

Verse 19

महर्लोकः क्षितेरूर्ध्वमेककोटिप्रमाणतः । कोटिद्वये तु संख्यातो जनो भूर्लोकतो जनैः

पृथ्वीच्या वर महर्लोक एक कोटी (योजन) प्रमाणाचा आहे; आणि भूर्लोकापासून दोन कोटी वर जनलोक असे जाणकारांनी मोजले आहे।

Verse 20

चतुष्कोटिप्रमाणस्तु तपोलोकोऽस्ति भूतलात् । उपरिष्टात्क्षितेरष्टौ कोटयः सत्यमीरितम्

भूतलापासून वर तपोलोक चार कोटी (योजन) प्रमाणाचा आहे; आणि पृथ्वीपासून आठ कोटी वर सत्यलोक आहे—असे सांगितले आहे।

Verse 21

सत्यादुपरि वैकुंठो योजनानां प्रमाणतः । भूर्लोकात्परिसंख्यातः कोटिषोडशसंमितः

सत्यलोकाच्या वर वैकुंठधाम आहे, योजनेच्या प्रमाणाने मोजलेले। भूर्लोकापासून त्याचे अंतर सोळा कोटी (योजन) असे गणले जाते.

Verse 22

यत्रास्ते श्रीपतिः साक्षात्सर्वेषामभयप्रदः । ततस्तु षोडशगुणः कैलासोऽस्ति शिवालयः

तेथे साक्षात् श्रीपति (विष्णु) विराजमान असून सर्वांना अभय देणारे आहेत. त्यापुढे सोळा पटींनी उंच कैलास आहे—शिवाचे आलय.

Verse 23

पार्वत्या सहितः शंभुर्गजास्य स्कंद नंदिभिः । यत्र तिष्ठति विश्वेशः सकलः स परः स्मूतः

तेथे पार्वतीसहित शंभू, गजानन, स्कंद व नंदी यांच्यासह विराजतात. जिथे विश्वेश पूर्णत्वाने स्थित आहेत, तीच परम अवस्था मानली आहे.

Verse 24

तस्य देवस्य खेलोऽयं स्वलीला मूर्तिधारिणः । स विश्वेश इति ख्यात स्तस्याज्ञाकृदिदं जगत्

हे जगत् त्या देवाचे—जो स्वलीलेने मूर्ती धारण करतो—दिव्य क्रीडारूप आहे. तो ‘विश्वेश’ म्हणून प्रसिद्ध असून हे विश्व त्याच्या आज्ञेप्रमाणेच वागते.

Verse 25

सर्वेषां शासकश्चासौ तस्य शास्ता न चापरः । स्वयं सृजति भूतानि स्वयं पाति तथात्ति च

तोच सर्वांचा शासक आहे; त्याच्यावर दुसरा कोणताही शास्ता नाही. तोच स्वतः भूतांची सृष्टी करतो, तोच पालन करतो आणि शेवटी संहारही करतो.

Verse 26

सर्वज्ञ एकः स प्रोक्तः स्वेच्छाधीन विचेष्टितः । तस्य प्रवतर्कः कोपि नहि नैव निवर्तकः

तो एकमेव सर्वज्ञ प्रभू आहे; त्याची सर्व चेष्टा स्वेच्छाधीन आहे. त्याला कोणी प्रश्न करू शकत नाही, आणि कोणीही त्यास रोखू वा परत फिरवू शकत नाही.

Verse 27

अमूर्तं यत्परं ब्रह्म समूर्तं श्रुतिचोदितम् । सर्वव्यापि सदा नित्यं सत्यं द्वैतविवर्जितम्

जे परम ब्रह्म अमूर्त आहे, तेच श्रुतींनी साकार रूपानेही उपदिष्ट केले आहे. ते सर्वव्यापी, सदा नित्य, सत्य आणि द्वैतवर्जित आहे.

Verse 28

सर्वेभ्यः कारणेभ्यश्च परात्परतरं परम् । आनंदं ब्रह्मणो रूपं श्रुतयो यत्प्रचक्षते

सर्व कारणांपलीकडे, आणि ‘पलीकडे’ म्हणण्यापलीकडेही जो परम आहे. श्रुती सांगतात की आनंद हेच ब्रह्माचे स्वरूप आहे.

Verse 29

संविदं तेन यं वेदा विष्णुर्वेद न वै विधिः । यतो वाचो निवर्तंते ह्यप्राप्य मनसा सह

ज्या संविदेने वेद ज्ञात होतात, ती विष्णू जाणतो; पण विधी (ब्रह्मा)ही नाही. जिथून वाणी व मन त्यास न गाठता परत फिरतात.

Verse 30

स्वयंवेद्यः परं ज्योतिः सर्वस्य हृदि संस्थितः । योगिगम्यस्त्वनाख्येयो यः प्रमाणैकगोचरः

ते परम ज्योती स्वयंवेद्य आहे, सर्वांच्या हृदयात स्थित आहे. ते योगींना गम्य आहे; तरीही अनाख्येय—केवळ प्रत्यक्ष प्रमाणानेच जाणण्याजोगे आहे.

Verse 31

नानारूपोप्यरूपो यः सर्वगोपि न गोचरः । अनंतोप्यंतक वपुः सर्ववित्कर्मवर्जितः

जो नानारूपांनी प्रकट होऊनही खरा निराकार आहे; सर्वव्यापी असूनही इंद्रियगोचर नाही; अनंत असूनही अंतकाचे वपु धारण करतो; सर्वज्ञ असूनही कर्मस्पर्शरहित—तोच प्रभु आहे।

Verse 32

तस्येदमैश्वरं रूपं खंडचंद्रावतंसकम् । तमालश्यामलगलं स्फुरद्भालविलोचनम्

त्याचे हे ऐश्वर्यपूर्ण रूप—जटांवर खंडचंद्राचे अलंकार; तमालासारखा श्याम कंठ; आणि ललाटावर स्फुरणारे तेजस्वी नेत्र।

Verse 33

लसद्वामार्धनारीकं कृतशेषशुभांगदम् । गंगातरंगसत्संग सदाधौतजटातटम्

ज्याचा वामार्ध नारीरूपाने उजळलेला; उरलेल्या अंगांवर शुभ अलंकार शोभणारे; आणि गंगातरंगांच्या सत्संगाने ज्याच्या जटांचे तट सदैव धुतलेले।

Verse 34

स्मरांगरजःपुंज पूजितावयवोज्ज्वलम् । विचित्रगात्रविधृतमहाव्यालविभूषणम्

ज्याचे अवयव स्मराच्या दग्ध देहाच्या भस्मराशीने पूजिल्यासारखे उजळलेले; आणि ज्याच्या विचित्र देहावर महाव्याल—महासर्प—भूषणरूपाने धारण केलेले।

Verse 35

महोक्षस्यंदनगमं विरुताजगवायुधम् । गजाजिनोत्तरासंगं दशार्धवदनं शुभम्

जो महोक्ष (नंदी) यासारखा करून गमन करतो; विराट अजगव (महाधनुष्य) आयुध म्हणून धारण करतो; गजचर्माचे उत्तरीय परिधान करतो; आणि ज्याचे शुभ मुख दश-अष्ट (अठरा) रूपांनी प्रकाशते।

Verse 36

उत्त्रासित महामृत्यु महाबलगणावृतम् । शरणार्थिकृतत्राणं नत निर्वाणकारणम् । मनोरथपथातीतं वरदानपरायणम्

तो महामृत्यूलाही भयभीत करतो, महाबलवान गणांनी वेढलेला आहे। शरण आलेल्यांचे तो रक्षण करतो; नतमस्तक भक्तासाठी तोच निर्वाणाचे कारण ठरतो। सांसारिक मनोरथांच्या मार्गापलीकडे, वरदान देण्यात तोच परायण आहे।

Verse 37

तस्य तत्त्वस्वरूपस्य रूपातीतस्य भो द्विज । परावरे रुद्ररूपे सर्वेव्याप्यावतिष्ठत

हे द्विज, तो तत्त्वस्वरूप व रूपातीत परमेश्वर आहे. पर आणि अपर—दोन्ही लोकांत रुद्ररूपाने स्थित राहून तो सर्वत्र व्यापून सर्वत्र प्रतिष्ठित आहे।

Verse 38

निराकारोपि साकारः शिव एव हि कारणम । मुक्तये भुक्तये वापि न शिवान्मोक्षदो परः

तो निराकार असूनही साकार आहे; कारण शिवच आहेत. मुक्ति असो वा भोग, मोक्ष देणाऱ्या शिवापेक्षा श्रेष्ठ कोणी नाही।

Verse 39

यथा तेनाखिलं ह्येतत्पार्वतीपतिसात्कृतम । इदं चराचरं सर्वं दृश्यादृश्यमरूपिणा

अशा रीतीने पार्वतीपतीने हे अखिल विश्व आपलेसे केले आहे—चराचर, दृश्य-अदृश्य असे सर्व—त्या निराकार प्रभूने।

Verse 40

तथा मृडानीकांतेन विष्णुसादखिलंजगत । विधाय क्रीड्यते विप्र नित्यं स्वच्छंद लीलया

तसेच, हे विप्र, मृडानीकांताने अखिल जगत विष्णूच्या अधीन केले आहे; असे विधाय करून तो स्वच्छंद लीलेंत नित्य क्रीडा करीत असतो।

Verse 41

यथाशिवस्तथा विष्णुर्यथाविष्णुस्तथा शिवः । अंतरं शिवविष्ण्वोश्च मनागपि न विद्यते

जसा शिव तसा विष्णू, आणि जसा विष्णू तसा शिव। शिव-विष्णूंमध्ये किंचितही अंतर नाही।

Verse 42

आहूय पूर्वं ब्रह्मादीन्समस्तान्देवतागणान् । विद्याधरोरगादींश्च सिद्धगंधर्वचारणान्

प्रथम त्याने ब्रह्मा आदी सर्व देवतागणांना बोलाविले; तसेच विद्याधर, नाग, सिद्ध, गंधर्व आणि चारण यांनाही पाचारण केले.

Verse 43

निजसिंहासनसमं कृत्वा सिंहासनं शुभम् । उपवेश्य हरिं तत्र च्छत्रं कृत्वा मनोहरम्

आपल्या सिंहासनासमान शुभ सिंहासन तयार करून, त्यावर हरिला बसविले आणि तेथे मनोहर राजछत्र उभारले.

Verse 44

श्लक्ष्णं कोटिशलाकं च विश्वकर्मविनिर्मितम् । पांडुरं रत्नदंडं च स्थूलमुक्तावलंबितम्

ते छत्र गुळगुळीत, कोट्यवधी शलाकांनी युक्त, विश्वकर्म्याने निर्मिलेले; पांढुरके, रत्नदंडाचे आणि जाडजूड मोत्यांच्या लोंबकळत्या माळांनी सजलेले होते.

Verse 45

कलशेन विचित्रेण ह्युपरिष्टाद्विराजितम् । सहस्रयोजनायामं सर्वरत्नमयं शुभम्

वरती विचित्र कलशाने ते झळकत होते। ते शुभ छत्र जणू सहस्र योजनांइतके विस्तीर्ण आणि सर्व रत्नांनी पूर्णतः निर्मिलेले होते.

Verse 46

पट्टसूत्रमयैरम्यैश्चामरैश्च परिष्कृतम् । राजाभिषेकयोग्यैश्च द्रव्यैः सर्वौषधादिभिः

ते सूक्ष्म रेशमी सूतांनी बनविलेल्या रम्य चामरांनी अलंकृत होते; तसेच राजाभिषेकास योग्य द्रव्ये व सर्व औषधी-वनस्पती इत्यादींनी परिपूर्ण होते।

Verse 47

प्रत्यक्षतीर्थपाथोभिः पंचकुंभैर्मनोहरैः । सिद्धार्थाक्षतदूर्वाभिर्मंत्रैः स्वयमुपस्थितैः

प्रत्यक्ष तीर्थजलाने भरलेले पाच मनोहर कुंभ, सिद्धार्थ (मोहरी), अक्षत, दूर्वा आणि जणू स्वयंसिद्धरीत्या उपस्थित झालेले मंत्र यांसह विधी सज्ज झाला।

Verse 48

देवानां च तथर्षीणां सिद्धानां फणिनामपि । आनीय मंगलकराः कन्याः षोडशषोडश

देव, ऋषी, सिद्ध तसेच फणिधर नागराज यांच्या कुलांतूनही मंगलकारक कन्या—सोळा-सोळा करून—आणल्या गेल्या।

Verse 49

वीणामृदंगाब्जभेरी मरु डिंडिमझर्झरैः । आनकैः कांस्यतालाद्यै र्वाद्यैर्ललितगायनैः

वीणा, मृदंग, पद्मसदृश डमरू, भेरी, मरु, डिंडिम, झर्झर; तसेच आनक, कांस्यताल इत्यादी वाद्ये आणि ललित गायन यांमुळे (समारंभ) निनादला।

Verse 50

ब्रह्मघोषमहारावैरापूरितनभोंगणे । शुभे तिथौ शुभे लग्ने ताराचंद्रबलान्विते

ब्रह्मघोषाच्या महागर्जनेने नभांगण भरून गेले; आणि शुभ तिथी, शुभ लग्न तसेच अनुकूल तारा-चंद्रबल असलेल्या वेळी (विधी) पार पडला।

Verse 51

आबद्धमुकुटं रम्यं कृतकौतुकमंगलम् । मृडानीकृतशृंगारं सुश्रिया सुश्रियायुतम्

तो रम्य रीतीने आबद्ध मुकुट धारण करून, कौतुक-मंगलाच्या शुभ चिन्हांनी विभूषित होऊन प्रकट झाला. मृडानी (पार्वती) हिने रचिलेल्या शृंगाराने सजलेला तो श्री व शोभा युक्त होऊन तेजस्वी दिसत होता.

Verse 52

अभिषिच्य महेशेन स्वयं ब्रह्मांडमंडपे । दत्तं समस्तमैश्वर्यं यन्निजं नान्यगामि च

ब्रह्मांड-मंडपात स्वयं महेशांनी त्याचा अभिषेक केला आणि समस्त ऐश्वर्य—आपलेच स्वाभाविक प्रभुत्व—त्यास प्रदान केले, जे कधीही अन्याकडे जाणार नाही.

Verse 53

ततस्तुष्टाव देवेशः प्रमथैः सह शार्ङ्गिणम् । ब्रह्माणं लोककर्तारमुवाच च वचस्त्विदम्

मग देवेशाने प्रमथांसह शार्ङ्गिण (विष्णु) याची स्तुती केली; आणि लोककर्ता ब्रह्म्यास हे वचन सांगितले.

Verse 54

मम वंद्यस्त्वयं विष्णुः प्रणमत्वममुं हरिम् । इत्युक्त्वाथ स्वयं रुद्रो ननाम गरुडध्वजम्

“हा विष्णु मला देखील वंदनीय आहे—तू या हरिला प्रणाम कर.” असे म्हणत स्वयं रुद्राने गरुडध्वज प्रभूला प्रणाम केला.

Verse 55

ततो गणेश्वरैः सर्वैंर्ब्रह्मणा च मरुद्गणैः । योगिभिः सनकाद्यैश्च सिद्धैर्देवर्षिभिस्तथा

त्यानंतर सर्व गणेश्वर, तसेच ब्रह्मा व मरुद्गण; योगी, सनकादि ऋषी; सिद्ध आणि देवर्षीही—

Verse 56

विद्याधरैः सगंधर्वैर्यक्षरक्षोप्सरोगणैः । गुह्यकैश्चारणैर्भूतैः शेष वासुकि तक्षकैः

विद्याधरांसह गंधर्वांनी, यक्ष-राक्षस व अप्सरांच्या गणांनी; गुह्यक, चारण व भूतांनी; तसेच शेष, वासुकी व तक्षक यांनी—

Verse 57

पतत्रिभिः किंनरैश्च सर्वैः स्थावरजंगमैः । ततो जयजयेत्युक्त्वा नमोस्त्विति नमोस्त्विति

पक्ष्यांनी व किंनरांनी, तसेच सर्व स्थावर-जंगम प्राण्यांनी। मग “जय जय” असे म्हणत ते वारंवार म्हणाले—“नमोऽस्तु, नमोऽस्तु!”

Verse 58

ततोहरिर्महेशेन संसदि द्युसदां तदा । एतैर्महारवै रम्यैश्चानर्चि परमार्चिषा

तेव्हा द्युसदांच्या सभेत महेशाने, या रम्य व महागर्जनयुक्त जयघोषांसह, परम तेजाने हरिचे पूजन केले.

Verse 59

त्वं कर्ता सर्वभूतानां पाता हर्ता त्वमेव च । त्वमेव जगतां पूज्यस्त्वमेव जगदीश्वरः

तूच सर्व भूतांचा कर्ता आहेस; तूच त्यांचा पालक व संहारकही आहेस. तूच जगांचा पूज्य आहेस; तूच जगदीश्वर आहेस.

Verse 60

दाता धर्मार्थकामानां शास्ता दुर्नयकारिणाम् । अजेयस्त्वं च संग्रामे ममापि हि भविष्यसि

तू धर्म-अर्थ-कामांचा दाता आहेस; दुर्नय करणाऱ्यांचा शास्ता आहेस. संग्रामात तू अजेय आहेस; आणि माझ्यासाठीही निश्चयच तू रक्षक-आधार होशील.

Verse 61

इच्छाशक्तिः क्रियाशक्तिर्ज्ञानशक्तिस्तथोत्तमा । शक्तित्रयमिदं विष्णो गृहाण प्रापितं मया

इच्छाशक्ती, क्रियाशक्ती आणि परम ज्ञानशक्ती—हे विष्णो, हे त्रिशक्तिरूप अर्पण मी केले आहे; आपण स्वीकारावे.

Verse 62

त्वद्द्वेष्टारो हरे नूनं मया शास्याः प्रयत्नतः । त्वद्भक्तानां मया विष्णो देयं निर्वाणमुत्तमम्

हे हरे, तुझा द्वेष करणाऱ्यांना मी निश्चयच प्रयत्नपूर्वक दंड देईन; आणि हे विष्णो, तुझ्या भक्तांना मी उत्तम निर्वाण देईन.

Verse 63

मायां चापि गृहाणेमां दुष्प्रणोद्यां सुरासुरैः । यया संमोहितं विश्वमकिंचिज्ज्ञं भविष्यति

ही मायाही स्वीकारा—जी देव-दानवांनाही दूर करणे कठीण आहे; जिच्या मोहाने हे सारे विश्व जणू काहीही न जाणणारे होते.

Verse 64

वामबाहुर्मदीयस्त्वं दक्षिणोसौ पितामहः । अस्यापि हि विधेः पाता जनितापि भविष्यसि

तू माझा वाम बाहू आहेस आणि तो पितामह (ब्रह्मा) दक्षिण बाहू आहे; आणि या विधात्याचाही (ब्रह्म्याचाही) तू रक्षक, तसेच एका अर्थी जनकही होशील.

Verse 65

वैकुंठैश्वर्यमासाद्य हरेरित्थं हरः स्वयम् । कैलासे प्रमथैः सार्धं स्वैरं क्रीडत्युमापतिः

अशा रीतीने हरेच्या वैकुंठ-ऐश्वर्याला प्राप्त होऊन, स्वयं हर—उमापती—कैलासावर प्रमथांसह स्वैर विहार करतो.

Verse 66

तदा प्रभृति देवोसौ शार्ङ्गधन्वा गदाधरः । त्रैलोक्यमखिलं शास्ति दानवांतकरो हरिः

त्या वेळेपासून तोच देव—शार्ङ्गधन्वा, गदाधर हरि—समस्त त्रैलोक्यावर राज्य करतो आणि दानवांचा संहार करतो।

Verse 67

इति ते कथिता विप्र लोकानां च परिस्थितिः । इदानीं कथयिष्यावस्तवनिर्वाण कारणम्

हे विप्र! अशा प्रकारे मी तुला लोकांची स्थिती सांगितली. आता मी तुझ्या निर्वाण (मोक्ष)ाचे कारण सांगतो।

Verse 68

इदं तु परमाख्यानं शृणुयाद्यः समाहितः । स्वर्लोकमभिगम्याथ काश्यां निर्वाणमाप्नुयात्

जो कोणी एकाग्रचित्ताने हे परम पावन आख्यान ऐकतो, तो स्वर्गलोकास जाऊन पुढे काशीत निर्वाण (मोक्ष) प्राप्त करतो।

Verse 69

यज्ञोत्सवे विवाहे च मंगलेष्वखिलेष्वपि । राज्याभिषेक समये देवस्थापनकर्मणि

यज्ञोत्सवात, विवाहात तसेच सर्व मंगल प्रसंगी; राज्याभिषेकाच्या वेळी आणि देवस्थापनाच्या कर्मातही।

Verse 70

सर्वाधिकारदानेषु नववेश्मप्रवेशने । पठितव्यं प्रयत्नेन तत्कार्य परिसिद्धये

सर्व प्रकारच्या अधिकारदानात आणि नवगृहप्रवेशात, त्या कार्याची पूर्ण सिद्धी व्हावी म्हणून हे प्रयत्नपूर्वक पठण करावे।

Verse 71

अपुत्रो लभते पुत्रमधनो धनवान्भवेत् । व्याधितो मुच्यते रोगाद्बद्धो मुच्येत बंधनात्

अपुत्राला पुत्रप्राप्ती होते, निर्धन धनवान होतो। रोगी रोगातून मुक्त होतो आणि बंधनातला मनुष्य बंधनातून सुटतो।

Verse 72

जप्यमेतत्प्रयत्नेन सततं मंगलार्थिना । अमंगलानां शमनं हरनारायणप्रियम

मंगलाची इच्छा असणाऱ्याने हे सतत प्रयत्नपूर्वक जपावे। हे अमंगलाचे शमन करते आणि हर (शिव) व नारायण (विष्णु) यांना प्रिय आहे।