Adhyaya 31

Verse 1

अगस्त्य उवाच । सर्वज्ञ हृदयानंद स्कंदस्कंदित तारक । न तृप्तिमधिगच्छामि शृण्वन्वाराणसीकथाम्

अगस्त्य म्हणाले— हे सर्वज्ञ, हृदयाचा आनंद! हे स्कंदाने स्तुत केलेल्या तारका! वाराणसीची पावन कथा ऐकत असतानाही मला तृप्ती लाभत नाही।

Verse 2

अनुग्रहो यदि मयि योग्योस्मि श्रवणे यदि । तदा कथय मे नाथ काश्यां भैरव संकथाम्

जर माझ्यावर तुमची कृपा असेल, जर मी श्रवणास योग्य असेन, तर हे नाथ, काशीतल्या भैरवाची पावन कथा मला सांगा।

Verse 3

कोसौ भैरवनामात्र काशिपुर्यां व्यवस्थितः । किं रूपमस्य किं कर्म कानि नामानि चास्य वै

काशीपुरीत प्रतिष्ठित तो भैरव कोण आहे? त्याचे रूप काय, त्याचे कार्य काय, आणि त्याची नावे नेमकी कोणती आहेत?

Verse 4

कथमाराधितश्चैव सिद्धिदः साधकस्य वै । आराधितः कुत्र काले क्षिप्रं सिद्ध्यति भैरवः

साधकाला सिद्धी देणाऱ्या त्या भैरवाची आराधना कशी करावी? आणि कोणत्या स्थानी, कोणत्या काळी आराधना केल्यास भैरव शीघ्र सिद्धी देतो?

Verse 5

स्कंद उवाच । वाराणस्यां महाभाग यथा ते प्रेम वर्तते । तथा न कस्यचिन्मन्ये ततो वक्ष्याम्यशेषतः

स्कंद म्हणाले—हे महाभाग! वाराणसीविषयी तुझ्या अंतःकरणात जसे प्रेम आहे, तसे दुसऱ्या कोणातही मला दिसत नाही. म्हणून मी तुला सर्व काही निःशेषपणे सांगतो।

Verse 6

प्रादुर्भावं भैरवस्य महापातकनाशनम् । यच्छ्रुत्वा काशिवासस्य फलं निर्विघ्रमाप्नुयात्

भैरवाचा प्रादुर्भाव महापातकांचा नाश करणारा आहे। ते ऐकल्यावर काशीवासाचे फळ निर्विघ्नपणे प्राप्त होते।

Verse 7

पाणिभ्यां परितः प्रपीड्य सुदृढं निश्चोत्य निश्चोत्य च ब्रह्मांडं सकलं पचेलिमरसालोच्चैः फलाभं मुहुः । पायंपायमपायतस्त्रिजगतीमुन्मत्तवत्तै रसैर्नृत्यंस्तांडवडंबरेण विधिनापायान्महाभैरवः

दोन्ही हातांनी सर्व बाजूंनी घट्ट दाबून, पुन्हा पुन्हा निचोडून महाभैरव जणू संपूर्ण ब्रह्मांडरूपी अंड्याचा सार काढून तो शिजवितात; जसा पिकलेल्या फळाचा गाढ रस वारंवार काढला जातो. त्या उन्मत्त करणाऱ्या अमृतरसांचे पान करत करत ते विधिपूर्वक तांडवाच्या घनघोर डंबराने नृत्य करतात, आणि त्रिजगत डोलू लागते।

Verse 8

कुंभयोने न वेत्त्येव महिमानं महेशितुः । चतुर्भजोपि वैकुंठश्चतुर्वक्त्रोपि विश्वकृत्

कुंभयोनी (अगस्त्य) सुद्धा महेश्वराची महिमा यथार्थ जाणत नाहीत। वैकुंठातील चतुर्भुज विष्णू आणि विश्वकर्ता चतुर्मुख ब्रह्मादेवही तिला पूर्णपणे जाणू शकत नाहीत।

Verse 9

न चित्रमत्र भूदेव भवमाया दुरत्यया । तया संमोहिताः सर्वे नावयंत्यपि तं परम्

हे भूदेव! यात आश्चर्य नाही; भव (शिव) यांची माया दुस्तर आहे. तिच्यामुळे मोहित झालेले सर्वजण त्या परम तत्त्वालाही जाणू शकत नाहीत।

Verse 10

वेदयेद्यदिचात्मानं स एव परमेश्वरः । तदा विंदंति ब्रह्माद्याः स्वेच्छयैव न तं विदुः

जो खरोखर आत्मस्वरूप जाणतो तोच परमेश्वर होय. तेव्हाच ब्रह्मा आदि देव त्या सत्याचा ‘साक्षात्कार’ करतात; केवळ स्वेच्छेने त्यांना तो कळत नाही.

Verse 11

स सर्वगोपि नेक्ष्येत स्वात्मारामो महेश्वरः । देववद्बुध्यते मूढैरतीतो यो मनोगिराम्

तो महेश्वर सर्व आवरणांनी गुप्त असल्याने दिसत नाही; तो स्वात्म्यात रमतो. मूढ लोक त्याला फक्त ‘देव’ समजतात, पण तो मन व वाणीच्या पलीकडे आहे.

Verse 12

पुरा पितामहं विप्र मेरुशृंगे महर्षयः । प्रोचुः प्रणम्य लोकेशं किमेकं तत्त्वमव्ययम्

हे विप्र! पूर्वी काळी मेरुशिखरावर महर्षींनी लोकेशाला प्रणाम करून विचारले—‘एक अव्यय तत्त्व कोणते?’

Verse 13

समा यया महेशस्य मोहितो लोकसंभवः । अविज्ञाय परं भावमात्मानं प्राह वर्पिणम्

ज्या (माये)ची मोह घालण्याची शक्ती सम आहे, तिच्याच द्वारा लोकसंभव ब्रह्मा महेश्वराविषयी मोहित झाला. परम भाव न जाणता त्याने स्वतःलाच देहधारी (परम) असे म्हटले.

Verse 14

जगद्योनिरहं धाता स्वयंभूरेक ईश्वरः । अनादिमदहं ब्रह्म मामनर्च्य न मु च्यते

‘मी जगताची योनी आहे; मी धाता, स्वयंभू, एकमेव ईश्वर आहे. मी अनादि ब्रह्म आहे; माझी अर्चना केल्यावाचून मुक्ति होत नाही.’

Verse 15

प्रवर्तको हि जगतामहमेको निवर्तकः । नान्यो मदधिकः सत्यं कश्चित्कोपि सुरोत्तमाः

मीच सर्व जगांचा प्रवर्तक आहे आणि मीच त्यांचा निवर्तक (संहारकर्ता) आहे। हे देवोत्तमांनो, सत्य सांगतो—माझ्याहून श्रेष्ठ कोणीही नाही।

Verse 16

तस्यैवं ब्रुवतो धातुः क्रतुर्नारायणांशजः । प्रोवाच प्रहसन्वाक्यं रोषताम्रविलोचनः

तो असे बोलत असता धाता—नारायणांशज क्रतु—हसला आणि क्रोधाने तांबडे झालेले नेत्र असता वचन बोलला।

Verse 17

अविज्ञाय परं तत्त्वं किमेतत्प्रतिपाद्यते । अज्ञानं योगयुक्तस्य न चैतदुचितं तव

परम तत्त्व न जाणता हे काय सिद्ध करीत आहेस? योगयुक्ताला अज्ञान शोभत नाही; आणि हे तुझ्याही बाबतीत उचित नाही.

Verse 18

अहं कर्ता हि लोकानां यज्ञो नारायणः परः । न मामनादृत्य विधे जीवनं जगतामज

मीच लोकांचा कर्ता आहे; यज्ञस्वरूप परम नारायणच सर्वोच्च आहे. हे विधे, हे अज—माझा अनादर करून जगतांचे जीवनही टिकत नाही.

Verse 19

अहमेव परं ज्योतिरहमेव परा गतिः । मत्प्रेरितेन भवता सृष्टिरेषा विधीयते

मीच परम ज्योती आहे, मीच परम गती आहे। माझ्या प्रेरणेने तुझ्याकडूनच ही सृष्टी घडविली जाते.

Verse 20

एवं विप्र कृतौ मोहात्परस्परजयैषिणौ । पप्रच्छतुः प्रमाणज्ञानागमांश्चतुरोपि तौ

हे विप्र! मोहामुळे परस्परांवर विजय मिळविण्याच्या इच्छेने त्या दोघांनी प्रमाण, ज्ञान व आगम—या चतुर्विध अधिकारांविषयी विचारणा केली।

Verse 21

विधिक्रतू ऊचतुः । वेदाः प्रमाणं सर्वत्र प्रतिष्ठां परमामिताः । यूयमेव न संदेहः किं तत्त्वं प्रतितिष्ठत

विधि व क्रतु म्हणाले—वेद सर्वत्र प्रमाण आहेत; तेच परम व अपरिमेय प्रतिष्ठा आहेत। हे श्रुतींनो! तुम्हीच ते, यात संशय नाही; तुम्ही कोणत्या तत्त्वात प्रतिष्ठित आहात?

Verse 22

श्रुतय ऊचुः । यदि मान्या वयं देवौ सृष्टिस्थितिकरौ विभू । तदा प्रमाणं वक्ष्यामो भवत्संदेहभेदकम्

श्रुती म्हणाल्या—हे देवहो, सृष्टी व स्थिती करणाऱ्या विभूंनो! तुम्ही आम्हाला मान्यता दिलीत तर तुमचा संशय छेदणारे प्रमाण आम्ही सांगू।

Verse 23

श्रुत्युक्तमिदमाकर्ण्य प्रोचतुस्तौ श्रुतीः प्रति । युष्मदुक्तं प्रमाणं नौ किं तत्त्वं सम्यगुच्यताम्

श्रुतींचे हे वचन ऐकून ते दोघे श्रुतींना म्हणाले—तुम्ही सांगितलेले प्रमाण आम्हांस सांगा; ते तत्त्व काय आहे, सम्यक् रीतीने उच्चारा।

Verse 24

ऋगुवाच । यदंतःस्थानि भूतानि यतः सर्वं प्रवर्तते । यदाहुस्तत्परं तत्त्वं स रुद्रस्त्वेक एव हि

ऋग् म्हणाली—ज्याच्या अंतःस्थानी सर्व भूतें स्थित आहेत आणि ज्याच्यापासून सर्व काही प्रवर्तते, ज्याला परम तत्त्व म्हणतात—तो रुद्रच; खरोखर तोच एक आहे।

Verse 25

यजुरुवाच । यो यज्ञैरखिलैरीशो योगेन च समिज्यते । येन प्रमाणं हि वयं स एकः सर्वदृक्छिवः

यजुर म्हणाला—जो ईश्वर सर्व यज्ञांनी आणि योगानेही सम्यक् पूजिला जातो, ज्याच्यामुळेच आम्हांस सत्यज्ञानाचे प्रमाण मिळते; तो एकच सर्वदर्शी शिव आहे।

Verse 26

सामोवाच । येनेदं भ्रश्यते विश्वं योगिभिर्यो विचिंत्यते । यद्भासा भासते विश्वं स एकस्त्र्यंबकः परः

साम म्हणाला—ज्याच्यामुळे हे विश्व लयास जाते, ज्याचा योगी चिंतन करतात; ज्याच्या तेजाने सारे जग प्रकाशते—तो एकच परम त्र्यंबक आहे।

Verse 27

अथर्वोवाच । यं प्रपश्यंति देवेशं भक्त्यानुग्रहिणो जनाः । तमाहुरेकं कैवल्यं शंकरं दुःखतस्करम्

अथर्व म्हणाला—भक्तीने अनुग्रहित झालेले लोक ज्याला देवेश म्हणून प्रत्यक्ष पाहतात, त्या एकमेव शंकराला ते कैवल्यस्वरूप, दुःख चोरणारा ‘दुःखतस्कर’ म्हणतात।

Verse 28

श्रुतीरितं निशम्येत्थं तावतीव विमोहितौ । स्मित्वाहतुः क्रतु विधीमोहाध्येनांकितौ मुने

श्रुतींनी असे उच्चारलेले वचन ऐकून ते दोघे अधिकच विमोहित झाले. हसत—हे मुने—यज्ञविधीच्या मोहाने अंकित होऊन त्यांनी बोलणे सुरू केले।

Verse 29

कथं प्रमथनाथोसौ रममाणो निरंतरम् । दिगंबरः पितृवने शिवया धूलिधूसरः

“तो प्रमथनाथ कसा निरंतर रमतो—दिगंबर, स्मशानवनात, शिवेसह धुळीने धूसर झालेला?”

Verse 30

विटंकवेशो जटिलो वृषगोव्यालभूषणः । परं ब्रह्मत्वमापन्नः क्व च तत्संगवर्जितम्

विचित्र अलंकारांनी भूषित, जटाधारी, वृषभ-गाय व सर्पांनी अलंकृत असूनही तो परम ब्रह्मत्वास कसा प्राप्त झाला, आणि तरीही संग-आसक्तीपासून पूर्णतः विरक्त कसा राहिला?

Verse 31

तदुदीरितमाकर्ण्य प्रणवात्मा सनातनः । अमूर्तो मूर्तिमान्भूत्वा हसमान उवाच तौ

त्यांचे बोलणे ऐकून, प्रणवस्वरूप सनातन परमात्मा—जो अमूर्त आहे—मूर्तीमान रूप धारण करून, हसत हसत त्या दोघांना म्हणाला।

Verse 32

प्रणव उवाच । न ह्येष भगवाञ्छक्त्या स्वात्मनो व्यतिरिक्तया । कदाचिद्रमते रुद्रो लीलारूपधरो हरः

प्रणव म्हणाला—हा भगवान् कधीही स्वात्म्यापासून वेगळी अशी शक्ती घेऊन रमण करत नाही. रुद्र—हर—केवळ लीलार्थ रूप धारण करतो.

Verse 33

असौ हि भगवानीशः स्वयंज्योतिः सनातनः । आनंदरूपा तस्यैषा शक्तिर्नागंतुकी शिवा

तो भगवानीश सनातन व स्वयंप्रकाश आहे. त्याची शिवा-शक्ती आनंदस्वरूप आहे; ती काही बाहेरून आलेली किंवा नव्याने मिळालेली नाही.

Verse 34

इत्येवमुक्तेपि तदा मखमूर्तेरजस्य हि । नाज्ञानमगमन्नाशं श्रीकंठस्यैव मायया

असे सांगितले तरी त्या वेळी यज्ञस्वरूप अज (अजन्मा) याचे अज्ञान नष्ट झाले नाही; कारण ते श्रीकंठाच्या मायेमुळेच होते.

Verse 35

प्रादुरासीत्ततो ज्योतिरुभयोरंतरे महत् । पूरयन्निजया भासा द्यावाभूम्योर्यदंतरम्

मग त्या दोघांच्या मध्ये एक महान् ज्योती प्रकट झाली; तिने आपल्या तेजाने द्यावा-भूमी यांच्या मधला सर्व अवकाश पूर्ण भरून टाकला।

Verse 36

ज्योतिर्मंडलमध्यस्थो ददृशे पुरुषाकृतिः । प्रजज्वालाथ कोपेन ब्रह्मणः पंचमं शिरः

त्या ज्योति-मंडळाच्या मध्यभागी पुरुषाकार एक रूप दिसले; आणि मग क्रोधाने ब्रह्म्याचे पाचवे शिर अग्निसम ज्वलंत झाले।

Verse 37

आवयोरंतरं कोसौ बिभृयात्पुरुषाकृतिम् । विधिः संभावयेद्यावत्तावत्स हि विलोकितः

“आपल्या दोघांच्या मधल्या या अवकाशात कोण पुरुषाकार धारण करील?”—असा विचार विधाता ब्रह्मा जितका वेळ करीत राहिला, तितकाच वेळ तो त्या अद्भुत दृश्याकडे पाहत राहिला।

Verse 38

स्रष्टा क्षणेन च महान्पुरुषो नीललोहितः । त्रिशूलपाणिर्भालाक्षो नागोडुपविभूषणः

आणि क्षणातच एक महान् पुरुष—नीललोहित—प्रकट झाला; हातात त्रिशूल, कपाळावर नेत्र, आणि सर्प व चंद्र यांनी विभूषित।

Verse 39

हिरण्यगर्भस्तं प्राह जाने त्वां चंद्रशेखरम् । भालस्थलान्ममपुरा रुद्रः प्रादुरभूद्भवान्

हिरण्यगर्भ (ब्रह्मा) त्याला म्हणाला—“मी तुला चंद्रशेखर म्हणून ओळखतो; पूर्वी तू माझ्या भाळप्रदेशातून रुद्ररूपाने प्रकट झाला होतास।”

Verse 40

रोदनाद्रुद्रनामापि योजितोसि मया पुरा । मामेव शरणं याहि पुत्र रक्षां करोमि ते

रडण्यामुळे मी पूर्वी तुला ‘रुद्र’ हे नावही दिले. हे पुत्रा, फक्त माझ्या शरण ये; मी तुझे रक्षण करीन.

Verse 41

अथेश्वरः पद्मयोनेः श्रुत्वा गर्ववतीं गिरम् । सकोपतः समुत्पाद्य पुरुषं भैरवाकृतिम्

तेव्हा ईश्वराने पद्मयोनी (ब्रह्मा) याची गर्वयुक्त वाणी ऐकून, क्रोधाने भैरवाकृती पुरुष उत्पन्न केला.

Verse 42

प्राह पंकजजन्मासौ शास्यस्ते कालभैरव । कालवद्राजसे साक्षात्कालराजस्ततो भवान्

पंकजजन्मा (ब्रह्मा) म्हणाला—हे कालभैरवा, तू दंडकर्ता आहेस. तू काळासारखा राज्य करतोस; म्हणून तू साक्षात् ‘कालराज’ आहेस.

Verse 43

विश्वं भर्तुं समर्थोऽसि भरणाद्भैरवः स्मृतः । त्वत्तो भेष्यति कालोपि ततस्त्वं कालभैरवः

तू विश्वाचे पालन करण्यास समर्थ आहेस; भरणामुळे तुला ‘भैरव’ म्हणतात. काळही तुझ्यापासून भयभीत होतो; म्हणून तू ‘कालभैरव’ आहेस.

Verse 44

आमर्दयिष्यति भवांस्तुष्टो दुष्टात्मनो यतः । आमर्दक इति ख्याति ततः सर्वत्र यास्यति

कारण तू प्रसन्न झाल्यावर दुष्टचित्तांना मर्दन (कुचल) करशील; म्हणून ‘आमर्दक’ अशी तुझी कीर्ती सर्वत्र पसरून जाईल.

Verse 45

यतः पापानि भक्तानां भक्षयिष्यति तत्क्षणात् । पापभक्षण इत्येव तव नाम भविष्यति

तू भक्तांची पापे त्याच क्षणी भक्षण करशील, म्हणून तुझे नाव 'पापभक्षण' असेच होईल.

Verse 46

या मे मुक्तिपुरी काशी सर्वाभ्योपि गरीयसी । आधिपत्यं च तस्यास्ते कालराज सदैव हि

माझी ही मुक्तिपुरी काशी सर्वांहून श्रेष्ठ आहे. हे कालराजा, तिचे आधिपत्य सदैव तुझ्याकडेच राहील.

Verse 47

तत्र ये पापकर्तारस्तेषां शास्ता त्वमेव हि । शुभाशुभं न तत्कर्म चित्रगुप्तो लिखिष्यति

तिथे जे पापी असतील, त्यांचा शासनकर्ता (दंड देणारा) तूच असशील. चित्रगुप्त त्यांच्या शुभ-अशुभ कर्मांची नोंद करणार नाही.

Verse 48

एतान्वरान्प्रगृह्याऽथ तत्क्षणात्कालभैरवः । वामांगुलिनखाग्रेण चकर्त च शिरो विधेः

हे वर स्वीकारून, त्याच क्षणी कालभैरवाने आपल्या डाव्या हाताच्या बोटाच्या नखाग्रभागाने ब्रह्मदेवाचे मस्तक कापले.

Verse 49

यदंगमपराध्नोति कार्यं तस्यैव शासनम् । अतो येन कृता निंदा तच्छिन्नं पचमं शिरः

ज्या अवयवाकडून अपराध घडतो, त्यालाच शासन (शिक्षा) व्हायला हवे. म्हणून ज्याने निंदा केली होती, ते पाचवे मस्तक कापले गेले.

Verse 50

यज्ञमूर्तिधरो विष्णुस्ततस्तुष्टाव शंकरम् । भीतो हिरण्यगर्भोपि जजाप शतरुद्रियम्

तेव्हा यज्ञमूर्ती धारण करणाऱ्या विष्णूंनी शंकराची स्तुती केली; आणि भयभीत हिरण्यगर्भ (ब्रह्मा) यांनीही शतरुद्रीयाचा जप केला।

Verse 51

आश्वास्य तौ महादेवः प्रीतः प्रणतवत्सलः । प्राह स्वां मूर्तिमपरां भैरवं तं कपर्दिनम्

त्या दोघांना धीर देऊन, प्रणतांवर वात्सल्य करणारे प्रसन्न महादेव आपल्या दुसऱ्या मूर्ती—कपर्दी भैरवाला—म्हणाले।

Verse 52

मान्योऽध्वरोसौ भवता तथा शतधृतिस्त्वयम् । कपालं वैधसं चापि नीललोहित धारय

तू त्या यज्ञाचा मान राख आणि तसेच शतधृति (ब्रह्मा)चाही; आणि हे नीललोहित, वैधस (ब्रह्मा)चे कपालही धारण कर।

Verse 53

ब्रह्महत्यापनोदाय व्रतं लोकाय दर्शयन् । चर त्वं सततं भिक्षां कापालव्रतमास्थितः । इत्युक्त्वांऽतर्हितो देवस्तेजोरूपस्तदा शिवः

ब्रह्महत्येचे पाप निवारण्यासाठी आणि लोकांना व्रत दाखवण्यासाठी, तू कापालव्रत धारण करून सतत भिक्षा मागत विचर। असे सांगून तेजोमय देव शिव तेव्हा अंतर्धान पावले।

Verse 54

उत्पाद्य कन्यामेकां तु ब्रह्महत्येति विश्रुताम् । रक्तांबरधरां रक्तां रक्तस्रग्गंधलेपनाम्

मग त्यांनी ‘ब्रह्महत्या’ म्हणून प्रसिद्ध अशी एक कन्या उत्पन्न केली—लाल वस्त्रे परिधान केलेली, स्वतः रक्तवर्णा, आणि लाल माळा, सुगंध व लेपनांनी अलंकृत।

Verse 55

दंष्टाकरालवदनां ललज्जिह्वातिभीषणाम् । अंतरिक्षैकपादाग्रां पिबंतीं रुधिरं बहु

त्याने तिला पाहिले—बाहेर आलेल्या दातांनी विकराळ मुखाची, लोल जिभेमुळे अत्यंत भयानक; आकाशात एका पायाच्या टोकावर उभी राहून ती पुष्कळ रक्त पित होती।

Verse 56

कर्त्रीं कर्परहस्ताग्रां स्फुरत्पिंगोग्रतारकाम् । गर्जयंतीं महावेगां भैरवस्यापिभीषणाम्

तिच्या हाती कर्त्री होती, आणि हाताच्या अग्रभागी कपाल; तिचे पिंगट, स्फुरणारे उग्र नेत्र भयाण होते. महावेगाने गर्जना करणारी ती भैरवालाही भीषण वाटे।

Verse 57

यावद्वाराणसीं दिव्यां पुरीमेष गमिष्यति । तावत्त्वं भीषणे कालमनुगच्छोग्ररूपिणि

जोपर्यंत हा दिव्य वाराणसी नगरीस जाईल, तोपर्यंत—हे उग्ररूपिणी भीषण काले—तू त्याच्या मागोमाग चाल, त्याच्या वेळेस अनुरूप राहा।

Verse 58

सर्वत्र ते प्रवेशोस्ति त्यक्त्वा वाराणसीं पुरीम् । नियोज्यतामिति शिवोप्यंतर्धानं गतस्ततः

‘वाराणसी नगरी सोडून तुझा प्रवेश सर्वत्र आहे; तसेच नियोजित हो.’ असे म्हणून शिवही तेथून अंतर्धान पावले।

Verse 59

तत्सान्निध्याद्भैरवोपि कालोभूत्कालकालतः । स देवदेववाक्येन बिभ्रत्कापालिकं व्रतम्

त्या सान्निध्यामुळे भैरवही ‘काल’ झाले—काळाचाही काळ, मृत्यूचाही मृत्यू. देवदेवाच्या वचनाने त्यांनी कापालिक व्रत धारण केले।

Verse 60

कपालपाणिर्विश्वात्मा चचार भुवनत्रयम् । नात्याक्षीच्चापि तं देवं ब्रह्महत्या सुदारुणा

कपाल हातात घेऊन विश्वात्मा देव त्रैलोक्यात भ्रमण करीत राहिला; तरीही ती अत्यंत भयंकर ब्रह्महत्या त्या देवाला सोडून गेली नाही.

Verse 61

सत्यलोकेपि वैकुंठे महेंद्रादि पुरीष्वपि । त्रिजगत्पतिरुग्रोपि व्रती त्रिजगतीश्वरः

सत्यलोकातही, वैकुंठातही, आणि महेंद्रादींच्या पुरींतही—त्रिजगाचा स्वामी तो उग्र ईश्वर व्रतधारीच राहिला.

Verse 62

प्रतितीर्थं भ्रमन्नापि विमुक्तो ब्रह्महत्यया

तीर्थोतीर्थी भ्रमण करूनही तो ब्रह्महत्येतून मुक्त झाला नाही.

Verse 63

अनेनैवानुमानेन महिमा त्ववगम्यताम् । ब्रह्महत्यापनोदिन्याः काश्याः कलशसंभव

हे कलशसंभव! याच अनुमानाने काशीची महिमा जाणावी—ती ब्रह्महत्येचा नाश करणारी आहे.

Verse 64

संति तीर्थान्यनेकानि बहून्यायतनानि च । अधि त्रिलोकिनो काश्याः कलामर्हंति षोडशीम्

अनेक तीर्थे आणि पुष्कळ पवित्र आयतने आहेत; पण त्रिलोकीपूज्य काशीच्या मानाने त्यांना केवळ सोळावा अंशच प्राप्त होतो.

Verse 65

तावद्गर्जंति पापानि ब्रहत्यादिकान्यलम् । यावन्नाम न शृण्वंति काश्याः पापाचलाशनेः

ब्रह्महत्या इत्यादी महापापे तोपर्यंतच गर्जतात, जोवर काशीचे नाम ऐकत नाहीत; काशीचे नाम पाप-पर्वत फोडणारे वज्र आहे।

Verse 66

प्रमथैः सेव्यमानोऽयं त्रिलोकीं विचरन्हरः । कापालिको ययौ देवो नारायणनिकेतनम्

प्रमथांनी सेवित-पूजित हर, कापालिकाच्या वेषात त्रिलोकीत विचरत, देव नारायणाच्या निकेतनास गेला।

Verse 67

अथायांतं महाकालं त्रिनेत्रं सर्पकुंडलम् । महादेवांशसंभूतं भैरवं भीषणाकृतिम्

मग महाकाल आला—त्रिनेत्र, सर्पकुंडलांनी भूषित, महादेवाच्या अंशातून उत्पन्न, भीषण रूपाचा भैरव।

Verse 68

पपात दंडवद्भूमौ दृष्ट्वा तं गरुडध्वजः । देवाश्च मुनयश्चैव देवनार्यः समंततः

त्यांना पाहून गरुडध्वज प्रभू दंडवत् होऊन भूमीवर पडला; आणि सभोवती देव, मुनी व देव-नार्याही तसेच निपटले।

Verse 69

निपेतुः प्रणिपत्यैनं प्रणतः कमलापतिः । शिरस्यंजलिमारोप्य स्तुत्वा बहुविधैः स्तवैः

ते सर्व प्रणिपात करून निपटले; आणि कमलापती (विष्णू) नम्र होऊन, मस्तकी अंजली धरून, अनेक स्तोत्रांनी त्याची स्तुती करू लागला।

Verse 70

क्षीरोदमथनो तां प्राह पद्मालयां हरिः । प्रिये पश्याऽब्जनयने धन्याऽसि सुभगेनघे

क्षीरसागर-मथनकर्ता हरि पद्मालया (लक्ष्मी) हिला म्हणाला— “प्रिये, कमलनयने, पाहा! सुभगे, अनघे, तू खरोखर धन्य आहेस।”

Verse 71

धन्योऽहं देवि सुश्रोणि यत्पश्यावो जगत्पतिम् । अयं धाता विधाता च लोकानां प्रभुरीश्वरः

“देवि, सुश्रोणि! आम्ही जगत्पतीचे दर्शन घेतले; म्हणून मीही धन्य आहे. हा धाता व विधाता—लोकांचा प्रभू, ईश्वर आहे.”

Verse 72

अनादिः शरणः शांतः परः षड्विंशसंमितः । सर्वज्ञः सर्वयोगीशः सर्वभूतैकनायकः

तो अनादी, शरणदाता, शांत व परम आहे—षड्विंशति तत्त्वांपलीकडे गणला जातो. तो सर्वज्ञ, सर्व योगींचा ईश आणि सर्व भूतांचा एकमेव नायक आहे.

Verse 73

सर्वभूतांतरात्माऽयं सर्वेषां सर्वदः सदा । यं विनिद्रा विनिःश्वासाः शांता ध्यानपरायणाः

तो सर्व भूतांचा अंतरात्मा असून सर्वांना सदा सर्व देणारा आहे. त्यालाच शांत जन—आळसरहित, अस्थिर श्वासरहित—ध्यानपरायण होऊन साधतात.

Verse 74

धिया पश्यंति हृदये सोयमद्य समीक्ष्यताम् । यं विदुर्वेदतत्त्वज्ञा योगिनो यतमानसाः

ज्याला ते शुद्ध बुद्धीने हृदयात पाहतात, तोच आज प्रत्यक्ष नेत्रांनी पाहिला जावो. ज्याला वेदतत्त्वज्ञ आणि संयतमन योगी जाणतात.

Verse 76

यस्याख्यां ब्रुवतां नित्यं न देहः सोपि देहधृक् । यं दृष्ट्वा न पुनर्जन्म लभ्यते मानवैर्भुवि

ज्याचे नाम नित्य उच्चारल्याने देहधारी असूनही देह बंधन ठरत नाही। ज्यांचे दर्शन घेतल्यावर पृथ्वीवरील मनुष्यांना पुन्हा जन्म मिळत नाही।

Verse 77

सोयमायाति भगवांस्त्र्यंबकः शशिभूषणः । पुंडरीकदलायामे धन्येमेऽद्य विलोचने

पाहा—तो येत आहेत, भगवान त्र्यंबक, चंद्रभूषणधारी। कमळदलासारखे विस्तीर्ण माझे हे नेत्र आज धन्य झाले।

Verse 78

धिग्धिक्पदं तु देवानां परं दृष्ट्वाऽत्र शंकरम् । लभ्यते यन्न निर्वाणं सर्वदुःखांतकृत्तु यत्

धिक्कार असो देवतांच्या परम पदालाही—जर येथे शंकरांचे दर्शन होऊनही सर्व दुःखांचा अंत करणारे निर्वाण मिळत नसेल तर।

Verse 79

देवत्वादशुभं किंचिद्देवलोके न विद्यते । दृष्ट्वापि सर्वदेवेशं यन्मुक्तिं न लभामहे

देवत्वामुळे देवलोकात काहीही अशुभ नसते. तरीही सर्वदेवेशाचे दर्शन होऊनही आम्हाला मुक्ति मिळत नाही—हेच आमचे दुःख आहे.

Verse 80

एवमुक्त्वा हृषीकेशः संप्रहृष्टतनूरुहः । प्रणिपत्य महादेवमिदमाह वृषध्वजम्

असे बोलून हृषीकेश आनंदाने रोमांचित झाला; महादेव वृषध्वजाला प्रणाम करून तो हे म्हणाला।

Verse 81

किमिदं देवदेवेन सर्वज्ञेन त्वया विभो । क्रियते जगतां धात्रा सर्वपापहराऽव्यय

हे विभो! देवदेव, सर्वज्ञ, जगतांचे धाता, सर्वपापहर अव्यय प्रभो—हे काय केले जात आहे?

Verse 82

क्रीडेयं तव देवेश त्रिलोचन महामते । किं कारणं विरूपाक्ष चेष्टितं ते स्मरार्दन

हे देवेश त्रिलोचन, महामते! ही तुझी लीला आहे काय? हे विरूपाक्ष, स्मरार्दन! तुझ्या या चेष्टेचे कारण काय?

Verse 83

किमर्थं भगवत्र्छंभो भिक्षां चरसि शक्तिप । संशयो मे जगन्नाथ नतत्रैलोक्यराज्यद

हे भगवन् शंभो, शक्तिप्रभो! तू भिक्षेसाठी का फिरतोस? हे जगन्नाथ, त्रैलोक्यराज्यदाता! माझ्या मनात संशय उत्पन्न झाला आहे।

Verse 84

एवमुक्तस्ततः शंभुर्विष्णुमेतदुदाहरत् । ब्रह्मणस्तु शिरश्छिन्नमंगु्ल्यग्रनखेन ह

असे म्हटल्यावर शंभूने विष्णूला सांगितले—‘ब्रह्म्याचे शिर माझ्या बोटाच्या टोकावरील नखाने छिन्न झाले.’

Verse 85

तदघप्रतिघं विष्णो चराम्येतद्व्रतं शुभम् । एवमुक्तो महेशेन पुंडरीकविलोचनः

‘हे विष्णो, त्या पापाच्या प्रतिघातासाठी मी हे शुभ व्रत आचरतो.’ असे महेशाने सांगितल्यावर कमलनयन विष्णूने ते ऐकले।

Verse 86

स्मित्वा किंचिन्नतशिराः पुनरेवं व्यजिज्ञपत् । यथेच्छसि तथा क्रीड सर्वविष्टपनायक

तो हसून किंचित् मस्तक नमवून तो पुन्हा म्हणाला— “हे सर्वभूतांचे अधिनायक प्रभो! जशी तुझी इच्छा तशी क्रीडा कर.”

Verse 87

मायया मां महादेव नच्छादयितुमर्हसि । नाभीकमलकोशात्तु कोटिशः कमलासनान्

“हे महादेव! मायेने मला आच्छादू नकोस. माझ्या नाभिकमलाच्या कोशातून युगोयुगी कोट्यवधी कमलासन ब्रह्मे प्रकट होतात.”

Verse 88

कल्पे कल्पे सृजामीश त्वन्नियोगबलाद्विभो । त्यज मायामिमां देव दुस्तरामकृतात्मभिः

“हे ईश, हे विभो! मी कल्पोकल्प तुझ्या आज्ञाबलाने सृष्टी करतो. हे देव! ही माया सोड; असंयमी जनांस ती दुस्तर आहे.”

Verse 89

मदाद्यो महादेव मायया तव मोहिताः । यथावदवगच्छामि चेष्टितं ते शिवापते

“हे महादेव! माझ्यापासून आरंभ करून आम्ही सर्व तुझ्या मायेने मोहित होतो; तरीही हे शिवापते, तुझे चेष्टित व अभिप्राय मी यथार्थ जाणतो.”

Verse 90

संहारकाले संप्राप्ते सदेवानखिलान्मुनीन् । लोकान्वर्णाश्रमवतो हरिष्यसि यदा हर

“हे हर! संहारकाळ आला की तू देवांसह सर्व मुनींना, तसेच वर्णाश्रमयुक्त सर्व लोकांनाही आवरून घेतोस.”

Verse 91

तदा क्व ते महादेव पाप ब्रह्मवधादिकम् । पारतंत्र्यं न ते शंभो स्वैरं क्रीडेत्ततो भवान्

मग हे महादेव! तुझ्यासाठी ब्रह्मवधादी ‘पाप’ कुठे आहे? हे शंभो! तू पराधीन नाहीस; म्हणून तू पूर्ण स्वैर्याने क्रीडा करतोस।

Verse 92

अतीतब्रह्मणामस्थ्नां स्रक्कंठे तव भासते । तदातदा क्वानुगता ब्रह्महत्या तवानघ

पूर्वीच्या ब्रह्मांच्या अस्थींची माळ तुझ्या कंठी शोभते; तेव्हा-तेव्हा, हे निष्पाप! ब्रह्महत्येचे पाप तुझ्यात कुठे राहील—कशाला चिकटेल?

Verse 93

कृत्वापि सुमहत्पापं त्वां यः स्मरति भावतः । आधारं जगतामीशं तस्य पापं विलीयते

अतिशय मोठे पाप केले तरी जो भावाने तुझे स्मरण करतो—हे जगताधार ईश्वरा! त्याचे पाप विलीन होते।

Verse 94

यथा तमो न तिष्ठेत संनिधावंशुमालिनः । तथा न भवभक्तस्य पापं तस्य व्रजेत्क्षयम्

जसा सूर्याच्या सान्निध्यात अंधार टिकत नाही, तसा भवभक्ताचे पापही टिकत नाही; ते लवकरच क्षय पावते।

Verse 95

यश्चिंतयति पुण्यात्मा तव पादांबुजद्वयम् । ब्रह्महत्यादिकमपि पापं तस्य व्रजेत्क्षयम्

जो पुण्यात्मा तुझ्या दोन कमळचरणांचे चिंतन करतो, त्याचे ब्रह्महत्या आदी पापही नष्ट होते।

Verse 96

तव नामानुरक्ता वाग्यस्य पुंसो जगत्पते । अप्यद्रिकूटतुलितं नैनस्तमनुबाधते

हे जगत्पते! ज्याची वाणी तुझ्या नामावर अनुरक्त आहे, त्याला पर्वतशिखराएवढे साचलेले पापही बाधत नाही।

Verse 97

रजसा तमसा विवर्धितं क्व नु पापं परितापदायकम् । क्व च ते शिव नाम मंगलं जनजीवातु जगद्रुजापहम्

रज-तमाने वाढलेले, केवळ संताप देणारे पाप कुठे—आणि हे शिवा, जनजीवनाचा प्राण व जगद्व्याधि हरिणारे तुझे मंगल नाम कुठे?

Verse 98

यदि जातुचिदंधकद्विषस्तवनामौष्ठपुटाद्विनिःसृतम् । शिवशंकर चंद्रशेखरेत्यसकृत्तस्य न संसृतिः पुनः

जर कधी अंधकद्वेषी तुझे नाम कोणाच्या ओठांतून निघाले, आणि तो वारंवार ‘शिव, शंकर, चंद्रशेखर’ असे म्हणू लागला, तर त्याला पुन्हा संसारात परतावे लागत नाही।

Verse 99

परमात्मन्परंधाम स्वेच्छा विधृत विग्रह । कुतूहलं तवेशेदं क्व पराधीनतेश्वरे

हे परमात्मन्, हे परमधाम! स्वेच्छेने विग्रह धारण करणाऱ्या ईशा, हे तुझे हे ‘कुतूहल’ कसे? ईश्वराला पराधीनता कुठे?

Verse 100

अद्य धन्योस्मि देवेश यं न पश्यति योगिनः । पश्यामि तं जगन्मूलं परमेश्वरमक्षयम्

आज मी धन्य झालो, हे देवेश! ज्याला योगीही पाहत नाहीत, त्या जगन्मूल, अक्षय परमेश्वराचे मी दर्शन घेत आहे।

Verse 110

अवियोगोऽस्तु मे देव त्वदंघ्रियुगलेन वै । एष एव वरः शंभो नान्यं कंचिद्वरं वृणे

हे देव! तुझ्या चरणयुगलापासून माझा कधीही वियोग होऊ नये. हे शंभो! हाच माझा वर; मी दुसरा कोणताही वर मागत नाही.

Verse 120

ब्रह्महत्यादि पापानि यस्या नाम्नोपि कीर्तनात् । त्यजंति पापिनं काशी सा केनेहोपमीयते

जिच्या नामाचे केवळ कीर्तन केले तरी ब्रह्महत्या इत्यादी महापाप पाप्याला सोडून देतात—ती काशी. या जगात तिची उपमा कशाशी द्यावी?

Verse 130

महाश्मशानमासाद्य यदि देवाद्विपद्यते । पुनः श्मशानशयनं न क्वापि लभते पुमान्

महाश्मशानास पोहोचून जर एखादा पुरुष देवाच्या इच्छेने देहत्याग करतो, तर त्याला पुन्हा कुठेही श्मशानशयन—अशी मृत्यु—लाभत नाही.

Verse 150

तीर्थे कालोदके स्नात्वा कृत्वा तर्पणमत्वरः । विलोक्य कालराजं च निरयादुद्धरेत्पितॄन्

कालोदक तीर्थात स्नान करून त्वरेने तर्पण करावे; नंतर कालराज (यम) यांचे दर्शन घेऊन पितरांना नरकातून उद्धरता येते.