Adhyaya 16

Verse 1

गणावूचतुः । शिवशर्मन्महाबुद्धे शुक्रलोकोयमद्भुतः । दानवानां च दैत्यानां गुरुरत्र वसेत्कविः

गण म्हणाले— हे शिवशर्मन्, महाबुद्धिमान! हा शुक्रलोक अद्भुत आहे. येथे दानव व दैत्यांचे गुरु कवी (शुक्राचार्य) वास करतात.

Verse 2

पीत्वा वर्षसहस्रं वै कणधूमं सुदुःसहम् । यः प्राप्तवान्महाविद्यां मृत्युसंजीविनीं हरात्

त्याने सहस्र वर्षे अत्यंत असह्य कणधूर पिऊन, हर (शिव) कडून ‘मृत्युसंजीविनी’ नावाची महाविद्या प्राप्त केली.

Verse 3

इमां विद्यां न जानाति देवाचार्योति दुप्कराम् । ऋते मृत्युंजयात्स्कंदात्पार्वत्या गजवक्त्रतः

ही अत्यंत दुष्कर विद्या देवांचे आचार्यही जाणत नाहीत— मृत्युञ्जय (शिव), स्कंद, पार्वती आणि गजवक्त्र (गणेश) यांच्यावाचून.

Verse 4

शिवशर्मोवाच । कोसौ शुक्र इति ख्यातो यस्यायं लोक उत्तमः । कथं तेन च विद्याप्ता मृत्युसंजीवनी हरात्

शिवशर्मा म्हणाला— ‘शुक्र’ म्हणून प्रसिद्ध तो कोण, ज्याचा हा उत्तम लोक आहे? आणि त्याने हर (शिव) कडून मृत्युसंजीविनी विद्या कशी मिळवली?

Verse 5

आचक्षाथामिदं देवौ यदि प्रीतिर्मयि प्रभू । ततस्तौ स्माहतुर्देवौ शुक्रस्य परमां कथाम्

हे प्रभू, हे दिव्य देवहो! जर माझ्यावर प्रीती असेल तर हे मला सांगा. मग ते दोघे देव शुक्राची परम कथा सांगू लागले.

Verse 6

यां श्रुत्वा चापमृत्युभ्यो हीयंते श्रद्धयायुताः । भूतप्रेतपिशाचेभ्यो न भयं चापि जायते

जिचे श्रद्धायुक्त श्रवण केल्याने अकाली मृत्यू दूर होतो आणि भूत-प्रेत-पिशाचांपासूनही भय उत्पन्न होत नाही।

Verse 7

आजौ प्रवर्तमानायामंधकांधकवैरिणोः । अनिर्भेद्य गिरिव्यूह वज्रव्यूहाधिनाथयोः

अंधक व त्याच्या वैर्‍यामध्ये युद्ध सुरू असता, ‘अभेद्य गिरिव्यूह’ आणि ‘वज्रव्यूह’ यांचे सेनानायक परस्परांसमोर उभे राहिले।

Verse 8

अपसृत्य ततो युद्धादंधकः शुक्रसंनिधिम् । अधिगम्य बभाषेदमवरुह्य रथात्ततः

मग अंधक युद्धातून मागे सरला; शुक्राचार्यांच्या सान्निध्यात जाऊन रथातून उतरून तो असे बोलला।

Verse 9

भगवंस्त्वामुपाश्रित्य वयं देवांश्च सानुगान् । मन्यामहे तृणैस्तुल्यान्रुद्रोपेंद्रादिकानपि

हे भगवन्! तुमचा आश्रय घेऊन आम्ही देवांना त्यांच्या अनुचरांसह—रुद्र, इंद्र इत्यादींनाही—तृणासमान मानतो।

Verse 10

कुंजरा इव सिंहेभ्यो गरुडेभ्य इवोरगाः । अस्मत्तो बिभ्यति सुरा गुरो युष्मदनुग्रहात्

जसे हत्ती सिंहांना आणि सर्प गरुडाला घाबरतात, तसेच हे गुरो! तुमच्या अनुग्रहामुळे देव आम्हाला भितात।

Verse 11

वज्रव्यूहमनिर्भेद्यं विविशुर्देत्यदानवाः । विधूय प्रमथानीकं ह्रदं तापार्दिता इव

दैत्य-दाणव अभेद्य वज्रव्यूहात शिरले; प्रमथांची सेना झटकून ते जणू उष्णतेने पीडित जन सरोवरात धावून जातात तसे गेले।

Verse 12

वयं त्वच्छरणं भूत्वा पर्वता इव निश्चलाः । स्थित्वा चराम निःशंका ब्राह्मणेंद्र महाहवे

तुझ्या शरणी येऊन आम्ही पर्वतासारखे अचल झालो; हे ब्राह्मणेंद्र, या महायुद्धात दृढ उभे राहून आम्ही निःशंक वावरतो.

Verse 13

आप्तभावेन च वयं पादौ तव सुखप्रदौ । सदाराः ससुताश्चैव शुश्रूषामो दिवानिशम्

आणि आम्ही आप्तभावाने तुझे सुखद चरण सेवा करीतो—पत्नी व पुत्रांसह—दिवसरात्र.

Verse 14

अभिरक्षाभितो विप्र प्रसन्नः शरणागतान् । पश्य हुंडं तुहुंडं च कुजंभं जंभमेव च

हे विप्र, शरण आलेल्यांवर प्रसन्न होऊन आमची सर्व बाजूंनी रक्षा कर. पाहा—हुंड, तुहुंड, कुजंभ आणि जंभही.

Verse 15

पाकं कार्तस्वनं चैव विपाकं पाकहारिणम् । तं चन्द्रदमनं शूरं शूरामरविदारणम्

पाक व कार्तस्वन, तसेच विपाक व पाकहारिण; आणि तो शूर चंद्रदमन—देववीरांचा विदारक.

Verse 16

प्रमथैर्भीमविक्रांतैः क्रांतं मृत्युप्रमाथिभिः । सूदितान्पतितांश्चैव द्राविडैरिव चंदनान्

भयंकर पराक्रमी, मृत्यूलाही मथून टाकणाऱ्या प्रमथांनी रणभूमी व्यापली; आणि दैत्य मारले जाऊन असे पडले होते, जसे द्राविडांनी तोडलेली चंदनवृक्षे।

Verse 17

या पीत्वा कणधूमं वै सहस्रं शरदां पुरा । वरा विद्या त्वया प्राप्ता तस्याः कालोयमागतः

जी श्रेष्ठ विद्या तू पूर्वी हजार शरदांपर्यंत कणधूर सहन करून मिळवलीस, तिच्या फलप्राप्तीचा हा काळ आता आला आहे।

Verse 18

अथ विद्याफलं तत्ते दैत्यान्संजीवयिष्यतः । पश्यंतु प्रमथाः सर्वे त्वया संजीवितानिमान्

आता तुझ्या विद्येचे फळ प्रकट होवो—या दैत्यानांना संजीवित कर; आणि तुझ्यामुळे पुन्हा जिवंत झालेले हे सर्व प्रमथांनी पाहावे।

Verse 19

इत्यंधकवचः श्रुत्वा स्थिरधीर्भार्गवोमुनिः । किंचित्स्मितं तदा कृत्वा दानवाधिपमब्रवीत्

अंधकाचे हे वचन ऐकून स्थिरबुद्धी भार्गव मुनी तेव्हा किंचित् स्मित करून दानवाधिपतीला म्हणाले।

Verse 20

दानवाधिपते सर्वं तथ्यं यद्भाषितं त्वया । विद्योपार्जनमेतद्धि दानवार्थं मया कृतम्

हे दानवाधिपती, तू जे काही बोललास ते सर्व सत्य आहे; ही विद्या-प्राप्ती मी दानवांच्या हितासाठीच केली आहे।

Verse 21

पीत्वा वर्षसहस्रं वै कणधूमं सुदुःसहम् । एषा प्राप्तेश्वराद्विद्या बांधवानां सुखावहा

हजार वर्षे कणधुरासारखा अत्यंत दुर्धर क्लेश सोसून मी प्रभूकडून ही विद्या प्राप्त केली; ती बांधवांना कल्याण व सुख देणारी आहे।

Verse 22

एतया विद्यया सोहं प्रमयैर्मथितान्रणे । उत्थापयिष्ये ग्लानानि धान्यन्यंबुधरो यथा

याच विद्येच्या बळावर मी रणात प्रमथांनी चिरडलेले, ग्लान झालेले योद्धे उभे करीन—जसा मेघ धान्याला पुन्हा सजीव करतो।

Verse 23

निर्व्रणान्नीरुजः स्वस्थान्सुप्त्वेव पुनरुत्थितान् । अस्मिन्मुहूर्ते द्रष्टासि दानवानुत्थितान्नृप

हे नृपा, याच मुहूर्तात तू दानवांना पुन्हा उठलेले पाहशील—जखमविरहित, वेदनारहित, स्वस्थ देहाचे, जणू झोपेतून जागे झालेले।

Verse 24

इत्युक्त्वा दानवपतिं विद्यामावर्तयत्कविः । एकैकं दैत्यमुद्दिश्य त उत्तस्थुर्धृतायुधाः

दानवपतीला असे सांगून कवी (शुक्राचार्य) यांनी विद्येचे आवर्तन सुरू केले. एकेक दैत्याचे नाव घेता ते सर्व शस्त्रधारी होऊन पुन्हा उभे राहिले।

Verse 25

वेदा इव सदभ्यस्ताः समये वा यथांबुदाः । ब्राह्मणेभ्यो यथा दत्ताः श्रद्धयार्था महापदि

ते तितक्याच सहजतेने उभे राहिले—जसे सतत अभ्यासाने वेद प्रकट होतात; जसे ऋतुकाळी मेघ जमून येतात; आणि जसे महाविपत्तीत श्रद्धेने ब्राह्मणांना दिलेला धनरूप अर्थ रक्षणकारी फल देतो।

Verse 26

उज्जीवितांस्तु तान्दृष्ट्वा तुहुंडाद्यान्महासुरान् । विनेदुः पूर्वदेवास्ते जलपूर्णा इवांबुदाः

तुहुंड आदी ते महासुर पुन्हा जिवंत झालेले पाहून पूर्वदेव जलाने भरलेल्या मेघांसारखे गर्जून उठले।

Verse 27

शुक्रेणोजीवितान्दृष्ट्वा दानवांस्तान्गणेश्वराः । विज्ञाप्यमेव देवेशे ह्येवं तेऽन्योन्यमब्रुवन्

शुक्राने त्या दानवांना पुन्हा जिवंत केलेले पाहून गणेश्वर परस्पर म्हणाले—“हे त्वरित देवेशाला कळविले पाहिजे।”

Verse 28

आश्चर्यरूपे प्रमथेश्वराणां तस्मिंस्तथा वर्तति युद्धयज्ञे । अमर्षितो भार्गवकर्मदृष्ट्वा शिलादपुत्रोभ्यगमन्महेशम्

प्रमथेश्वरांसाठी तो युद्धयज्ञ अद्भुत रीतीने चालू असताना, भार्गवाचे कृत्य पाहून संतप्त शिलादपुत्र नंदी महेशाकडे गेला।

Verse 29

जयेति चोक्त्वा जय योनिमुग्रमुवाच नंदी कनकावदातम् । गणेश्वराणां रणकर्म देव देवैश्च सेंद्रैरपि दुष्करं यत्

“जय जय!” असा जयघोष करून नंदी त्या सुवर्णप्रभ प्रभूस म्हणाला—“हे देव, गणेश्वरांचे रणकार्य असे आहे की इंद्रासह देवांनाही ते दुष्कर आहे।”

Verse 30

तद्भार्गवेणाद्य कृतं वृथा नः संजीव्य तानाजिमृतान्विपक्षान् । आवर्त्य विद्यां मृतजीवदात्रीमेकैकमुद्दिश्य सहेलमीश

“हे ईश! आज भार्गवाने आमचे प्रयत्न व्यर्थ केले—रणात मेलेले शत्रू जिवंत करून, मृतसंजीवनी विद्या पुन्हा पुन्हा आवर्तून, एकेकाला उद्देशून जणू सहजच।”

Verse 31

तुहुंडहुंडादिकजंभजंभविपाकपाकादि महासुरेंद्राः । यमालयादद्य पुनर्निवृत्ता विद्रावयंतः प्रमथाश्चरंति

तुहुंड, हुंड, जंभ, विपाक, पाक इत्यादी महादैत्येंद्र आज यमलोकातून परत आले असून प्रमथांना भयभीत करून पळवित सर्वत्र संचार करीत आहेत।

Verse 32

यदि ह्यसौ दैत्यवरान्निरस्तान्संजीवयेदत्र पुनःपुनस्तान् । जयः कुतो नो भविता महेश गणेश्वराणां कुत एव शांतिः

जर तो येथे आम्ही पाडून टाकलेल्या श्रेष्ठ दैत्यांना पुन्हा पुन्हा संजीवित करीत असेल, तर हे महेश! आमचा जय कसा होईल? आणि गणेश्वरांना शांती तरी कुठून लाभेल?

Verse 33

इत्येवमुक्तः प्रमथेश्वरेण स नंदिना वै प्रमथेश्वरेशः । उवाच देवः प्रहसंस्तदानीं तं नंदिनं सर्वगणेशराजम्

नंदीने असे म्हटल्यावर, प्रमथांचा अधीश्वर देव त्या वेळी हसत हसत सर्व गणांचा राजा असलेल्या त्या नंदीला म्हणाला।

Verse 34

नंदिन्प्रयाहि त्वरितोतिमात्रं द्विजेंद्रवर्यं दितिनंदनानाम् । मध्यात्समुद्धृत्य तथानयाशु श्येनो यथा लावकमंडजातम्

हे नंदी! अतिशय त्वरेने जा. दितीपुत्रांच्या मध्यातून त्यांच्या ‘द्विजेंद्र-वर्या’ला उचलून ताबडतोब येथे आण—जसा घार घरट्यातून लावकाचे पिल्लू झडप घालून नेते.

Verse 35

स एव मुक्तो वृषभध्वजेन ननाद नंदी वृषसिंहनादः । जगाम तूर्णं च विगाह्य सेनां यत्राभवद्भार्गववंशदीपः

वृषभध्वज प्रभूंनी पाठविल्यावर नंदीने वृषभ-सिंहासारखी गर्जना केली आणि सैन्यातून वाट काढीत त्वरेने तेथे गेला, जिथे भार्गववंशाचा दीप (शुक्राचार्य) उभा होता।

Verse 36

तं रक्ष्यमाणं दितिजैः समस्तैः पाशासिवृक्षोपलशैलहस्तैः । विक्षोभ्य दैत्यान्बलवाञ्जहार काव्यं स नंदी शरभो यथेभम्

पाश, तलवार, वृक्ष, दगड व पर्वतखडे हातात घेऊन सर्व दितिजांनी जपलेला काव्य (शुक्र) बलवान नंदीने दैत्यांना उधळून लावून हिरावून नेला; जसा शरभ हत्तीला जिंकतो तसा।

Verse 37

स्रस्तांबरं विच्युतभूषणं च विमुक्तकेशं बलिना गृहीतम् । विमोचयिष्यंत इवानुजग्मुः सुरारयः सिंहरवान्सृजंतः

बलवानाने पकडलेला तो—ज्याचे वस्त्र सैल झाले, भूषणे सरकली आणि केस विस्कटले—असे पाहून देवांचे शत्रू त्याला सोडविणारच जणू, सिंहगर्जना करीत मागोमाग धावले।

Verse 38

दंभोलि शूलासिपरश्वधानामुद्दंडचक्रोपल कंपनानाम् । नंदीश्वरस्योपरि दानवेद्रा वर्षं ववर्षुर्जलदा इवोग्रम्

वज्र, त्रिशूळ, तलवार, परशु, भाले, प्रचंड चक्र, दगड व थरथरणारे शिळाखंड—अशी उग्र शस्त्रवृष्टी दानवेंद्रांनी नंदीश्वरावर केली; जशी जलद मेघांची भयंकर वर्षा।

Verse 39

तं भार्गवं प्राप्य गणाधिराजो मुखाग्निना शस्त्रशतानि दग्ध्वा । आयात्प्रवृद्धेऽसुरदेवयुद्धे भवस्य पार्श्वे व्यथितारिसैन्यः

त्या भार्गव (शुक्र)कडे पोहोचून गणाधिराजाने मुखाग्नीने शस्त्रांचे शेकडो समूह जाळून टाकले; मग असुर-देवयुद्ध वाढू लागल्यावर शत्रुसैन्याला व्याकुळ करून तो भव (शिव) यांच्या पार्श्वाशी येऊन उभा राहिला।

Verse 40

अयं स शुक्रो भगवन्नितीदं निवेदयामास भवाय शीघ्रम् । जग्राह शुक्रं स च देवदेवो यथोपहारं शुचिना प्रदत्तम्

“भगवन्, हाच तो शुक्र”—असे म्हणून त्याने त्वरेने भव (शिव) यांना निवेदन केले. तेव्हा देवदेवाने श्रद्धेने अर्पिलेल्या शुद्ध उपहाराप्रमाणे शुक्राला स्वीकारले।

Verse 41

न किंचिदुक्त्वा स हि भूतगोप्ता चिक्षेप वक्त्रे फलवत्कवींद्रम् । हाहारवस्तैरसुरैः समस्तैरुच्चैर्विमुक्तो हहहेति भूरि

त्या भूतनाथ (शिवाने) काहीही न बोलता कवींद्राला (शुक्राचार्याला) फळाप्रमाणे तोंडात टाकले. तेव्हा सर्व असुरांनी मोठ्याने 'हाय! हाय!' असा आक्रोश केला.

Verse 42

काव्ये निगीर्णे गिरिजेश्वरेण दैत्या जयाशा रहिता बभूवुः । हस्तैर्विमुक्ता इव वारणेंद्राः शृंगैर्विहीना इव गोवृषाश्च

गिरिजेश्वराने (शिवाने) शुक्राचार्याला गिळंकृत केल्यावर दैत्य विजयाच्या आशेने रहित झाले, जसे सोंड नसलेले हत्ती आणि शिंगे नसलेले बैल होतात.

Verse 43

शरीर हीना इव जीवसंघा द्विजा यथा चाध्ययनेन हीनाः । निरुद्यमाः सत्त्वगुणा यथा वै यथोद्यमा भाग्यविवर्जिताश्च

ते शरीर नसलेल्या जिवांप्रमाणे, वेदाध्ययन नसलेल्या ब्राह्मणांप्रमाणे, प्रयत्नरहित सत्त्वगुणाप्रमाणे आणि नशिबाची साथ नसलेल्या प्रयत्नांप्रमाणे झाले.

Verse 44

पत्या विहीनाश्च यथैव योषा यथा विपक्षा इव मार्गणौघाः । आयूंषि हीनानि यथैव पुण्यैर्वृत्तेन हीनानि यथा श्रुतानि

पती नसलेल्या स्त्रीप्रमाणे, पंख नसलेल्या बाणांच्या समूहाप्रमाणे, पुण्याई नसलेल्या आयुष्याप्रमाणे आणि सदाचार नसलेल्या विद्येप्रमाणे त्यांची अवस्था झाली.

Verse 45

विना यथा वैभवशक्तिमेकां भवंति हीनाः स्वफलैः क्रियौघाः । तथा विना तं द्विजवर्यमेकं दैत्या जयाशा विमुखा बभूवुः

ज्याप्रमाणे एका सामर्थ्याविना सर्व क्रिया निष्फळ ठरतात, त्याप्रमाणे त्या एका द्विजश्रेष्ठावाचून (शुक्राचार्यावाचून) दैत्य विजयाच्या आशेपासून परान्मुख झाले.

Verse 46

नंदिनापहृते शुक्रे गिलिते च विषादिना । विषादमगमन्दैत्या हीयमानरणोत्सवाः

नंदीने शुक्राचे अपहरण केले आणि विषादाने त्याला गिळले; तेव्हा दैत्य विषादात बुडाले, त्यांचा रणोत्साह ओसरला।

Verse 47

तान्वीक्ष्य विगतोत्साहानंधकः प्रत्यभाषत । कविं विक्रम्य नयता नंदिना वंचिता वयम्

त्यांना निरुत्साही पाहून अंधक म्हणाला—“नंदीने आपल्याला फसविले; पराक्रमाने कवि (शुक्र) जिंकून नेला।”

Verse 48

तनूर्विना हृताः प्राणाः सर्वेषामद्य तेन नः । धैर्यं वीर्यं गतिः कीर्तिः सत्त्वं तेजः पराक्रमः

“आज त्याच्या त्या कृत्याने देह असूनही आपले सर्वांचे प्राणच हरपले; धैर्य, वीर्य, गती, कीर्ती, सत्त्व, तेज व पराक्रम निघून गेले।”

Verse 49

युगपन्नो हृतं सर्वमेकस्मिन्भार्गवे हृते । धिगस्मान्कुलपूज्यो यैरेकोपि कुलसत्तमः । गुरुः सर्वसमर्थश्च त्राता त्रातो न चापदि

“एकाच भार्गवाच्या हरणाने क्षणात आपले सर्व काही हरपले. धिक्कार असो आपल्याला—ज्यांच्याकडून कुलश्रेष्ठ, कुलपूज्य गुरु, सर्वसमर्थ त्राता, आपत्तीतही वाचविला गेला नाही।”

Verse 50

तद्धैर्यमवलंब्येह युध्यध्वमरिभिः सह । सूदयिष्याम्यहं सर्वान्प्रमथान्सह नंदिना

“म्हणून येथे धैर्य धरून शत्रूंशी युद्ध करा. मी नंदीसह सर्व प्रमथांचा संहार करीन।”

Verse 51

अद्यैतान्विवशान्हत्वा सह देवैः सवासवैः । भार्गवं मोचयिष्यामि जीवं योगीव कर्मतः

आज मी या विवशांना—इंद्रासह देवांसह—संहारून, योगीप्रमाणे कर्मबलाने भार्गवाला जिवंतच मुक्त करीन।

Verse 52

स चापि योगी योगेन यदि नाम स्वयं प्रभुः । शरीरात्तस्य निर्गच्छेदस्माकं रोषपालिता

आणि तो योगी, स्वाधीन प्रभू असला तरी, योगबलाने देहातून निघून जाईल—तरीही आमच्या रोषाने दृढ झालो आम्ही मागे हटणार नाही।

Verse 53

इत्यंधकवचः श्रुत्वा दानवा मेघनिःस्वनाः । प्रमथा नर्दयामासुर्मर्तव्ये कृत निश्चयाः

अंधकाचे वचन ऐकून, मेघगर्जनेसारखा नाद करणाऱ्या दानवांनी, रणात मरण्याचा निश्चय करून, आपल्या गर्जनेने प्रमथांना दणाणून सोडले।

Verse 54

सत्यायुपि न नो जातु शक्ताः स्युः प्रमथाबलात् । असत्यायुषि किं गत्वा त्यक्त्वा स्वामिनमाहवे

आपले आयुष्य ‘सत्यायु’ असले तरीही प्रमथांच्या बळापुढे आपण कधी समर्थ ठरणार नाही. आणि आयुष्यच ‘असत्यायु’ असेल, तर रणात स्वामीला सोडून पळण्यात काय अर्थ?

Verse 55

ये स्वामिनं विहायाजौ बहुमानधना जनाः । यांति ते यांति नियतमंधतामिस्रमालयम्

जे लोक रणांगणात स्वामीला सोडून देतात—ते कितीही मानकरी व धनवान असोत—ते निश्चितच अंधतामिस्राच्या लोकात जातात।

Verse 56

अयशस्तमसा ख्यातिं मलिनीकृत्यभूरिशः । इहामुत्रापि सुखिनो न स्युर्भग्ना रणाजिरात्

हे महाप्रभो! रणांगणात पराभूत होऊन अपयशाच्या तमाने ज्यांनी आपली कीर्ती मलिन केली, ते इहलोकीही सुखी होत नाहीत आणि परलोकीही नाहीत।

Verse 57

किं दानैः किं तपोभिश्च किं तीर्थपरिमज्जनैः । धरातीर्थे यदि स्नातं पुनर्भव मलापहे

दानांनी काय, तपांनी काय, आणि इतर तीर्थांत वारंवार स्नान करूनही काय लाभ—जर पुनर्भवाची मलिनता हरिणाऱ्या धरातीर्थात स्नान झाले असेल?

Verse 58

संप्रधार्येति तेऽन्योन्यं दैत्यास्ते दनुजास्तथा । ममंथुः प्रमथानाजौ रणभेरीर्निनाद्य च

अशा रीतीने परस्पर सल्लामसलत करून ते दैत्य व दानव योद्धे रणभेरी वाजवीत प्रमथांवर युद्धाचा प्रचंड आवेग आणू लागले।

Verse 59

तत्र वाणासिवज्रौघैः कटंकटशिलामयैः । भुशुंडीभिंदिपालैश्च शक्तिभल्ल परश्वधैः

तेथे बाण, तलवार व वज्रतुल्य अस्त्रांच्या वर्षावाने, खडखडणाऱ्या शिलाखंडांनी, तसेच भुशुंडी, भिंदिपाल, शक्ती, भल्ल व परशु इत्यादींनी ते लढू लागले।

Verse 60

खट्वांगैः पट्टिशैः शूलैर्लकुटैर्मुसलैरलम् । परस्परमभिघ्नंतः प्रचक्रुः कदनं महत्

खट्वांग, पट्टिश, शूल, लकूट व मुसळे यांची विपुलता घेऊन, परस्परांवर घाव घालत त्यांनी महान कत्तल माजवली।

Verse 61

कार्मुकाणां विकृष्टानां पततां च पतत्रिणाम् । भिंदिपालभुशुंडीनां क्ष्वेडितानां रवोऽभवत्

धनुष्ये ताणल्याचा, उडणाऱ्या बाणांचा आणि फेकल्या जाणाऱ्या भिंदिपाल व भुशुंडींच्या शिळशिळाटाचा नाद उठला।

Verse 62

रणतूर्यनिनादैश्च गजानां बहुबृंहितैः । हेषारवैर्हयानां च महान्कोलाहलोऽभवत्

रणतुर्यांचा निनाद, हत्तींच्या वारंवार गर्जना आणि घोड्यांच्या हेषारवांनी प्रचंड कोलाहल माजला।

Verse 63

प्रतिस्वनैरवापूरि द्यावाभूम्योर्यदंतरम् । अभीरूणां च भीरूणां महारोमोद्गमोऽभवत्

प्रतिध्वनींनी द्यावा-भूमीमधील सारा अवकाश भरून गेला; आणि निर्भय व भित्रे—दोघांच्याही अंगावर रोमांच उभे राहिले।

Verse 64

गजवाजिमहाराव स्फुटच्छब्दग्रहाणि च । भग्नध्वजपताकानि क्षीणप्रहरणानि च

हत्ती-घोड्यांचे महागर्जन, तडकणारे तीक्ष्ण शब्द; भग्न ध्वज-पताका आणि झिजून गेलेली प्रहरणेही दिसली।

Verse 65

रुधिरोद्गार चित्राणि व्यश्वहस्तिरथानि च । पिपासितानि सैन्यानि मुमूर्छुरुभयत्र वै

रक्तउद्गारांचे भयाण चित्र दिसू लागले; घोडे-हत्ती-रथ गोंधळले; आणि दोन्ही बाजूंची तहानलेली सैन्ये मूर्छित झाली।

Verse 66

दृष्ट्वा सैन्यं च प्रमथैर्भज्यमानमितस्ततः । दुद्राव रथमास्थाय स्वयमेवांधको गणान्

प्रमथांनी सर्व बाजूंनी आपले सैन्य मोडीत काढलेले पाहून, अंधक स्वतः रथावर आरूढ होऊन गणांवर सरळ धावून गेला।

Verse 67

शरवज्रप्रहारैस्तैर्वज्राघातैर्नगा इव । प्रमथानेशिरे वातैर्निस्तोया इव तोयदाः

त्यांच्या बाणवज्रसदृश प्रहारांनी प्रमथ पर्वतांप्रमाणे हादरले; पाणी संपलेल्या मेघांना वारा जसा उडवून नेतो, तसे ते इधर-उधर पांगले।

Verse 68

यांतमायांतमालोक्य दूरस्थं निकटस्थितम् । प्रत्येकं रोमसंख्याभिर्व्यधाद्बाणैस्तदांधकः

जो मागे सरकत होता किंवा पुढे येत होता, दूर असो वा जवळ—अंधकाने तेव्हा प्रत्येकाला केसांइतक्या असंख्य बाणांनी भेदले।

Verse 69

विनायकेन स्कंदेन नंदिना सोमनंदिना । नैगमेयेन शाखेन विशाखेन बलीयसा

विनायक, स्कंद, नंदी, सोमनंदी, नैगमेय, शाख आणि बलवान विशाख—यांच्याद्वारे।

Verse 70

इत्याद्यैस्तु गणैरुग्रैरंधकोप्यंधकीकृतः । त्रिशूल शक्तिबाणौघ धारासंपातपातिभिः

अशा इतर उग्र गणांनी अंधकालाही ‘अंधक’ करून टाकले; त्रिशूल, शक्ती व बाणांच्या प्रवाहांनी अखंड धारावृष्टीसारखे कोसळून त्याला गुदमरवले।

Verse 71

ततः कोलाहलो जातः प्रमथासुरसैन्ययोः । तेन शब्देन महता शुक्रः शंभूदरे स्थितः

त्यानंतर प्रमथ व असुर यांच्या सैन्यांत महान कोलाहल माजला। त्या प्रचंड नादाने शंभूच्या उदरात स्थित असलेला शुक्र जागा झाला।

Verse 72

छिद्रान्वेषी भ्रमन्सोथ विनिःकेतो यथानिलः । सप्तलोकान् सपालान्स रुद्रदेहे व्यलोकयत्

छिद्र शोधीत तो ध्वजहीन वाऱ्यासारखा अस्थिर होऊन तो भटकत राहिला। आणि रुद्रदेहाच्या आत त्याने पालकांसह सातही लोक पाहिले।

Verse 73

ब्रह्मनारायणेंद्राणामादित्याप्यरसां तथा । भुवनानि विचित्राणि युद्धं च प्रमथासुरम्

त्याने ब्रह्मा, नारायण व इंद्र यांची, तसेच आदित्य व अप्सरा यांचीही विचित्र भुवने पाहिली; आणि प्रमथ व असुर यांचे युद्धही पाहिले।

Verse 74

सवर्षाणां शतं कुक्षौ भवस्य परितो भ्रमन् । न तस्य ददृशे रंध्रं शुचे रंध्रं खलो यथा

तो भवाच्या (शिवाच्या) उदरात शंभर दिव्य वर्षे सर्वत्र फिरत राहिला; पण त्याला तेथे कोणतेही छिद्र दिसले नाही—जसा दुष्ट मनुष्य शुद्ध जनात दोष शोधतो।

Verse 75

शांभवेनाथयोगेन शुक्ररूपेण भार्गवः । चस्कंदाथ ननामापि ततो देवेन भाषितः

मग भार्गव (शुक्र) यांनी शांभव योगाने शुक्ररूप धारण करून बाहेर उडी घेतली; आणि नमस्कार केला—तेव्हा देवाने त्याच्याशी भाषण केले।

Verse 76

शुक्रवन्निःसृतोयस्मात्तस्मात्त्वं भृगुनंदन । कर्मणानेन शुक्रस्त्वं मम पुत्रोसि गम्यताम्

तू शुक्रासारखा निर्गत झालास, म्हणून हे भृगुनंदना, तू ‘शुक्र’ या नावाने प्रसिद्ध होशील. या प्रसंगामुळे तू माझा पुत्रसम आहेस—आता जा.

Verse 77

जठरान्निर्गते शुक्रे देवोपि मुमुदेतराम् । भ्रमञ्छ्रेयोभवद्यन्मे न मृतो जठरे द्विजः

शुक्र जठरातून बाहेर आला तेव्हा देवही अत्यंत आनंदित झाला; ‘माझे कल्याण झाले—हा द्विज माझ्या उदरात मेला नाही’ असे तो मनात म्हणाला.

Verse 78

इत्येवमुक्तो देवेन शुक्रोर्कसदृश द्युतिः । विवेश दानवानीकं मेघमालां यथा शशी

देवाने असे म्हटल्यावर, सूर्याप्रमाणे तेजस्वी शुक्र दानवांच्या सैन्यात असा प्रविष्ट झाला, जसा चंद्र मेघमाळेत शिरतो.

Verse 79

शुक्रोदयान्मुदं लेभे स दानव महार्णवः । यथा चंद्रोदये हर्षमूर्मिमाली महोदधिः

शुक्राच्या उदयाने दानवांचा तो महासागर आनंदित झाला; जसा चंद्रोदयाने लाटमाळांनी युक्त महान समुद्र हर्षित होतो.

Verse 80

अंधकांधकहंत्रोर्वै वर्तमाने महाहवे । इत्थं नाम्नाभवच्छुक्रः स वै भार्गवनंदनः

अंधक आणि त्याच्या संहारकाच्या महायुद्धात, भृगुवंशी तो पुत्र अशा रीतीने ‘शुक्र’ या नावाने प्रसिद्ध झाला.

Verse 81

यथा च विद्यां तां प्राप मृतसंजीवनीं पराम् । शंभोरनुग्रहात्काव्यस्तन्निशामय सुव्रत

हे सुव्रता! शंभूच्या अनुग्रहाने काव्य (शुक्र) याने ‘मृतसंजीवनी’ नावाची परम विद्या कशी प्राप्त केली, ते ऐक।

Verse 82

गणावूचतुः । पुराऽसौ भृगुदायादो गत्वा वाराणसीं पुरीम् । अंडजस्वेदजोद्भिज्जजरायुज गतिप्रदाम्

गण म्हणाले—पूर्वी भृगुवंशातील तो वाराणसी नगरीस गेला; ती अंडज, स्वेदज, उद्भिज्ज व जरायुज—सर्व जीवांना परम गती देणारी आहे।

Verse 83

संस्थाप्य लिंगं श्रीशंभोः कूपं कृत्वा तदग्रतः । बहुकालं तपस्तेपे ध्यायन्विश्वेश्वरं प्रभुम्

त्याने श्रीशंभूचे लिंग स्थापून त्याच्या समोर कूप केला; आणि प्रभू विश्वेश्वराचे ध्यान करीत दीर्घकाळ तप केले।

Verse 84

राजचंपकधत्तूर करवीरकुशेशयैः । मालती कर्णिकारैश्च कदंबैर्बकुलोत्पलैः

राजचंपक, धत्तूर, करवीर, कुशेशय; तसेच मालती, कर्णिकार, कदंब, बकुळ आणि उत्पल—या पुष्पांनी।

Verse 85

मल्लिकाशतपत्रीभिः सिंदुवारैः सकिंशुकैः । अशोकैः करुणैः पुष्पैः पुन्नागैर्नागकेसरैः

मल्लिका व शतपत्री, सिंदुवार व किंशुक, अशोकाची फुले, कोमल (करुण) पुष्पे, तसेच पुन्नाग व नागकेसर—यांनी।

Verse 86

क्षुद्राभिर्माधवीभिश्च पाटला बिल्वचंपकैः । नवमल्लीविचिकिलैः कुंदैः समुचुकुंदकैः

त्याने क्षुद्र पुष्पे, माधवी वेल, पाटला, बिल्व व चंपकाची फुले, नवी मल्लिका-प्रकार तसेच सुगंधी कुंद व चुकुंदक पुष्पांनी शंकराची पूजा केली।

Verse 87

मंदारैर्बिल्वपत्रैश्च द्रोणैर्मरुबकैर्बकैः । ग्रंथिपर्णैर्दमनकैः सुरभूचूतपल्लवैः

त्याने मन्दाराची फुले व बिल्वपत्रे, द्रोण, मरुबक व बकाची फुले, ग्रंथिपर्णीच्या कोंब, दमनक तसेच सुगंधी आंब्याचे पल्लव यांद्वारेही प्रभूचे पूजन केले।

Verse 88

तुलसी देवगंधारी बृहत्पत्री कुशांकुरैः । नद्यावर्तैरगस्त्यैश्च सशालैर्देवदारुभिः

त्याने तुळस, देवगंधारी, बृहत्पत्री व कोवळे कुशांकुर; नद्यावर्त व अगस्त्याची फुले; तसेच शालपत्रे व देवदारूच्या फांद्यांनीही पूजन केले।

Verse 89

कांचनारैः कुरबकैर्दूर्वांकुर कुरंटकैः । प्रत्येकमेभिः कुसुमैः पल्लवैरपरैरपि

त्याने कांचनार व कुरबकाची फुले, दूर्वेचे अंकुर व कुरंटक पुष्प—यांपैकी प्रत्येकाने, तसेच इतर अनेक पल्लवांसह—पूजा केली।

Verse 90

पत्रैः शतसहस्रैश्च स समानर्च शंकरम् । पंचामृतैर्द्रोणमितैर्लक्षकृत्वः प्रयत्नतः

त्याने शतसहस्र पानांनी विधिपूर्वक शंकराचे अर्चन केले; आणि द्रोण-परिमित पंचामृताने स्नान घालून, मोठ्या प्रयत्नाने लक्ष वेळा त्यांची पूजा केली।

Verse 91

स्नपयामास देवेशं सुगंधस्नपनैर्बहु । सहस्रकृत्वो देवेशं चंदनैर्यक्षकर्दमैः

त्याने देवेशाला पुन्हा पुन्हा अनेक सुगंधित स्नपनांनी स्नपविले; आणि सहस्र वेळा चंदन व यक्ष-कर्दम (सुगंधित लेप) यांनी देवेशाचे अनुलेपन केले।

Verse 92

समालिलिंप देवेशं सुगंधोद्वर्तनान्यनु । गीतनृत्योपहारैश्च श्रुत्युक्तस्तुतिभिर्बहुः

त्यानंतर त्याने सुगंधित उद्वर्तन-चूर्ण व लेपांनी देवेशाचे सावधपणे अनुलेपन केले; तसेच गीत-नृत्याचे उपहार अर्पून, श्रुतीत सांगितलेल्या स्तुतिंनी त्यांची फार प्रशंसा केली।

Verse 93

नाम्नां सहस्रैरन्यैश्च स्तोत्रैस्तुष्टाव शंकरम् । सहस्रं पंचशरदामित्थं शुक्रः समर्चयन्

त्याने सहस्र नामे व इतर स्तोत्रांनी शंकराची स्तुती केली; अशा रीतीने समर्चन करीत शुक्र सहस्र व पाच शरद्‌ऋतू (वर्षे) अखंड उपासना करीत राहिला।

Verse 94

यदा देवं नालुलोके मनागपि वरोन्मुखम् । तदान्यं नियमं घोरं जग्राहातीवदुःसहम्

जेव्हा त्याला देव तनिकही वर देण्यास उन्मुख दिसला नाही, तेव्हा त्याने दुसरा घोर नियम स्वीकारला—अत्यंत दुःसह तप।

Verse 95

प्रक्षाल्य चेतसो त्यंतं चांचल्याख्यं महामलम् । भावनावार्भि रसकृदिंद्रियैः सहितस्य च

त्याने मनातील ‘चंचलता’ नावाचा महामल पूर्णपणे धुऊन टाकला; आणि विषय-रस निर्माण करणाऱ्या इंद्रियांना संयमित करून, भावनारूपी जलाने समर्थ होऊन पुढे प्रवृत्त झाला।

Verse 96

निर्मलीकृत्य तच्चेतो रत्नं दत्त्वा पिनाकिने । प्रपपौ कणधूमौघं सहस्रं शरदां कविः

चित्त निर्मळ करून त्या कवी-ऋषींनी पिनाकधारी शिवाला एक रत्न अर्पण केले. मग प्रभूच्या कृपेसाठी धूळ-धुराच्या प्रचंड प्रवाहाचे सहस्र शरद्‌ऋतूंपर्यंत त्यांनी तपस्वी सहन केले.

Verse 97

प्रससाद तदा देवो भार्गवाय महात्मने । तस्माल्लिंगाद्विनिर्गत्य सहस्रार्काधिकद्युतिः

तेव्हा देव महात्मा भार्गवावर प्रसन्न झाले. त्या लिंगातून ते प्रकट झाले; त्यांची प्रभा सहस्र सूर्यांपेक्षाही अधिक तेजस्वी होती.

Verse 98

उवाच च विरूपाक्षः साक्षाद्दाक्षायणीपतिः । तपोनिधे प्रसन्नोस्मि वरं वरय भार्गव

तेव्हा विरूपाक्ष—दाक्षायणी (पार्वती)चे पती—म्हणाले: “हे तपोनिधे, मी प्रसन्न आहे; हे भार्गवा, वर माग.”

Verse 99

निशम्येति वचः शंभोरंभोजनयनो द्विजः । उद्यदानंदसंदोह रोमांचांचित विग्रहः

शंभूची ही वाणी ऐकून कमलनयन ब्राह्मण आनंदाने भरून गेला; त्याचे शरीर रोमांचाने पुलकित झाले.

Verse 100

तुष्टावाष्टतनुं तुष्टः प्रफु ल्ल नयनांचलः । मौलावंजलिमाधाय वदञ्जयजयेति च

प्रसन्न होऊन त्याने अष्टतनु शिवाची स्तुती केली. आनंदाने भरलेल्या नेत्रांनी मस्तकी अंजली धरून तो म्हणाला—“जय जय!”

Verse 101

भार्गव उवाच । त्वं भाभिराभिरभिभूय तमः समस्तमस्तं नयस्यभिमतानि निशाचराणाम् । देदीप्यसे मणेगगनेहिताय लोकत्रयस्य जगदीश्वर तन्नमस्ते

भार्गव म्हणाला—हे प्रभो, तू आपल्या अनेक तेजांनी सर्व तमाचा पराभव करून त्याचा अंत करतोस आणि निशाचरांच्या प्रिय योजना उद्ध्वस्त करतोस। तू आकाशात कल्याणकारी मण्यासारखा दीप्तिमान आहेस; हे त्रैलोक्याच्या जगदीश्वरा, तुला नमस्कार।

Verse 110

अष्टमूर्त्यष्टकेनेष्टं परिष्टूयेति भार्गवः । भर्गभूमिमिलन्मौलिः प्रणनाम पुनःपुनः

अष्टमूर्ती प्रभूची अष्टक-स्तुती प्रेमाने करून भार्गवाने, तेजस्वी भूमीला मस्तक लावीत, पुन्हा पुन्हा साष्टांग प्रणाम केला।

Verse 120

अत्यर्कमत्यग्निं च ते तेजो व्योम्न्यतितारकम् । देदीप्यमानं भविता ग्रहाणां प्रवरो भव

तुझे तेज सूर्याहूनही अधिक, अग्नीहूनही प्रखर होवो; आकाशातील तारकांनाही मागे टाकीत, दीप्तिमान होऊन तू ग्रहांमध्ये श्रेष्ठ हो।

Verse 130

अगस्त्य उवाच । इत्थं सधर्मिणि कथां शुक्रलोकस्य सुव्रते । शृण्वन्नांगारकं लोकमालुलोकेऽथ स द्विजः

अगस्त्य म्हणाला—हे सधर्मिणी, हे सुव्रते! अशा रीतीने शुक्रलोकाची कथा ऐकत असताना त्या द्विजाने मग अङ्गारक (मंगळ) लोक पाहिला।