Adhyaya 5
या अध्यायात काशीच्या ‘अविमुक्त’ क्षेत्राची अपूर्व पवित्रता व मुक्तिदायिनी महिमा सखोल रीतीने सांगितली आहे. पराशर लोपामुद्रेला उपदेश करताना, जगात निर्माण झालेल्या विघ्नाबद्दल ‘नियंते देव ते का थांबवत नाहीत?’ असा प्रश्न उपस्थित होतो; पण काशीचे विशेष दैव असे की तेथे राहणाऱ्यांना काही अडथळे अपरिहार्य ठरतात, असे स्पष्ट करतात. काशीचा त्याग ही मोठी चूक मानली असून अविमुक्त हे क्षेत्र, लिंग आणि मोक्ष-गती यांत अद्वितीय आहे असे प्रतिपादन केले आहे. वरुणा–पिंगला व सुषुम्ना नाडी-सीमेचे रूपक आणि मृत्युकाळी शिव देतो तो ‘तारक’ उपदेश—यांद्वारे अविमुक्तात शिवाची मुक्तिदायी कृपा अधोरेखित होते. पुढे कथा अगस्त्याच्या प्रस्थानाकडे व काशी-वियोगाच्या तीव्र वेदनेकडे वळते. अगस्त्य विंध्य पर्वताचा गर्व दाबून त्याला नीच राहण्याची आज्ञा देतात—आपण परत येईपर्यंत—आणि त्यामुळे विश्व-संतुलन पुनर्स्थापित होते. नंतर अगस्त्याला महालक्ष्मीचे दर्शन होते; तो विस्तृत स्तुती करतो, आणि देवी लोपामुद्रेला आश्वासन व अलंकार देतात. अगस्त्य वर मागतो—पुन्हा वाराणसीची प्राप्ती व्हावी आणि स्तुतीपाठकांना दुःख-व्याधी व दारिद्र्यापासून मुक्ती, सतत समृद्धी व वंशपरंपरेची अखंडता लाभावी. अशा प्रकारे हा अध्याय तीर्थमहिमा, काशी न सोडण्याचा नीत्युपदेश, तारक-मोक्षतत्त्व आणि भक्तीपूर्ण आदर्शकथा यांचे सुंदर संमेलन करतो.
Shlokas
Verse 1
पराशर उवाच । ततो ध्यानेन विश्वेशमालोक्य स मुनीश्वरः । सूत प्रोवाच तां पुण्यां लोपामुद्रामिदं वचः
पराशर म्हणाले—त्यानंतर तो मुनिश्रेष्ठ ध्यानयोगाने विश्वेश्वराचे दर्शन करून, हे सूत, पुण्यवती लोपामुद्रेला हे वचन बोलला।
Verse 2
अयि पश्य वरारोहे किमेतत्समुपस्थितम् । क्व तत्कार्यं क्व च वयं मुनिमार्गानुसारिणः
हे वरारोहे, पाहा—हे काय घडून आले आहे? ते कार्य कुठे आणि आम्ही कुठे, जे मुनिमार्गाचे अनुयायी आहोत?
Verse 3
येन गोत्रभिदा गोत्रा विपक्षा हेलया कृताः । भवेत्कुंठितसामर्थ्यः स कथं गिरिमात्रके
ज्याने ‘गोवर्धनधारी’ होऊन विरोधी गोत्रांना केवळ क्रीडेत तुच्छ केले, त्याचे सामर्थ्य दगडाएवढ्या पर्वतामुळे कसे कुंठित होईल?
Verse 4
कल्पवृक्षोंऽगणे यस्य कुलिशं यस्य चायुधम् । सिद्ध्यष्टकं हि यद्द्वारि स सिद्ध्यै प्रार्थयेद्द्विजम्
ज्याच्या अंगणात कल्पवृक्ष आहे, ज्याचे आयुध वज्र आहे, आणि ज्याच्या दारी अष्टसिद्धी उभ्या आहेत—तो सिद्धीसाठी ब्राह्मणाकडे कसा याचना करील?
Verse 5
क्रियंते व्याकुलाः शैला अहो दावाग्निना प्रिये । तद्वृद्धिस्तंभने शक्तिः क्व गतासाऽशुशुक्षणेः
प्रिये, अहो—दावाग्नीने पर्वतही व्याकुळ झाले आहेत; त्याची वाढ थांबवून त्याला शीघ्र शुष्क करणारी शक्ती कुठे गेली?
Verse 6
नियन्ता सर्वभूतानां योसौ दण्डधरः प्रभुः । स किं दंडयितुं नालमेकं तं ग्रावमात्रकम्
जो सर्वभूतांचा नियंता, दंडधारी प्रभू आहे—तो त्या एका तुच्छ गोट्यासारख्या व्यक्तीलाही दंड देण्यास समर्थ नाही काय?
Verse 7
आदित्या वसवो रुद्रास्तुषिताः स मरुद्गणाः । विश्वेदेवास्तथा दस्रौ ये चान्येपि दिवौकसः
आदित्य, वसु, रुद्र, तुषित, मरुद्गण, विश्वेदेव, तसेच दोन्ही अश्विन (दस्रौ) आणि इतरही दिवौकस—स्वर्गवासी—
Verse 8
येषां दृक्पातमात्रेण पतंति भुवनान्यपि । ते किं समर्था नो कांते नगवृद्धिनिषेधने
ज्यांच्या केवळ दृष्टिपातानेही भुवने कोसळतात—हे कांते! ते पर्वताची वाढती फुगवटा-वृद्धी रोखण्यास समर्थ नाहीत काय?
Verse 9
आज्ञातं कारणं तच्च स्मृतं वाक्यं सुभाषितम् । काशीमुद्दिश्य यद्गीतं मुनिभिस्तत्त्वदर्शिभिः
त्याचे कारण ज्ञात झाले आहे; आणि ते सुभाषित वचन स्मरणात आहे—जे काशीला उद्देशून तत्त्वदर्शी मुनींनी गायिले होते.
Verse 10
अविमुक्तं न मोक्तव्यं सर्वथैव मुमुक्षुभिः । किंतु विघ्ना भविष्यंति काश्यां निवसतां सताम्
मुमुक्षूंनी अविमुक्त (काशी) कधीही सर्वथा सोडू नये; परंतु काशीत निवास करणाऱ्या सत्पुरुषांना विघ्ने उद्भवतीलच.
Verse 11
उपस्थितोयं कल्याणि सोंऽतरायो महानिह । न शक्यतेऽन्यथाकर्तुं विश्वेशो विमुखो यतः
हे कल्याणी, येथे मोठा अंतराय उपस्थित झाला आहे. याला अन्यथा टाळता येत नाही; कारण या कार्यात विश्वेश्वर विमुख झाले आहेत.
Verse 12
काशीद्विजाशीर्भिरहो यदाप्ता कस्तां मुमुक्षुर्यदिवामुमुक्षुः । ग्रासं करस्थं स विसृज्य हृद्यं स्वकूर्परं लेढि विमूढचेताः
अहो! काशीतील द्विजांच्या आशीर्वादाने मिळालेली काशी—मोक्ष इच्छिणारा असो वा नसो—कोण सोडील? हातातला गोड घास टाकून स्वतःची कोपर चाटणे हे तर केवळ मूढचित्ताचे लक्षण आहे.
Verse 13
अहो जना बालिशवत्किमेतां काशीं त्यजेयुः सुकृतैकराशिम् । शालूककंदः प्रतिमज्जनं किं लभेत तद्वत्सुलभा किमेषा
अहो! लोक बालकांसारखे या काशीला—पुण्याचा एकमेव राशी—का सोडतील? पाण्यात न बुडी मारता कमळकंद मिळतो काय? तसेच ही काशी काय इतकी सुलभ आहे?
Verse 14
भवांतरा वर्जित पुण्यराशिं कृच्छैर्महद्भिर्ह्यवगम् यकाशीम् । प्राप्यापि किं मूढधियोन्यतो वै यियासवो दुर्गतिमुद्यियासवः
काशी ही पुण्याची निधी आहे; अनेक जन्मांतही जी सोडली जात नाही आणि महान कष्टांनीच प्राप्त होते. ती मिळूनही मूढबुद्धी लोक अन्यत्र का जावयास पाहतात—जणू दुर्गतीकडे धावण्यासच उत्सुक?
Verse 15
क्व काशिका विश्वपदप्रकाशिका क्व कार्यमन्यत्परितोतिदुःखम् । तत्पंडितोन्यत्र कुतः प्रयाति किं याति कूष्मांडफलं ह्यजास्ये
कुठे काशिका—जी सर्वांसाठी परम पद प्रकाशते—आणि कुठे इतर कार्य, जे सर्वतोमुखी दुःखच देणारे! मग पंडित जन अन्यत्र कसे जातील? कूष्मांडफळ कधी बकरीच्या तोंडात जाते काय?
Verse 16
काशीं प्रकाशीं कृतपुण्यराशिं हा शीघ्रनाशी विसृजेन्नरः किम् । नूनं स्वनूनं सुकृतं तदीयं मदीयमेवं विवृणोति चेतः
हाय, शीघ्र नाश पावणारा मनुष्य प्रकाशमयी काशी—संचित पुण्याची निधी—का सोडील? निश्चयच त्याचेच मन म्हणते—‘ते पुण्य त्यांचे, माझे नाही।’
Verse 17
नरो न रोगी यदिहाविहाय सहायभूतां सकलस्य जंतोः । काशीमनाशी सुकृतैकराशिमन्यत्र यातुं यततां न चान्यः
जो येथे सर्व जीवांचा सहाय्यभूत, अविनाशी आणि पुण्याची एकमेव निधी असलेल्या काशीला सोडून दुसरीकडे जाण्यास धडपडतो, तो खरोखर रोगीच आहे.
Verse 18
वित्रस्तपापां त्रिदशैर्दुरापां गंगां सदापां भवपाशशापाम् । शिवाविमुक्ताममृतैकशुक्तिं भुक्ताविमुक्तानपरित्यजन्ति
ज्यांनी तिचा प्रसादरस चाखला आहे ते गंगेला सोडत नाहीत—जिच्यासमोर पाप थरथरते, जी देवांनाही दुर्लभ, सदा जीवनदायिनी, भवबंधनाच्या पाशाला शाप देणारी; ‘शिवाविमुक्ता’, अमृताची एकमेव शुक्ती—आणि तिच्या भक्तांनाही ते परित्यागत नाहीत.
Verse 19
हंहो किमंहो निचिताः प्रलब्धा बंहीयसायास भरेण काशीम् । प्रभूतपुण्यद्रविणैकपण्यां प्राप्यापि हित्वा क्व च गंतुमुद्यताः
हाय, किती मोठे पाप! अपार कष्ट करून काशी मिळवून—जिथे विपुल पुण्यधनच एकमेव व्यवहार—ती प्राप्त करूनही तिला सोडून ते कुठे जाण्यास उद्यत आहेत?
Verse 20
अहो जनानां जडता विहाय काशीं यदन्यत्र न यंति चेतः । परिस्फुरद्गांगजलाभिरामां कामारिशूलाग्रधृतां लयेपि
अहो, लोकांची किती जडता! काशी सोडून त्यांचे चित्त दुसरीकडे धावते—जी काशी झळाळत्या गंगाजलाने रम्य आहे, आणि प्रलयातही कामारि शिवाच्या त्रिशूलाग्रावर धारण केली जाते.
Verse 21
रेरे भवे शोकजलैकपूर्णे पापेस्मलोकाः पतिताब्धिमध्ये । विद्राणनिद्राणविरोधिपापां काशीं परित्यज्यतरिं किमर्थम्
अरे रे! हा भव शोकजलानेच भरलेला आहे; लोक पापसमुद्राच्या मध्यात बुडत जातात. पापाचा नाश करणारी व अविद्येची निद्रा हरविणारी नौका-रूप काशी उपलब्ध असताना, तिला सोडून दुसऱ्या उपायाने तरायचे कशासाठी?
Verse 22
न सत्पथेनापि न योगयुक्त्या दानैर्नवा नैव तपोभिरुग्रैः । काशी द्विजाशीर्भिरहो सुलभ्या किंवा प्रसादेन च विश्वभर्तुः
सत्पथाने, योगसाधनेने, दानाने किंवा उग्र तपाने काशी इतकी सहज मिळत नाही; ती तर द्विजांच्या आशीर्वादाने किंवा जगद्भर्ता प्रभूच्या कृपा-प्रसादाने सुलभ होते.
Verse 23
धर्मस्तु संपत्तिभरैः किलोह्यतेप्यर्थो हि कामैर्बहुदानभोगकैः । अन्यत्रसर्वं स च मोक्ष एकः काश्यां न चान्यत्र तथायथात्र
इतरत्र धर्मही धनाच्या भाराने दबतो आणि अर्थ अनेक भोगांच्या लालसेने कामनांत गुंततो. पण मोक्ष एकच आहे—तो काशीत आहे, अन्यत्र नाही; जसा इथे तसाच.
Verse 24
क्षेत्रं पवित्रं हि यथाऽविमुक्तं नान्यत्तथायच्छ्रुतिभिः प्रयुक्तम् । न धर्मशास्त्रैर्न च तैःपुराणैस्तस्माच्छरण्यं हि सदाऽविमुक्तम्
अविमुक्तासारखे पवित्र क्षेत्र नाही; वेदवाणीनेही अन्य कोणाचे तसे स्तवन केलेले नाही. धर्मशास्त्रे वा पुराणे—कुठेही त्यासमान दुसरे नाही; म्हणून अविमुक्त हेच सदैव शरण आहे.
Verse 25
सहोवाचेति जाबालिरारुणेसिरिडामता । वरणापिंगला नाडी तदंतस्त्वविमुक्तकम्
‘असे जाबालिने आरुणीला सांगितले’—अशी परंपरा आहे. वरणा आणि पिंगला या दोन नाड्या; त्यांच्या मर्यादेतच अविमुक्त आहे.
Verse 26
सा सुषुम्णा परानाडी त्रयं वाराणसीत्वसौ । तदत्रोत्क्रमणे सर्वजंतूनां हि श्रुतौ हरः
ती परम नाडी सुषुम्णा आहे; हे त्रयच वाराणसीचे स्वरूप आहे. येथे देहत्यागकाळी सर्व जीवांच्या कानात हर (शिव) श्रवणास येतो, तारक उपदेश देतो.
Verse 27
तारकं ब्रह्मव्याचष्टे तेन ब्रह्म भवंति हि । एवं श्लोको भवत्येष आहुर्वै वेदवादिनः
तो तारकाला ब्रह्म म्हणून सांगतो; त्यानेच जीव खरोखर ब्रह्म होतात. असा हा श्लोक आहे—असे वेदवादि म्हणतात.
Verse 28
भगवानंतकालेऽत्र तारकस्योपदेशतः । अविमुक्तेस्थिताञ्जन्तून्मोचयेन्नात्र संशयः
येथे अंतकाळी भगवान तारक उपदेशाने अविमुक्तात स्थित जीवांना मुक्त करतात—यात संशय नाही.
Verse 29
नाविमुक्तसमंक्षेत्रं नाविमुक्तसमा गतिः । नाविमुक्तसमं लिंगं सत्यं सत्यं पुनःपुनः
अविमुक्तासारखे क्षेत्र नाही, अविमुक्तासारखी गती नाही; अविमुक्तासारखे लिंग नाही—सत्य, सत्य, पुन्हा पुन्हा सत्य.
Verse 30
अविमुक्तं परित्यज्य योन्यत्र कुरुते रतिम् । मुक्तिं करतलान्मुक्त्वा सोन्यां सिद्धिं गवेषयेत्
जो अविमुक्त सोडून दुसरीकडे आसक्ती करतो, तो जणू हाताच्या तळहातावरची मुक्ती सोडून दुसरी सिद्धी शोधतो.
Verse 31
इत्थं सुनिश्चित्य मुनिर्महात्मा क्षेत्रप्रभावं श्रुतितः पुराणात् । श्रीविश्वनाथेन समं न लिंगं पुरी न काशी सदृशी त्रिकोट्याम्
अशा रीतीने श्रुती व पुराण यांच्या प्रमाणावर क्षेत्रमहिमा निश्चित करून महात्मा मुनींनी जाणले—त्रिकोटी तीर्थांत श्रीविश्वनाथासमान लिंग नाही आणि काशीसारखी पुरी नाही।
Verse 32
श्रीकालराजं च ततः प्रणम्य विज्ञापयामास मुनीशवर्यः । आपृच्छनायाहमिहागतोस्मि श्रीकाशिपुर्यास्तु यतः प्रभुस्त्वम्
मग श्रीकालराजांना प्रणाम करून मुनिश्रेष्ठ म्हणाले—“मी निरोप घेण्यासाठी येथे आलो आहे; कारण श्रीकाशीपुरीचे प्रभु व रक्षक आपणच आहात.”
Verse 33
हा कालराजप्रति भूतमत्र प्रत्यष्टमिप्रत्यवनीसुतार्कम् । नाराधये मूलफलप्रसूनैः किं मय्यनागस्यपराधदृक्स्याः
हा कालराज! मी तर निरपराध आहे; तरी माझ्यात कोणता दोष पाहता की येथे प्रत्येक अष्टमी व प्रत्येक अमावास्येला मी मूळ, फळे व फुलांनी तुमची आराधना करत नाही?
Verse 34
हा कालभैरव भवानभितो भयार्तान्माभैष्ट चे तिभणनैः स्वकरं प्रसार्य । मूर्तिं विधाय विकटां कटुपापभोक्त्रीं वाराणसीस्थितजनान्परिपाति किं न
हे कालभैरव! तुम्ही काय सर्व बाजूंनी भयग्रस्त वाराणसीतील जनांचे रक्षण करत नाही का—हात पुढे करून ‘भिऊ नका’ असे म्हणत, आणि पापाच्या कटु फळाचा भोग घेणारी विकट मूर्ती धारण करून?
Verse 35
हे यक्षराज रजनीकर चारुमूर्ते श्रीपूर्णभद्रसुतनायक दंडपाणे । त्वं वै तपोजनितदुःखमवैपि सर्वं किं मां बहिर्नयसि काशिनिवासिरक्षिन्
हे यक्षराज! चंद्रासारख्या सुंदर मूर्तीचे, श्रीपूर्णभद्रपुत्रांचा नायक, दंडधारी! तपाने उत्पन्न झालेले सर्व दुःख तुम्हाला ठाऊक आहे; मग, हे काशीनिवासींच्या रक्षका, मला बाहेर का घालविता?
Verse 36
त्वमन्नदस्त्वं किल जीवदाता त्वं ज्ञानदस्त्वं किल मोक्षदोपि । त्वमंत्यभूषां कुरुषे जनानां जटाकलापैरुरगेंद्रहारैः
तूच अन्नदाता, तूच खरोखर जीवदाता आहेस। तूच ज्ञानदाता, आणि तूच मोक्षदाता देखील आहेस। जटाकलाप व नागराजहारांनी तू जनांचा अंतिम भूषण होतोस।
Verse 37
गणौ त्वदीयौ किल संभ्रमोद्भ्रमावत्रस्थवृत्तांत विचारकोविदौ । संभ्रांतिमुत्पाद्यपरामसाधून्क्षेत्रात्क्षणं दूरयतस्त्वमुष्मात्
तुझेचे हे दोन गण येथे घडणाऱ्या वृत्तांताचा विचार करण्यात कुशल आहेत। ते मोठा संभ्रम उत्पन्न करून, तुझ्या आज्ञेने, क्षणातच अयोग्यांना या पवित्र क्षेत्रातून दूर हाकलतात।
Verse 38
शृणु प्रभो ढुंढिविनायक त्वं वाचं मदीयां तुरटाम्यनाथवत् । त्वत्स्थाः समस्ताः किल विघ्नपूगाः किमत्र दुर्वृत्तवदास्थितोहम्
हे प्रभो ढुंढि-विनायक, माझी वाणी ऐक; मी अनाथासारखा त्वरित आक्रोश करीत आहे. सर्व विघ्नसमूह तुझ्याच अधीन आहेत, तर मी येथे दुष्टवृत्तासारखा का उभा आहे?
Verse 39
शृण्वंत्वमी पंच विनायकाश्च चिंतामणिश्चापि कपर्दिनामा । आशागजाख्यौ च विनायकौ तौ शृणोत्वसौ सिद्धिविनायकश्च
हे पाच विनायक माझे म्हणणे ऐकोत—चिंतामणी आणि कपर्दि नावाचा; तसेच आशा व गज नावाचे ते दोघे विनायक. आणि तो सिद्धिविनायकही ऐको।
Verse 40
परापवादो न मया किलोक्तः परापकारोपि मया कृतो न । परस्वबुद्धिः परदारबुद्धिः कृता मया नात्र क एष पाकः
मी परनिंदा केली नाही, आणि परोपकाराचा अपकारही केला नाही। परधनाची इच्छा वा परस्त्रीची इच्छा मी केली नाही। मग येथे माझ्यावर हा कोणता परिणाम आला आहे?
Verse 41
गंगा त्रिकालं परिसेविता मया श्रीविश्वनाथोपि सदा विलोकितः । यात्राः कृतास्ताः प्रतिपर्वसर्वतः कोयंविपाको मम विघ्नहेतुः
मी त्रिकाळ गंगेची सेवा केली, आणि सदैव श्रीविश्वनाथांचे दर्शन घेतले। प्रत्येक पर्वकाळी यात्राही केल्या—तरी हा माझा कोणता कर्मविपाक, जो विघ्नांचे कारण झाला?
Verse 42
मातर्विशालाक्षि भवानिमंगले ज्येष्ठेशिसौभाग्यविधानसुंदरि । विश्वेविधे विश्वभुजे नमोस्तु ते श्रीचित्रघंटे विकटे च दुर्गिके
हे माता विशालाक्षि! हे भवानी मंगले; हे ज्येष्ठेश्वरी, सौभाग्य-विधानसुंदरी। हे विश्वविधात्री, विश्वभुजा (पालिनी), तुला नमस्कार—हे श्री चित्रघंटे, हे विकटे, हे दुर्गिके!
Verse 43
साक्षिण्य एता किलकाशिदेवताः शृण्वंतु न स्वार्थमहं व्रजाम्यतः । अभ्यर्थितो देवगणैः करो मि किं परोपकाराय न किं विधीयते
काशीच्या या देवता साक्षी राहोत, ऐकोत—मी स्वार्थासाठी इथून जात नाही। देवगणांनी विनविले असता मी काय करावे? परोपकारासाठी काय काय करावे लागत नाही?
Verse 44
दधीचिरस्थीनि न किं पुरा ददौ जगत्त्रयं किं न ददेऽर्थिने बलिः । दत्तः स्म किं नो मधुकैटभौ शिरो बभूव तार्क्ष्योपि च विष्णुवाहनम्
दधीचीने पूर्वी आपली हाडेही दिली नाहीत काय? बलिने याचकाला त्रैलोक्य दिले नाही काय? मधु-कैटभांचे शिर दिले गेले नाही काय? आणि तार्क्ष्य (गरुड) विष्णूचे वाहन झाला नाही काय?
Verse 45
आपृच्छ्य सर्वान्समुनीन्मुनीश्वरः सबालवृद्धानपि तत्रवासिनः । तृणानि वृक्षांश्चलताः समस्ताः पुरीं परिक्रम्य च निर्ययौ च
मुनिश्वरांनी सर्व मुनींना आणि तेथील बाल-वृद्ध सर्व रहिवाशांना निरोप दिला। पुरीची परिक्रमा करून ते निघाले; जणू गवतकाडी व वृक्षही त्यांच्या संगतीने चालू लागले।
Verse 46
प्रोषितस्य परितोपि लक्षणैर्नीचवर्त्मपरिवर्तिनोपि वा । चंद्रमौलिमवलोक्य यास्यतः कस्य सिद्धिरिह नो परिस्फुरेत्
जो दीर्घकाळ दूर राहिला असेल, किंवा नीच मार्गावर वळलेला असेल—तोही चंद्रमौळी शिवाचे दर्शन घेऊन जेव्हा प्रस्थान करतो, तेव्हा या जगात त्याची कोणती सिद्धी प्रकट होणार नाही?
Verse 47
वरं हि काश्यां तृणवृक्षगुल्मकाश्चरंति पापं न चरंति नान्यतः । वयं चराणां प्रथमा धिगस्तु नो वाराणसींहाद्य विहाय गच्छतः
खरेच काशीतले गवत, वृक्ष आणि झुडपे धन्य—ते तिथेच राहतात, दुसरीकडे जात नाहीत. पण आम्ही भटक्यांत अग्रणी; धिक्कार असो आम्हांला, जे आज वाराणसी सोडून निघालो आहोत.
Verse 48
असिं ह्युपस्पृश्य पुनःपुनर्मुनिः प्रासादमालाः परितो विलोकयन् । उवाच नेत्रे सरले प्रपश्यतं काशीं युवां क्वक्व पुरी त्वियं बत
सीमा पुन्हा पुन्हा स्पर्शून, प्रासादांच्या रांगा चहूकडे पाहत मुनि म्हणाले—“अरे माझ्या सरळ डोळ्यांनो, काशी नीट पाहा; अहो, अशी पुरी कुठे कुठे आहे?”
Verse 49
स्वैरं हसंत्वद्य विधाय तालिकां मिथःकरेणापि करं प्रगृह्य । सीमाचरा भूतगणा व्रजाम्यहं विहाय काशीं सुकृतैकराशिम्
सीमेवर फिरणारे भूतगण आज मोकळेपणाने हसोत—टाळ्या वाजवोत, एकमेकांचे हात धरोत; कारण मी पुण्याचा एकमेव राशीभूत खजिना काशी सोडून जात आहे.
Verse 50
इत्थं विलप्य बहुशः स मुनिस्त्वगस्त्यस्तत्क्रौंचयुग्मवदहो अबलासहायः । मूर्च्छामवाप महतीं विरही वजल्पन्हाकाशिकाशि पुनरेहि च देहि दृष्टिम्
अशा रीतीने वारंवार विलाप करत मुनि अगस्त्य—अहो, क्रौंचयुग्मातील एकटा पक्षी जसा जोडीदाराविना—विरहाने व्याकुळ होऊन मोठ्या मूर्च्छेत पडला आणि आक्रोश करू लागला—“हा काशी, हा काशी! पुन्हा ये, मला तुझे दर्शन दे!”
Verse 51
स्थित्वा क्षणं शिवशिवेति शिवेति चोक्त्वा यावःप्रियेति कठिनाहि दिवौकसस्ते । किं न स्मरेस्त्रिजगती सुखदानदक्षं त्र्यक्षं प्रहित्यमदनं यदकारितैस्तु
क्षणभर थांबून तू वारंवार “शिव! शिव!” असे म्हणालास आणि मग “हे यावःप्रिये!” असे उच्चारलेस. हे देवहो, तुम्ही किती कठोरहृदयी! त्रैलोक्याला सुख देण्यास समर्थ त्रिनेत्र प्रभूचे स्मरण का करीत नाही—ज्यांनी केवळ संकल्पमात्राने मदन (काम)ाचा नाश केला होता?
Verse 52
यावद्व्रजेत्त्रिचतुराणि पदानि खेदात्स्वेदोदबिंदुकणिकांचितभालदेशः । प्रत्युद्गमाऽकरणतः किल मे विनाशस्तावद्धराभयवरादिव संचुकोच
खेदाने तो फक्त तीन-चार पावलेच गेला, तोच त्याच्या कपाळावर घामाचे थेंब चमकू लागले. “मी पुढे जाऊन त्याचे स्वागत केले नाही तर माझा नाश होईल!”—असे मनात येताच तो पर्वत ताबडतोब आकसला, जणू ‘रक्षण-वर’ाच्या भयाने (आणि त्याच्या बंधनाने)च.
Verse 53
तपोयानमिवारुह्य निमेषार्धेन वै मुनिः । अग्रे ददर्श तं विंध्यं रुद्धांबरमथोन्नतम्
जणू तपस्येच्या रथावर आरूढ होऊन, मुनिने अर्ध्या निमेषातच समोर विंध्य पाहिला—उन्नत, आणि जणू आकाशालाच अडवून धरणारा।
Verse 54
चकंपे चाचलस्तूर्णं दृष्ट्वैवाग्रस्थितम मुनिम् । तमगस्त्यं सपत्नीकं वातापील्वल वैरिणम्
समोर उभ्या असलेल्या मुनिला—पत्नीसमवेत अगस्त्यांना, जे वातापी व इल्वल यांचे प्रसिद्ध वैरी—पाहताच तो पर्वत ताबडतोब थरथर कापू लागला।
Verse 55
तपःक्रोधसमुत्थाभ्यां काशीविरहजन्मना । प्रलयानलवत्तीव्रं ज्वलंतं त्रिभिरग्निभिः
तप आणि क्रोध यांतून उद्भवलेला, आणि काशी-विरहातून जन्मलेला—प्रलयाग्नीसारखा तीव्र—तो तीन अग्नींनी प्रज्वलित होत होता।
Verse 56
गिरिः खर्वतरो भूत्वा विविक्षुरवनीमिव । आज्ञाप्रसादः क्रियतां किंकरोस्मीति चाब्रवीत
पर्वत खर्व होऊन जणू पृथ्वीमध्ये प्रवेश करू इच्छित होता. तेव्हा तो म्हणाला—“आपली कृपामय आज्ञा पूर्ण होवो; मी कोणती सेवा करू?”
Verse 57
अगस्त्य उवाच । विंध्य साधुरसि प्राज्ञ मां च जानासि तत्त्वतः । पुनरागमनं चेन्मे तावत्खर्वतरो भव
अगस्त्य म्हणाले—“हे विंध्य! तू साधू व प्राज्ञ आहेस आणि मला तत्त्वतः ओळखतोस. म्हणून मी पुन्हा येईपर्यंत तू असा खर्वच राहा.”
Verse 58
इत्युक्त्वा दक्षिणामाशां सनाथामकरोन्मुनिः । निजैश्चरणविन्यासैस्तया साध्व्या तपोनिधिः
असे बोलून मुनिंनी दक्षिण दिशा रक्षकयुक्त केली. तपाचा तो निधी, त्या साध्वीसमवेत, आपल्या पावलांनी पुढे निघाला.
Verse 59
गते तस्मिन्मुनिवरे वेपमानस्तदा गिरिः । पश्यत्युत्कंठमिव च गतश्चेत्साध्वभूत्ततः
तो श्रेष्ठ मुनि निघून गेल्यावर पर्वत थरथर कापू लागला आणि उत्कंठेने जणू त्यांच्याकडे पाहत राहिला; पण ते गेल्यावर तो पुढे शिस्तीत राहिला.
Verse 60
अद्याजातः पुनरहं न शप्तो यदगस्तिना । न मया सदृशो धन्य इति मेने स वै गिरिः
“आज मी जणू पुन्हा जन्मलो, कारण अगस्त्यांनी मला शाप दिला नाही. माझ्यासारखा धन्य कोणी नाही!”—असे त्या पर्वताने मनात ठरविले.
Verse 61
अरुणोपि च तत्काले कालज्ञो ऽश्वानकालयत् । जगत्स्वास्थ्यमवापोच्चैः पूर्ववद्भानुसंचरैः
तेव्हा कालज्ञ अरुणाने सूर्याचे अश्व जुंपले. सूर्य पूर्ववत् संचारू लागला आणि जगताने पुन्हा आरोग्य व सुव्यवस्था प्राप्त केली.
Verse 62
अद्य श्वो वा परश्वो वाप्यागमिप्यति वै मुनिः । इति चिंतामहाभारैर्गिरिराक्रांतवत्स्थितः
“आज, उद्या किंवा परवा—मुनि नक्की येतील.” असे चिंतून तो काळजीच्या जड ओझ्याने जणू पर्वताखाली दडपल्यासारखा उभा राहिला.
Verse 63
नाद्यापि मुनिरायाति नाद्यापिगिरिरेधते । यथा खलजनानां हि मनोरथमहीरुहः
आजही मुनि येत नाहीत, आजही पर्वत वाढत नाही; जसा खल लोकांचा मनोरथ-कल्पवृक्ष कधीच फुलत-फळत नाही.
Verse 64
विवर्धिषति यो नीचः परासूयां समुद्वहन् । दूरे तद्वृद्धिवार्ताऽस्तां प्राग्वृद्धेरपि संशयः
जो नीच मनुष्य परद्वेष-ईर्ष्या बाळगून वाढू पाहतो, त्याच्या ‘समृद्धी’ची गोष्टच दूर; आरंभीच त्याची वाढ संशयास्पद असते.
Verse 65
मनोरथा न सिद्ध्येयुः सिद्धा नश्यंत्यपि ध्रुवम् । खलानां तेन कुशलि विश्वं विश्वेशरक्षितम्
खलांची मनोरेथे सिद्ध होत नाहीत; झालीच तर तीही निश्चयाने नष्ट होतात. म्हणून विश्वेशाच्या रक्षणाने हे जग सुरक्षित आहे.
Verse 66
विधवानां स्तना यद्वद्धृद्येव विलयंति च । उन्नम्योन्नम्य तत्रोच्चैस्तद्वत्खलमनोरथाः
जसे विधवांचे स्तन वारंवार उन्नत होऊन शेवटी उरातच लय पावतात, तसेच खलाचे मनोरथही पुन्हा पुन्हा उंचावून अखेरीस कोसळतात।
Verse 67
भवेत्कूलंकपा यद्वदल्पवर्षेणकन्नदी । खलर्धिरल्पवर्षेण तद्वत्स्यात्स्वकुलंकपा
जसे थोड्याशा पावसाने लहान ओढाही फुगून काठ फोडतो, तसेच खलाची अल्प कारणाने मिळालेली समृद्धी स्वकुलाची मानमर्यादा भंग करून कलंक ठरते।
Verse 68
अविज्ञायान्य सामर्थ्यं स्वसामर्थ्यं प्रदर्शयेत । उपहासमवाप्नोति तथैवायमिहाचलः
परक्याचे सामर्थ्य न जाणता जो आपले बळ दाखवितो, त्याला उपहासच मिळतो; इथला हा पर्वतही तसाच आहे।
Verse 69
व्यास उवाच । गोदावरीतटं रम्यं विचरन्नपि वै मुनिः । न तत्याज च तं तापं काशीविरहजं परम्
व्यास म्हणाले— तो मुनि गोदावरीच्या रम्य तीरावर फिरत असतानाही काशी-विरहातून उत्पन्न झालेला तो परम ताप सोडू शकला नाही।
Verse 70
उदीची दिक्स्पृशमपि स मुनिर्मातरिश्वनम् । प्रसार्य बाहू संश्लिष्य काश्याः पृच्छेदनामयम्
उत्तर दिशेला जणू स्पर्श करता येईल इतकेच; त्या मुनिने बाहू पसरून वायूला आलिंगन दिले आणि काशीचे कुशलक्षेम विचारले।
Verse 71
लोपामुद्रे न सा मुद्रा कापीह जगतीतले । वाराणस्याः प्रदृश्येत तत्कर्ता न यतो विधिः
हे लोपामुद्रे! या जगतीवर अशी मुद्रा कुठेही दिसत नाही. हे वाराणसीचेच दिव्य लक्षण आहे; कोणतीही साधी विधी वा कर्ता हे घडवू शकत नाही.
Verse 72
क्वचित्तिष्ठन्क्वचिज्जल्पन्क्वचिद्धावन्क्वचित्स्खलन् । क्वच्चिचोपविशंश्चेति बभ्रामेतस्ततो मुनिः
कधी तो उभा राही, कधी बोलू लागे; कधी धावे, कधी ठेचकाळे; आणि कधी बसून पडे—असा तो मुनि विस्मयाने व्याकुळ होऊन भटकत राहिला.
Verse 73
ततो व्रजन्ददर्शाग्रे पुण्यराशिस्तपोधनः । चंचच्चंद्रगताभासां भाग्यवानिव सुश्रियम्
मग पुढे जात असता तपोधनाने समोर पुण्यराशीप्रमाणे एक तेज पाहिले—चंचल चंद्रप्रभेसारखे झळाळणारे, जणू सौभाग्यच सुंदर रूप घेऊन उभे आहे.
Verse 74
विजित्यभानु नाभानुं दिवापि समुदित्वराम् । निर्वापयंतीमिव तां स्वचेतस्तापसंततिम्
तिचे तेज दिवसा देखील अत्यंत उजळून उठले, जणू सूर्यालाही जिंकून; आणि त्या प्रकाशाने त्याच्या चित्तातील अखंड ताप शीतल करून विझवत आहे असे भासले.
Verse 75
तत्रागस्त्यो महालक्ष्मीं ददृशे सुचिरं स्थिताम्
तेथेच अगस्त्यांनी महालक्ष्मीला फार काळ त्या ठिकाणी विराजमान पाहिले.
Verse 76
रात्रावब्जेषु संकोचो दर्शेष्वब्जः क्वचिद्व्रजेत् । क्षीरोदे मंदरत्रासात्तदत्राध्युषितामिव
जशी रात्रौ कमळे मिटतात आणि प्रभाती कधी कधी कमळ उमलते, तशी ती येथे अशी भासली—जणू मंदरभयामुळे क्षीरसागरात लक्ष्मीप्रमाणे इथेच अधिष्ठित झाली होती।
Verse 77
यदारभ्य दधारैनां माधवो मानतः किल । तदारभ्य स्थितां नूनं सपत्नीर्ष्यावशादिव
ज्या वेळेस माधवाने मान देऊन तिला स्वीकारले, त्या वेळेपासूनच ती निश्चयाने तिथेच स्थिर आहे—जणू सवतीच्या ईर्ष्येने बांधल्यासारखी।
Verse 78
त्रैलोक्यं कोलरूपेण त्रासयंतं महासुरम् । विनिहत्य स्थितां तत्र रम्ये कोलापुरे पुरे
कोल (वराह) रूपाने त्रैलोक्याला भयभीत करणाऱ्या त्या महासुराचा वध करून, ती तेथे रम्य कोलापूर नगरीत स्थिर झाली।
Verse 79
संप्राप्याथ महालक्ष्मीं मुनिवर्यः प्रणम्य च । तुष्टाव वाग्भिरिष्टाभिरिष्टदां हृष्टमानसः
नंतर महालक्ष्मीपाशी जाऊन मुनिवर्याने प्रणाम केला आणि हर्षित मनाने, प्रिय वचने उच्चारून, इष्ट देणाऱ्या देवीची स्तुती केली।
Verse 80
अगस्तिरुवाच । मातर्नमामि कमले कमलायताक्षि श्रीविष्णुहृत्कमलवासिनि विश्वमातः । क्षीरोदजे कमलकोमलगर्भ गौरि लक्ष्मि प्रसीद सततं नमतां शरण्ये
अगस्ती म्हणाले—हे माता! हे कमले, कमलनयने! श्रीविष्णूच्या हृदयकमळात वास करणारी विश्वमाते! क्षीरसागरातून उत्पन्न, कमळासारख्या कोमल गर्भाची गौरि लक्ष्मी! नतमस्तकांची शरण्ये, सदैव प्रसन्न हो।
Verse 81
त्वं श्रीरुपेंद्रसदने मदनैकमातर्ज्योत्स्नासि चंद्रमसि चंद्रमनोहरास्ये । सूर्ये प्रभासि च जगत्त्रितये प्रभासि लक्ष्मि प्रसीद सततं नमतां शरण्ये
उपेन्द्र (विष्णू) यांच्या सदनी तूच श्रीरूपा आहेस, हे मदनाची एकमेव माता; चंद्रात तूच ज्योत्स्ना, चंद्रासारख्या मनोहर मुखवाली। सूर्यांत तूच प्रभा, आणि त्रैलोक्याला प्रकाश देणारी। हे लक्ष्मी, नम्र होणाऱ्यांची शरण, सदैव प्रसन्न हो।
Verse 82
त्वं जातवेदसि सदा दह्नात्मशक्तिर्वेधास्त्वया जगदिदं विविधं विदध्यात् । विश्वंभरोपि बिभृयादखिलं भवत्या लक्ष्मि प्रसीद सततं नमतां शरण्ये
तूच स्वयं जातवेद (सर्वज्ञ अग्नी) आहेस—अग्नीची आत्मशक्ती तूच सदैव। तुझ्यामुळेच वेधा (ब्रह्मा) हे विविध जग निर्माण करतो; तुझ्यामुळेच विश्वंभर (विष्णू) सर्वांना धारण करतो। हे लक्ष्मी, नम्र होणाऱ्यांची शरण, सदैव प्रसन्न हो।
Verse 83
त्वत्त्यक्तमेतदमले हरते हरोपि त्वं पासि हंसि विदधासि परावरासि । ईड्यो बभूव हरिरप्यमले त्वदाप्त्या लक्ष्मि प्रसीद सततं नमतां शरण्ये
हे निर्मले! तू जे सोडून देतेस ते हरो (शिव) सुद्धा हरून घेतो. तू रक्षण करतेस, संहार करतेस, प्रदान करतेस; तूच परा-अपरा, सर्व अवस्था आहेस. हे निष्कलंक लक्ष्मी! तुला प्राप्त करून हरि (विष्णू)ही पूज्य होतो. हे लक्ष्मी, नम्र होणाऱ्यांची शरण, सदैव प्रसन्न हो।
Verse 84
शूरः स एव स गुणी बुधः धन्यो मान्यः स एव कुलशील कलाकलापैः । एकः शुचिः स हि पुमान्सकलेपि लोके यत्रापतेत्तव शुभे करुणाकटाक्षः
तोच खरा शूर, तोच गुणी, बुध्दिमान, धन्य व मान्य—जो कुल, शील आणि कलासंपदेने युक्त आहे. हे शुभे देवी, ज्याच्यावर तुझा करुणामय कटाक्ष पडतो, तोच या सकल जगात एकमेव शुद्ध पुरुष आहे.
Verse 85
यस्मिन्वसेः क्षणमहोपुरुषे गजेऽश्वे स्त्रैणे तृणे सरसि देवकुले गृहेऽन्ने । रत्ने पतत्त्रिणि पशौ शयने धरायां सश्रीकमेव सकले तदिहास्तिनान्यत्
जिथे तू क्षणभरही वास करतेस—पुरुषात, हत्ती-घोड्यात, स्त्रीमध्ये, तृणात, सरोवरात, देवकुलात, घरात, अन्नात, रत्नात, पक्ष्यात, पशूत, शय्येत किंवा धरित्रीवर—तेथे सर्व काही श्रीसमृद्ध होते. या जगात तुझ्यावाचून दुसरे काहीही नाही (जे मंगल देईल).
Verse 86
त्वत्स्पृष्टमेव सकलं शुचितां लभेत त्वत्त्यक्तमेव सकलं त्वशुचीह लक्ष्मि । त्वन्नाम यत्र च सुमंगलमेव तत्र श्रीविष्णुपत्नि कमले कमलालयेऽपि
हे लक्ष्मी! तू ज्याला स्पर्श करशील ते सर्व पूर्णपणे पवित्र होते, आणि तू ज्याला त्यागशील ते येथे अपवित्र होते. जिथे तुझे नाम असते तिथेच खरे सुमंगल असते—हे कमले, श्रीविष्णुपत्नी, कमलालये।
Verse 87
लक्ष्मीं श्रियं च कमलां कमलालयां च पद्मां रमां नलिनयुग्मकरां च मां च । क्षीरोदजाममृतकुंभकरामिरां च विष्णुप्रियामिति सदाजपतां क्व दुःखम्
जे सदा या नामांचा जप करतात—‘लक्ष्मी, श्री, कमला, कमलालय, पद्मा, रमा, ज्यांच्या करांत दोन कमळे आहेत, मा, क्षीरोदजा, अमृतकुंभधारिणी, इरा आणि विष्णुप्रिया’—त्यांना दुःख कुठे राहील?
Verse 88
इति स्तुत्वा भगवतीं महालक्ष्मीं हरिप्रियाम् । प्रणनाम सपत्नीकः साष्टांगं दंडवन्मुनिः
अशा प्रकारे हरिप्रिया भगवती महालक्ष्मीची स्तुती करून, मुनिने पत्नीसमवेत दंडवत् साष्टांग प्रणाम केला।
Verse 89
श्रीरुवाच । उत्तिष्ठोत्तिष्ठ भद्रं ते मित्रावरुणसंभव । पतिव्रते त्वमुत्तिष्ठ लोपामुद्रे शुभव्रते
श्री म्हणाली—उठा, उठा; तुमचे कल्याण होवो, हे मित्र-वरुणसंभव। हे पतिव्रते, उठा; हे शुभव्रते लोपामुद्रे!
Verse 90
स्तुत्यानया प्रसन्नोहं व्रियतां यद्धृदीप्सितम् । राजपुत्रि महाभागे त्वमिहोपविशामले
या स्तुतीने मी प्रसन्न आहे; तुझ्या हृदयाला जे अभिष्ट आहे ते वर म्हणून माग। हे राजकन्ये, हे महाभागे—हे निर्मले, येथे उपवेश कर।
Verse 91
त्वदंगलक्षणैरेभिः सुपवित्रैश्च ते व्रतैः । निर्वापयितुमिच्छामि दैत्यास्त्रैस्तापितां तनुम्
तुझ्या देहावरील या शुभ लक्षणांनी आणि तुझ्या परम पवित्र व्रतांनी दैत्यांच्या अस्त्रांनी दग्ध झालेल्या माझ्या या देहाला मी शीतल व शांत करावयास इच्छिते.
Verse 92
इत्युक्त्वा मुनिपत्नीं तां समालिंग्य हरिप्रिया । अलंचकार च प्रीत्या बहुसौभाग्यमंडनैः
असे बोलून हरिप्रियाने त्या मुनिपत्नीला आलिंगन दिले आणि प्रेमाने सौभाग्यवर्धक अनेक अलंकारांनी तिला सजविले.
Verse 93
पुनराह मुने जाने तव हृत्तापकारणम् । सचेतनं दुनोत्येव काशीविश्लेषजोऽनलः
ती पुन्हा म्हणाली—हे मुने, तुझ्या हृदयतापाचे कारण मला माहीत आहे. काशीवियोगातून उत्पन्न झालेली अग्नी सचेतन व धैर्यवानालाही खरोखरच छळते.
Verse 94
यदा स देवो विश्वेशो मंदरं गतवान्पुरा । तदा काशीवियोगेन जाता तस्येदृशी दशा
पूर्वी जेव्हा तो देव विश्वेश मंदर पर्वतावर गेला होता, तेव्हा काशीवियोगामुळे त्याचीही अशीच अवस्था झाली होती.
Verse 95
तत्प्रवृत्तिं पुनर्ज्ञातुं ब्रह्माणं केशवं गणान् । गणेश्वरं च देवांश्च प्रेषयामास शूलधृक्
तो वृत्तांत पुन्हा नीट जाणून घेण्यासाठी शूलधारीने ब्रह्मा, केशव, गण, गणेश्वर आणि अन्य देवांना पाठविले.
Verse 96
ते च काशीगुणान्सर्वे विचार्य च पुनःपुनः । व्रजंत्यद्यापि न क्वापि तादृगस्ति क्व वा पुरी
ते काशीचे सर्व गुण पुन्हा पुन्हा विचारून आजही भटकत राहतात—कारण तिच्यासारखी पुरी कुठेही नाही।
Verse 97
इति श्रुत्वाथ स मुनिः प्रत्युवाच श्रियं ततः । प्रणिपत्य महाभागो भक्तिगर्भमिदं वचः
हे ऐकून तो महाभाग मुनी श्रीला प्रत्युत्तर देऊ लागला; प्रणाम करून भक्तिभावाने भरलेले वचन बोलला।
Verse 98
यदि देयो वरो मह्यं वरयोग्योस्म्यहं यदि । तदा वाराणसी प्राप्तिः पुनरस्त्वेष मे वरः
जर मला वर दिला जाणार असेल—आणि मी वरास योग्य असेन—तर हाच माझा वर: मला पुन्हा वाराणसीची प्राप्ती होवो।
Verse 99
ये पठिष्यंति च स्तोत्रं त्वद्भक्त्या मत्कृतं सदा । तेषां कदाचित्संतापो मास्तु मास्तु दरिद्रता
आणि जे तुझ्या भक्तीने मी रचलेले हे स्तोत्र सदैव पठण करतील—त्यांना कधीही संताप न होवो; दारिद्र्य न येवो।
Verse 100
मास्तु चेष्टवियोगश्च मास्तु संपत्ति संक्षयः । सर्वत्र विजयश्चास्तु विच्छेदो मास्तु संततेः
त्यांना योग्य प्रयत्नांपासून वियोग न होवो; संपत्तीचा क्षय न होवो। सर्वत्र विजय होवो; संततीपरंपरेचा विच्छेद न होवो।
Verse 109
इति लब्ध्वा वरं सोथ महालक्ष्मीं प्रणम्य च । ययावगस्तिर्यत्रास्ति कुमारशिखिवाहनः
असा वर प्राप्त करून त्याने मग महालक्ष्मीला प्रणाम केला आणि जिथे अगस्त्य मुनी वास करतात—जिथे मयूरवाहन कुमार (स्कंद) विराजमान आहेत—त्या स्थानी प्रस्थान केले।