Adhyaya 20

Verse 1

गणावूचतुः । औत्तानपादिर्निर्गत्य ततः काननतो द्विज । रम्यं मधुवनं प्राप यमुनायास्तटे महत

गण म्हणाले—हे द्विज! औत्तानपादि (ध्रुव) त्या अरण्यातून बाहेर पडून यमुनेच्या तीरावरचे महान्, प्रसिद्ध व रम्य मधुवनास जाऊन पोहोचला।

Verse 2

आद्यं भगवतः स्थानं तत्पुण्यं हरिमेधसः । पापोपि जंतुस्तत्प्राप्य निष्पापो जायते ध्रुवम्

तेच भगवंताचे आद्य स्थान—हरिमेधस ऋषीचे परम पुण्यधाम; तेथे पोहोचल्यावर पापी प्राणीही निश्चयाने निष्पाप होतो।

Verse 3

जपन्स वासुदेवाख्यं परंब्रह्म निरामयम् । अपश्यत्तन्मयं विश्वं ध्यानस्तिमितलोचनः

तो ‘वासुदेव’ या निरामय परब्रह्माचे जप करीत, ध्यानात स्थिर नेत्रांनी, सर्व विश्व त्याच्याच स्वरूपाने व्यापलेले पाहू लागला।

Verse 4

हरिर्हरित्सु सर्वासु हरिर्हरिमरीचिषु । शिवामृगमृगेंद्रादि रूपः काननगो हरिः

हरि सर्व हिरव्य वृक्षांत होते, हरि सूर्यकिरणांत होते; वनात संचार करणारा हरि शुभ मृग, मृगेंद्र इत्यादी अनेक रूपांनी प्रकट झाला।

Verse 5

जले शालूरकूर्मादि रूपेण भगवान्हरिः । हरिरश्वादिरूपेण मंदुरास्वपि भूभुजाम्

जलात भगवान् हरि मत्स्य-कूर्म इत्यादी रूपांनी होते; आणि राजांच्या तबेल्यांतही हरि अश्वादि रूपांनी विद्यमान होते।

Verse 6

अनंतरूपः पाताले गगनेऽनंतसंज्ञकः । एकोप्यनंततां यातो रूपभेदैरनंतकैः

पाताळात तो अनंतरूप आहे आणि आकाशात ‘अनंत’ या नावाने प्रसिद्ध आहे। तो एकच असूनही असंख्य रूपभेदांमुळे अनंतत्वास प्राप्त होतो।

Verse 7

देवेषु यो वसेन्नित्यं देवानां वसतिर्हि यः । स वासुदेवः सर्वत्र दीव्येद्यद्वासनावशात्

जो देवांमध्ये नित्य वास करतो आणि जो देवांचा खरा आश्रय-धाम आहे, तोच वासुदेव. अंतर्वासाच्या सामर्थ्याने तो सर्वत्र दीप्त व क्रीडाशील होतो.

Verse 8

विष्लृव्याप्तावयंधातुर्यत्रसार्थकतां गतः । ते विष्णुनाम स्वरूपे हि सर्वव्यापनशीलिनि

जिथे ‘विष्लृ’ धातू ‘सर्वव्याप्ति’ या अर्थाने पूर्ण सार्थक ठरतो, तिथेच ‘विष्णु’ या नामाचे स्वरूप सिद्ध होते—जो स्वभावतः सर्वव्यापी आहे.

Verse 9

सर्वेषां च हृषीकाणामीशनात्परमेश्वरः । हृषीकेश इति ख्यातो यः स सर्वत्रसंस्थितः

सर्व इंद्रियांचा ईश्वर असल्यामुळे तो परमेश्वर ‘हृषीकेश’ म्हणून प्रसिद्ध आहे. या नामाने युक्त तो सर्वत्र स्थित आहे.

Verse 10

न च्यवंतेपि यद्भक्ता महति प्रलये सति । अतोऽच्युतोऽखिले लोके स एकः सर्वगोऽव्ययः

महाप्रलय आला तरी ज्याचे भक्त ढळत नाहीत, म्हणून तो सर्व लोकांत ‘अच्युत’ म्हणून ओळखला जातो—एक, सर्वव्यापी, अविनाशी प्रभू.

Verse 11

इदं चराचरं विश्वं यो बभार स्वलीलया । भृत्यास्वरूपसंपत्त्या सोऽत्र विश्वंभरोऽखिलम्

जो स्वलीलेने हे चराचर विश्व धारण करतो आणि दास्यभावाच्या परिपूर्णतेने सर्वांचे पालन करतो, तोच येथे अखिलाधार ‘विश्वंभर’ म्हणून स्तुत्य आहे।

Verse 12

तस्येक्षणे समीक्षेते नान्यद्विप्णुपदादृते । निरीक्ष्यः पुंडरीकाक्षो नान्यो नियमतो ह्यतः

त्याच्या दर्शनात विष्णुपदावाचून अन्य काहीही अपेक्षित नाही; म्हणून नियमाने केवळ कमलनयन पुंडरीकाक्षच ध्यानास योग्य, अन्य कोणी नाही।

Verse 13

नान्य शब्दग्रहौ तस्य जातौ शब्दग्रहावपि । विना मुकुंद गोविंद दामोदर चतुर्भुज

त्याची वाणी अन्य कोणतेही शब्द ग्रहण करत नाही; ‘मुकुंद’, ‘गोविंद’, ‘दामोदर’ आणि ‘चतुर्भुज’ या नामांशिवाय नाही।

Verse 14

गोविंदचरणार्थार्चां तत्प्रियंकर्मवै विना । शंखचक्रांकितौ तस्य नान्यकर्मकरौकरौ

गोविंदाच्या चरणांसाठीची पूजा आणि त्याला प्रिय अशी कर्मे यांशिवाय, शंख-चक्रचिन्हित त्याचे हात अन्य कोणतेही कार्य करत नाहीत।

Verse 15

निर्द्वंद्वचरणद्वंद्वं तन्मनो मनुते हरेः । हित्वान्यन्मननं सर्वं निश्चलत्वमवाप ह

त्याचे मन द्वंद्वातीत हरिच्या चरणयुगलाचेच चिंतन करते; अन्य सर्व विचार सोडून ते निश्चल स्थैर्य प्राप्त करते।

Verse 16

चरणौ विष्णुशरणौ हित्वा नारायणांगणम् । तस्य नो चरतोन्यत्र चरतो विपुलं तपः

विष्णूच्या शरणरूप चरणांना व नारायणाच्या अंगणाला सोडूनही त्याचे पाय अन्यत्र गेले नाहीत; इतके विपुल व अढळ तप त्याने केले।

Verse 17

वाणीप्रमाणी क्रियते गोविंदगुणवर्णने । जोषं समासता तेन महासारं तपस्यता

गोविंदाच्या गुणवर्णनातच त्याच्या वाणीला खरे प्रमाण मिळाले; त्या मौन-तन्मयतेने त्याची तपस्या परम सारभूत झाली।

Verse 18

नितांतकमलाकांत नामधेयसुधारसम् । रसयंती न रसना तस्यान्यरसस्पृहा

कमलाकांताच्या नामामृताचा अतिशय आस्वाद घेताना त्याच्या जिभेला मग अन्य कोणत्याही रसाची इच्छा उरली नाही।

Verse 19

श्रीमुकुंद पदद्वंद्व पद्मामोदप्रमोदितम् । गंधांतरं न तद्घ्राणं परिजिघ्रत्यशीघ्रगम्

श्री मुकुंदाच्या चरणद्वयाच्या कमलसुगंधाने आनंदित झालेले त्याचे घ्राणेंद्रिय अन्य कोणत्याही गंधामागे धावले नाही।

Verse 20

त्वगिंद्रियं मधुरिपोः परिस्पृश्य पदद्वयम् । सर्वस्पर्शसुखं प्राप तस्य भूजानिजन्मनः

मधुरिपूच्या चरणद्वयाचा स्पर्श होताच त्याच्या त्वगिंद्रियाला सर्व स्पर्शसुख प्राप्त झाले; त्या भूमिजासाठी त्यातच सर्व तृप्ती होती।

Verse 21

शब्दादिविषयाधारं सारं दामोदरं परम् । ध्रुवेंद्रियाणि संप्राप्य कृतार्थान्यभवंस्तदा

शब्दादि विषयांचा आधार, सारस्वरूप परम दामोदर यांना प्राप्त होताच ध्रुवाची इंद्रिये स्थिर झाली; तेव्हा ती खरोखर कृतार्थ झाली.

Verse 22

लुप्तानि सर्वतेजांसि तत्तपस्तपनोदये । चंद्रसूर्यानलर्क्षाणां प्रदीपित जगत्त्रये

त्याच्या तपस्येच्या प्रखर सूर्याचा उदय होताच इतर सर्व तेज लोप पावले; चंद्र, सूर्य, अग्नी व तारकांनी एकत्र प्रकाश टाकावा तसे त्रैलोक्य उजळून निघाले.

Verse 23

इंद्र चंद्राग्नि वरुण समीरण धनाधिपाः । यम नैरृतमुख्याश्च जाताः स्वपदशंकिताः

इंद्र, चंद्र, अग्नी, वरुण, वायू, धनाधिप कुबेर, यम आणि नैऋत प्रमुख दिक्पाल आपल्या पदाबद्दल शंकित होऊन व्याकुळ झाले.

Verse 24

वैमानिकास्तथाऽन्येपि वसुमुख्या दिवौकसः । ततो धुवात्समुत्त्रेसुः स्वाधिकारैधिताधयः

तेव्हा वैमानिक देवगण आणि वसूंनी आरंभ होणारे इतर दिवौकस, आपल्या अधिकाराच्या चिंतेने मन पेटून, ध्रुवाकडून उठून घाईने निघाले.

Verse 25

यत्र यत्र ध्रुवः पादं मिनोति पृथिवीतले । धरा तस्य भराक्रांता विनमेत्तत्र तत्र वै

ध्रुव जिथे जिथे पृथ्वीवर पाऊल ठेवत असे, तिथे तिथे तपोबलाच्या भाराने दाबली गेलेली धरा नक्कीच वाकत असे.

Verse 26

अहो तदंगसंगीनि त्यक्त्वा जाड्यं जलान्यपि । रसवंति पदस्थानि स्फुरंत्यन्यत्र तद्भयात्

अहो! त्याच्या अंगसंगाने जड झालेली पाणीही जडत्व टाकून निर्मळ झाली. जिथे जिथे त्याचे चरण पडले तिथे तिथे भूमी रस-प्राणांनी भरून स्फुरू लागली; त्याच्या तपोतेजाच्या भयाने प्रवाह थरथरून दुसरीकडे वळले.

Verse 27

यावंति विष्वक्तेजांसि सिद्धरूपगुणानि च । नेत्रातिथीनि तावंति तत्तपस्तेजसाऽभवन्

दिशादिशांत जितकी सर्वत्र तेजस्वी सिद्धी, सिद्धरूपे व गुण आहेत, तितकीच त्या तपोतेजाने प्रकट होऊन ‘नेत्रांचे अतिथी’ झाली—दृष्टीसमोर आली.

Verse 28

अहो निजगुणस्पर्शः सततं मातरिश्वना । दूरदेशांतरस्थोपि तत्त्वचो विषयीकृतः

अहो! आपल्या गुणस्पर्शाने सतत वाहणारा मातरिश्वा (वायू) दूरदेशांतरी फिरत असला तरी, तत्त्वनिष्ठ त्या पुरुषाने त्याला वश केले—विषयीकृत केले.

Verse 29

व्योम्नापि शब्दगुणिना ध्रुवाराधनबुद्धिना । शब्दजातस्त्वशेषोपि तत्कर्ण शरणीकृतः

शब्दगुणी आकाशानेही, ध्रुव-आराधनेत तल्लीन झालेल्या त्याच्या बुद्धीमुळे, सर्व शब्दसमूह त्याच्या कानाच्या शरणी आणला—जणू सर्व ध्वनी तिथेच लीन झाले.

Verse 30

आराधितोऽनुदिवसं सभूतैरपि पंचभिः । तप एव परं मेने गोविंदार्पित मानसः

पंचभूतांसह सर्वांनी तो दररोज आराधिला जात असला, तरी गोविंदाला अर्पित मन असलेल्या त्याने तपालाच परम मानले—तेच सर्वोच्च साधन मानले.

Verse 31

कौस्तुभोद्भासितहृदः पीतकौशेयवाससः । ध्यानात्तेजोमयं विश्वं तेनैक्षि नृपसूनुना

कौस्तुभमणीच्या प्रभेने ज्याचे उर उजळले होते आणि जो पिवळे रेशमी वस्त्र परिधान करून होता—त्या राजपुत्राने ध्यानाने संपूर्ण विश्व तेजोमय असल्याप्रमाणे पाहिले।

Verse 32

मरुत्वतातिमहती चिंताऽप्ता तत्तपोभयात् । मत्पदं चेदकांक्षिष्यदहरिष्यद्ध्रुवं धुवः

त्या तपस्येच्या भयाने मरुतांची महान् सेना चिंताग्रस्त झाली—‘ध्रुवाने माझ्या पदाची इच्छा केली तर तो ते नक्कीच हिरावून घेईल।’

Verse 33

समर्थस्त्वप्सरोवर्गो नियंतुं यमिनां यमान् । स तु यूनि प्रभवति नात्र बाले करोमि किम्

‘अप्सरांचा समूह तपस्व्यांचे संयमही मोडू शकतो; पण तो फक्त तरुणांवरच प्रभाव टाकतो. इथे तर हा बालक अछूता आहे—मी काय करू?’

Verse 34

तपस्विनां तपो हंतुं द्वौ मत्साहाय्यकारिणौ । कामक्रौधौ न तावस्मिन्प्रभवेतां शिशौ ध्रुवे

‘तपस्व्यांचे तप नष्ट करण्यासाठी माझे दोन सहकारी आहेत—काम आणि क्रोध; पण ते दोघेही त्या बाल ध्रुवावर चालत नाहीत।’

Verse 35

एक एव किलोपायो बाले मे प्रभविष्यति । भूतालिं भीषणाकारां प्रहिणोमीह तद्भिये

‘या बालकाविरुद्ध माझा एकच उपाय चालेल—त्याला घाबरवण्यासाठी मी इथे भयानक रूपांची भुतांची टोळी पाठवतो।’

Verse 36

बालत्वाद्भीषितो भूतैस्तपस्त्यक्ष्यत्यसौ ध्रुवम् । इति निश्चित्य भूतालिं प्रेषयामास वासवः

“हा बालक आहे; भुतांनी भयभीत होऊन तो नक्कीच तपश्चर्या सोडील”—असा निश्चय करून वासव (इंद्र) यांनी भूतगणांचा समुदाय त्याच्यावर पाठविला।

Verse 37

भल्लूकाकारसर्वांग उष्ट्रलंबशिरोधरः । कश्चिद्दुर्दर्शदशनस्त्वभ्यधावत्तमर्भकम्

एका भुताचे सर्वांग अस्वलासारखे, आणि उंटासारखे लांब लोंबकळणारे शिर; पाहवतही न येतील असे भयंकर दात घेऊन तो त्या बालकावर धावून गेला।

Verse 38

तं व्याघ्रवदनः कश्चिद्व्यादाय विकटाननम् । द्विपोच्च देहसंस्थानो मुहुर्गर्जन्समभ्यगात्

दुसरे भुताचे मुख वाघासारखे; त्याने विकराळ तोंड उघडले. हत्तीप्रमाणे विशाल देह घेऊन तो वारंवार गर्जत त्याच्याकडे पुढे आला।

Verse 39

रयात्तु मांसकं भुंजन्कश्चिद्विकटदंष्ट्रकः । रोषात्तमभिदुद्राव दृष्ट्वा संतर्जयन्निव

आणखी एक भूत विकृत दातांचे; तो घाईघाईने मांस खात होता. त्याला पाहताच रागाने जणू धमकावतच त्याच्यावर धावून गेला।

Verse 40

अतितीक्ष्णैर्विषाणाग्रैस्तटानुच्चान्विदारयन् । खुराग्रैर्दलयन्भूमिं महोक्षोऽभिजगर्जतम्

अत्यंत तीक्ष्ण शिंगांच्या टोकांनी उंच काठ फाडीत, आणि खुरांनी भूमी तुडवीत एक महावृषभ मोठ्याने गर्जत पुढे आला।

Verse 41

कश्चिद्धि पन्नगी भूय फटाटोपभयानकः । अतिलोलद्विरसनः पुस्फूर्जनिकषाचितम्

पुन्हा एक पन्नगी-रूपिणी प्रकट झाली—फण्याच्या फटकार्‍याने अत्यंत भयानक; अतिचंचल दोन जिभांनी फुसफुसत व थरथरत तिला भय दाखवीत होती।

Verse 42

कश्चिच्च महिषाकारः क्षिपञ्शृंगाग्रतो गिरोन् । लांगूलताडितधरः श्वसन्वेगात्तमाप्तवान्

आणखी एक महिषाकार—शिंगांच्या टोकांनी पर्वत उडवीत; शेपटीने धरती ताडीत, जोरदार श्वासाच्या वेगाने फुसफुसत तो त्याच्यापाशी येऊन पोहोचला।

Verse 43

कश्चिद्दावानलालीढ खर्जूरद्रुमसन्निभम् । बिभ्रदूरुद्वयंभूतो व्यात्तास्यस्तमभीषयत्

आणखी एक दावानलाने भाजलेल्या खजूरवृक्षासारखा; दोन प्रचंड जांघा असलेला भूत होऊन, तोंड वासून तो त्याला भय दाखवीत होता।

Verse 44

मौलिजैरभ्रसंघर्षं कुर्वन्दीर्घकृशोदरः । निमग्नपिंगनयनः कश्चिद्भीषयति स्म तम्

आणखी एक उंच, कृशोदर—मस्तकावरील मौल्यांनी मेघांना घासीत; आत गेलेल्या पिंगट डोळ्यांनी तो वारंवार त्याला भय दाखवीत होता।

Verse 45

कृपाणपाणिर्भग्नास्यो वामहस्तकपालधृत् । प्रचंडं क्ष्वेडयन्कश्चिदभ्यधावत्तमर्भकम्

आणखी एक कृपाण हातात, तोंड विदीर्ण; डाव्या हातात कपाल धरून, प्रचंड गर्जना करीत त्या बालकावर धावून गेला।

Verse 46

विशाल सालमादाय कुर्वन्किल किलारवम् । कश्चित्तमभितो याति कालो दंडधरो यथा

हातात विशाल साल वृक्ष घेऊन आणि किलकिलाट करत कोणीतरी त्याच्याकडे धावून आले, जणू काही दंडधारी काळच.

Verse 47

तमः संकेतसदनं व्याघ्रं वै वदनं महत् । कृतांतकं दराकारं बिभ्रत्कश्चित्तमभ्यगात्

अंधाराचे जणू घरच, वाघासारखे विशाल मुख आणि यमासारखे भयानक रूप धारण करून कोणीतरी त्याच्या जवळ आले.

Verse 48

उलूकाकारतां धृत्वा फूत्कारैरतिदारुणैः । हृदयाकंपनैः कश्चिद्भीषयामास तं ध्रुवम्

घुबडाचे रूप धारण करून, काळीज थरथरवणार्‍या अत्यंत भयानक फुत्कारांनी कोणीतरी त्याला घाबरवू लागले.

Verse 49

यक्षिणी काचिदानीय रुदंतं कस्यचिच्छिशुम् । अपिबद्रुधिरं कोष्ठाच्चखादास्थि मृणालवत्

एका यक्षिणीने कोणा एका रडणाऱ्या बालकाला आणले; तिने त्याच्या पोटातून रक्त प्राशन केले आणि हाडे कमळाच्या देठाप्रमाणे चावून खाल्ली.

Verse 50

पिपासिताद्य रुधिरं तेपि पास्याम्यहं धुव । यथास्य बालस्य तथा चर्वित्वास्थीनि वादिनी

ती म्हणाली - 'आज मी तहानलेली आहे, नक्कीच मी तुझेही रक्त पिईन. ज्याप्रमाणे या बालकाची हाडे चावली, तशीच तुझीही हाडे चावून खाईन.'

Verse 51

अनीय तृणदारूणि परिस्तीर्य समंततः । दावाग्निं ज्वालयामास काचिद्वात्याविवर्धितम्

मग दुसरीने गवत व लाकडांचे तुकडे सर्वत्र पसरून, वावटळीने अधिक भडकलेली दावाग्नी प्रज्वलित केली।

Verse 52

वेताली रूपमास्थाय भंक्त्वा काचित्तरून्गिरीन् । रुरोध गगनाध्वानं कंपयंती च तं भृशम्

मग दुसरीने वेताळीचे रूप धारण करून वृक्ष व पर्वतही फोडून टाकले; तिने आकाशमार्ग अडवून तो अत्यंत कंपविला।

Verse 53

अन्या सुनीतिरूपेण तमभिप्रेक्ष्य दूरतः । रुरोदातीवदुःखार्ता वक्षोघातं मुहुर्मुहुः

आणखी एकीने ‘सुनीती’चे रूप घेऊन त्याला दूरून पाहिले; ती दुःखाने व्याकुळ होऊन रडत रडत वारंवार छातीवर हात मारू लागली।

Verse 54

उवाच च वचश्चाटु बहुमाया विनिर्मितम् । कारुण्यपूर्ण वात्सल्यमतीवातन्वती सती

ती सती बहुमायेने घडविलेले गोड, लाडिक शब्द बोलू लागली; करुणा व वात्सल्याचा अतिशय विस्तार जणू ती करीत होती।

Verse 55

त्वदेकशरणां वत्स बत मृत्युर्जिघांसति । रक्षरक्ष गतासुं मां शरणागतवत्सल

“वत्सा! मी फक्त तुझ्याच शरणी आहे; अरे, मृत्यू मला मारू पाहतो. वाचव, वाचव; मी तर प्राणहीन झाल्यासारखी आहे. हे शरणागतवत्सला!”

Verse 56

प्रतिग्रामं प्रतिपुरं प्रत्यध्वं प्रतिकाननम् । प्रत्याश्रमं प्रतिगिरिं श्रांता त्वद्वीक्षणातुरा

गावोगाव, नगरोनगर, प्रत्येक वाटेने व प्रत्येक काननातून; आश्रमोआश्रम, गिरिगिरी मी भटकले. तुझ्या दर्शनाची तळमळच मला थकवून व्याकुळ करते आहे.

Verse 57

यदा प्रभृति रे बाल निरगात्तपसे भवान् । तदेव दिनमारभ्य निर्गताऽहं त्वदीक्षणे

अरे बाळा, ज्या दिवसापासून तू तपासाठी निघून गेलास, त्याच दिवसापासून मीही निघाले—फक्त तुझे दर्शन घडावे म्हणून.

Verse 58

तैस्तैः सपत्नीदुर्वाक्यैर्दुनोपि त्वं यथार्भक । तथाऽहमपि दूनास्मि नितरां तद्वचोऽग्निना

जशा त्या सपत्न्यांच्या कठोर वचनांनी तू लहान बाळासारखा दुखावला गेलास, तशीच मीही त्या वचनांच्या अग्नीने अधिकच दग्ध होत आहे.

Verse 59

न निद्रामि न जागर्मि नाश्नामि न पिबाम्यहम् । ध्यायामि केवलं त्वाऽहं योगिनीव वियोगिनी

मी ना झोपते, ना नीट जागते; ना खाते, ना पिते. मी फक्त तुझेच ध्यान करते—योगिनीप्रमाणे, पण विरहिणी होऊन.

Verse 60

निद्रादरिद्रनयना स्वप्नेपि न तवाननम् । आनंदि सर्वथा यन्मे मंदभाग्या विलोकये

माझे डोळे झोपेपासून दरिद्री झाले आहेत; स्वप्नातही तुझे मुख दिसत नाही. तरीही कसेही करून तुझे दर्शन झाले की मी—मंदभाग्य—आनंदाने भरून जाते.

Verse 61

त्वदाननप्रतिनिधिर्विधुर्विधुरया मया । उदित्वरोपिनालोकि तापं वै त्यक्तुकामया

विरहाने व्याकुळ मी, तुझ्या मुखाचा प्रतिरूप चंद्र उगवताना पाहून, माझा दाहक शोक टाकून द्यावा अशी इच्छा केली।

Verse 62

त्वदालापसमालापं कलयन्किलकाकलीम् । कोकिलोपि मयाकर्णि नालकाकीर्णकर्णया

तुझ्या बोलण्यासारखी वाटणारी कोकिळेची मधुर कूजनही मी नीट ऐकू शकले नाही; माझे कान तर केवळ विलापाने भरले होते।

Verse 63

त्वदंगसंगमधुरो ध्रुवधूपितयामया । नानिलोपि मयालिंगि क्वचिद्विश्रांतया भृशम्

तुझ्या अंगस्पर्शाच्या मिलनासारखा मधुर वारा देखील मला आलिंगन देऊ शकला नाही, जरी मी कुठेतरी फार थकून विश्रांतीस पडले होते।

Verse 64

के देशाः काश्च सरितः के शैलास्त्वत्कृते ध्रुव । मया चरणचारिण्या राजपत्न्या न लंघिताः

हे ध्रुव! तुझ्यासाठी कोणते देश, कोणत्या नद्या, कोणते पर्वत असे आहेत की जे मी—राजपत्नी असूनही—पायी चालत ओलांडले नाहीत?

Verse 65

अध्रुवं सर्वमेवैतत्पश्यंत्यंधीकृतास्म्यहम् । धात्रीं त्रायस्व मां पुत्र प्राप्य त्वंमेंऽधयष्टिताम्

हे सर्व अनित्य आहे—हे पाहता पाहता मी जणू आंधळी झाले आहे। हे पुत्रा! तुझ्या मातेला वाचव; तू मला या दीन व असहाय अवस्थेत पाहिले आहेस।

Verse 66

मृदुलानि तवांगानि क्वेमानि क्व तपस्त्विदम् । परुषं पुरुषैः साध्यं परुषांगैर्नरर्षभ

तुझे अंग तर कोमल आहेत—या कठोर तपाशी त्यांचा काय संबंध? हे नरश्रेष्ठा, कठोर तप कठोर देहधारी दृढ पुरुषांनीच साध्य होते.

Verse 67

अनेन तपसा वत्स त्वयाऽप्यं किमनेनसा । धराधीशतनूजत्वादधिकं तद्वदाधुना

वत्सा, या तपाने तुला काय मिळणार? तू तर धराधीशाचा पुत्र आहेस—राजवैभवापेक्षा अधिक आता काय इच्छितोस, सांग.

Verse 68

अनेन वयसा बाल खेलनीयं त्वयाऽनिशम् । बालक्रीडनकैरन्यैः सवयः शिशुभिः समम्

बाळा, या वयात तुला नेहमी खेळत राहिले पाहिजे—समवयस्क इतर मुलांसोबत, खेळणी-खेळांत रमून.

Verse 69

ततः कौमारमासाद्य वयोऽभिध्यानशीलिना । भवता सर्वविद्यानां भाव्यं वै पारदृश्वना

मग कुमारावस्था प्राप्त झाल्यावर तुला अध्ययन व चिंतनशील व्हावे; हे दूरदर्श्या, तुला सर्व विद्यांचा ज्ञाता व्हायचे आहे.

Verse 70

वयोथ चतुरं प्राप्य योषास्रक्चंदनादिकान् । निर्वेक्ष्यसि बहून्भोगानिंद्रियार्थान्कृतार्थयन्

आणि मग प्रौढ वय प्राप्त करून तू स्त्रिया, पुष्पमाळा, चंदन इत्यादी तसेच इंद्रियांचे अनेक भोग अनुभवशील, इच्छा पूर्ण करीत.

Verse 71

उत्पाद्याथ बहून्पुत्रान्गुणिनो धर्मवत्सलान् । परिसंक्रामितश्रीकस्तेष्वथो त्वं तपश्चर

मग तू अनेक गुणवान व धर्मवत्सल पुत्रांना उत्पन्न करून, आपली श्री-समृद्धी त्यांच्याकडे सोपवून, त्यानंतर तपश्चर्या कर।

Verse 72

इदानीमेव तपसि बाल्ये वयसि कः श्रमः । पादांगुष्ठकरीषाग्निः कदा मौलिमवाप्स्यति

आत्ताच बाल्यवयात तप केल्यास कष्ट तरी काय? पायाच्या अंगठ्याजवळची शेणाची आग कधी मस्तकाच्या शिखरापर्यंत पोहोचेल?

Verse 73

विपक्षपरिभूतेन हृतमानेन केनचित् । परिभ्रष्टश्रिया वापि तप्तव्यं तेषु को भवान्

शत्रूंनी पराभूत व अपमानित केलेला, कुणीतरी मान हिरावून घेतलेला, किंवा श्री-समृद्धीपासून ढळलेला—अशांनी तप करावे; पण तू त्यांतला कोण आहेस?

Verse 74

हृतमानेन तप्तव्यं निशम्येति वचो ध्रुवः । दीर्घमुष्णं हि निःश्वस्य पुनर्दध्यौ हरिं हृदि

‘मान हिरावला गेला तर तप करावे’ हे वचन ऐकून ध्रुवाने दीर्घ व उष्ण निःश्वास टाकला आणि पुन्हा हृदयात हरिचे ध्यान केले।

Verse 75

जनयित्रीमनाभाष्य भूतभीतिं विहाय च । ध्रुवोऽच्युतध्यानपरः पुनरेव बभूव ह

आईशी न बोलता आणि प्राणिभय टाकून देऊन, ध्रुव पुन्हा अच्युताच्या ध्यानात पूर्णतः तल्लीन झाला।

Verse 76

सापि भूतावली भीतिंबहुभीषणभूषणा । दर्शयंती तमभितोऽद्राक्षीच्चक्रं सुदर्शनम्

ती भूतांची टोळीही—अनेक भीषण अलंकारांनी सजलेली—त्याच्या भोवती भय दाखवीत असता, त्याला वेढून असलेले सुदर्शनचक्र तिने पाहिले।

Verse 77

परितः परिवेषाभं सूर्यस्योच्चैः स्फुरत्प्रभम् । रक्षणाय च रक्षोभ्यस्तस्याधोक्षज निर्मितम्

ते चक्र सर्व बाजूंनी सूर्याच्या प्रभामंडळासारखे उजळ, उंच तेजाने स्फुरत होते; राक्षसांपासून रक्षणासाठी ते अधोक्षजानेच निर्माण केले होते।

Verse 78

भूतावली तमालोक्य स्फुरच्चक्रसुदर्शनम् । ज्वालामालाकुलं तीव्रं रक्षंतं परितो ध्रुवम्

ज्वालामालांनी वेढलेले, तीव्र व स्फुरणारे सुदर्शनचक्र ध्रुवाच्या सर्व बाजूंनी अढळ रक्षण करीत आहे—हे पाहून भूतांची टोळी दचकली।

Verse 79

अतीव निष्कंपहृदं गोविदार्पितचेतसम् । तपोंकुरमिवोद्भिद्य मेदिनीं समुदित्वरम्

हृदयाने अत्यंत अढळ आणि चित्त गोविंदाला अर्पण केलेला तो ध्रुव, जणू तपस्येचा अंकुर, भूमी फोडून वर उगवावा तसा उभा राहिला।

Verse 80

सापि प्रत्युतभीतातं ध्रुवं ध्रुवविनिश्चयम् । नमस्कृत्य यथायातं याताव्यर्थमनोरथा

तीही आता भयभीत होऊन, अढळ निश्चय असलेल्या ध्रुवाला नमस्कार करून, जशी आली तशीच परत गेली; तिच्या आशा व्यर्थ ठरल्या।

Verse 81

गर्जत्कादंबिनीजालं व्योम्नि वै व्याकुलं यथा । वृथा भवति संप्राप्य मनागनिललोलताम्

जसे आकाशातील गर्जणाऱ्या मेघसमूहांचे जाळे अल्प वाऱ्याच्या लहरीने व्याकुळ होऊन विखुरून व्यर्थ ठरते, तसेच त्यांची घालमेल निष्फळ झाली।

Verse 82

अथ जंभारिणा सार्धं भीताः सर्वे दिवौकसः । संमंत्र्य त्वरिता जग्मुर्ब्रह्माणं शरणं द्विज

मग जंभारि (इंद्र) याच्यासह सर्व देव भयभीत होऊन सल्लामसलत करून त्वरेने ब्रह्मदेवांच्या शरणास गेले, हे द्विज।

Verse 83

नत्वा विज्ञापयामासुः परिष्टुत्या पितामहम् । वच्रोऽवसरमालोक्य पृष्टागमनकारणाः

त्यांनी नमस्कार करून स्तुतीने पितामह ब्रह्मदेवांना निवेदन केले; आणि बोलण्याची योग्य वेळ पाहून त्यांच्या आगमनाचे कारण विचारले गेले।

Verse 84

देवा ऊचुः । धातरुत्तानपादस्य तनयेन सुवर्चसा । तपता तापिताः सर्वे त्रिलोकी तलवासिनः

देव म्हणाले—हे धाता! उत्तानपादाच्या तेजस्वी पुत्राच्या तपाच्या उष्णतेने त्रिलोकीतील सर्व लोकवासी संतप्त झाले आहेत।

Verse 85

सम्यक्संविद्महे तात धुवस्य न मनीषितम् । पदं परिजिहीर्षुः स कस्यास्मासु महातपाः

तात! ध्रुवाचा हेतू आम्हाला नीट कळत नाही. तो महातपस्वी ‘पद’ हिरावून घेण्यास उद्यत आहे—आमच्यातील कोणाचे पद तो घेऊ इच्छितो?

Verse 86

इति विज्ञापितो देवैर्विहस्य चतुराननः । प्रत्युवाचाथ तान्सर्वान्ध्रुवतो भीतमानसान्

देवांनी असे निवेदन केल्यावर चतुर्मुख ब्रह्मदेव हसले आणि ध्रुवामुळे भयग्रस्त झालेल्या त्या सर्वांना उत्तर देऊ लागले।

Verse 87

ब्रह्मोवाच । न भेतव्यं सुरास्तस्माद्ध्रुवाद्ध्रुवपदैषिणः । व्रजंतु विज्वराः सर्वे न स वः पदमिच्छति

ब्रह्मदेव म्हणाले—हे ध्रुवपदाची इच्छा करणाऱ्या देवांनो, त्या ध्रुवापासून भिऊ नका। तुम्ही सर्वजण क्लेशरहित होऊन जा; तो तुमची पदे इच्छित नाही।

Verse 88

न तस्माद्भगवद्भक्ताद्भेतव्यं केनचित्क्वचित् । निश्चितं विष्णुभक्ता ये न ते स्युः परतापिनः

भगवंताच्या भक्तापासून कुठेही, कोणाकडूनही, भय बाळगू नये। निश्चयाने—जे विष्णुभक्त असतात ते परांना ताप देणारे नसतात।

Verse 89

आराध्य विष्णुं देवेशं लब्ध्वा तस्मात्स्वकांक्षितम् । भवतामपि सर्वेषां पदानि स्थिरयिष्यति

देवेश विष्णूची आराधना करून आणि त्यांच्याकडून आपले इच्छित वरदान मिळवून, तो ध्रुव तुमच्या सर्वांच्या पदांना स्थैर्य देईल।

Verse 90

निशम्येति च गीर्वाणाः प्रणीतं ब्रह्मणो वचः । प्रणिपत्य स्वधिष्ण्यानि प्रहृष्टाः परिवव्रजुः

ब्रह्मदेवांचे हे सुस्पष्ट वचन ऐकून देवांनी नमस्कार केला आणि आनंदित होऊन आपल्या-आपल्या धामांकडे प्रस्थान केले।

Verse 91

अथ नारायणो देवस्तं दृष्ट्वा दृढमानसम् । अनन्यशरणं बालं गत्वा तार्क्ष्यरथोऽब्रवीत्

तेव्हा देव नारायणाने त्या दृढमनस्क व केवळ त्याच्याच शरणागत बालकास पाहून, गरुडरथावर आरूढ होऊन त्याच्याजवळ जाऊन म्हणाला।

Verse 92

श्रीविष्णुरुवाच । प्रसन्नोस्मि महाभाग वरं वरय सुव्रत । तपसोऽस्मान्निवर्तस्व चिरं खिन्नोसि बालक

श्रीविष्णु म्हणाले—हे महाभाग! मी प्रसन्न आहे. हे सुव्रत! वर माग. आता या तपश्चर्येतून निवृत्त हो; हे बालका, तू दीर्घकाळ खिन्न झाला आहेस।

Verse 93

वचोऽमृतं समाकर्ण्य पर्युन्मील्य विलोचने । इंद्रनीलमणिज्योतिः पटलीं पर्यलोकयत्

ते अमृततुल्य वचन ऐकून त्याने डोळे उघडले आणि इंद्रनीलमणीच्या तेजासारखी दीप्तिमान प्रकाशछटा पाहिली।

Verse 94

प्रत्यग्रविकसन्नीलोत्पलानां निकुरंबकैः । प्रोत्फुल्लितां समंताच्च रोदसी सरसीमिव

नवविकसित निळ्या कमळांच्या गुच्छांनी सर्वत्र फुलून, द्यावा-भूमी जणू सरोवरासारखी भासू लागली।

Verse 95

लक्ष्मीदेवीकटाक्षोघैः कटाक्षितमिवाखिलम् । धुवस्तदानिरैक्षिष्ट द्यावाभूम्योर्यदंतरम्

तेव्हा ध्रुवाने द्यावा-भूमी यांच्या मधले सर्व काही लक्ष्मीदेवीच्या कृपामय कटाक्षप्रवाहाने सर्वत्र स्पर्शिलेले असल्याप्रमाणे पाहिले।

Verse 96

प्रोद्यत्कादंबिनीमध्य विद्युद्दामसमानरुक् । पुरः पीतांबरः कृष्णस्तेन नेत्रातिथीकृतः

उदयत्या मेघसमूहाच्या मध्यात वीजेच्या रेषेसारखा तेजस्वी, पीतांबरधारी श्रीकृष्ण त्याच्या समोर प्रकट झाला आणि ध्रुवाच्या नेत्रांचा पावन अतिथी झाला।

Verse 97

नभो निकष पाषाणो मेरुकांचन रेखितः । यथातथा ध्रुवेणैक्षि तदा गरुडवाहनः

आकाशासारखा विशाल—जणू निकष-पाषाणावर मेरूच्या सुवर्णरेखा उमटल्या आहेत—तसा ध्रुवाने त्या वेळी गरुडवाहन प्रभूचे दर्शन घेतले।

Verse 98

सुनीलगगनं यद्वद्भूषितं तु कलावता । पीतेन वाससा युक्तं स ददर्श हरिं तदा

जसा गडद निळा आकाश चंद्रकलेने शोभतो, तसा ध्रुवाने त्या वेळी पीतवस्त्रधारी हरिचे दर्शन घेतले—ज्यांच्या उपस्थितीने जग शोभून उठते।

Verse 99

दंडवत्प्रणिपत्याथ परितः परिलुठ्य च । रुरोद दृष्ट्वेव चिरं पितरं दुःखितः शिशुः

तो दंडवत् प्रणाम करून चहूबाजूंनी लोळू लागला आणि रडू लागला—जसा दुःखी बालक फार काळानंतर वडिलांना पाहून रडतो।

Verse 100

नारदेन सनंदेन सनकेन सुसंस्तुतः । अन्यैः सनत्कुमाराद्यैर्योगिभिर्योगिनां वरः

योग्यांमध्ये श्रेष्ठ असा तो ध्रुव नारद, सनंदन, सनक तसेच सनत्कुमार आदी अन्य महायोगींनी उत्तम रीतीने स्तुत केला।

Verse 103

स्पर्शनाद्देवदेवस्य सुसंस्कृतमयी शुभा । वाणी प्रवृत्ता तस्यास्यात्तुष्टावाथ ध्रुवो हरिम्

देवाधिदेवाच्या स्पर्शाने त्याच्या मुखी शुभ व सुसंस्कृत वाणी प्रकट झाली; मग ध्रुवाने हरिची स्तुती आरंभिली।