Adhyaya 43

Verse 1

अगस्तिरुवाच । दिवोदासं नरपतिं कथं देवस्त्रिलोचनः । काशीं संत्याजयामास कथमागाच्च मंदरात् । एतदाख्यानमाख्याहि श्रोतॄणां प्रमुदे भगोः

अगस्ती म्हणाले—हे भगवन्! राजा दिवोदासामुळे त्रिलोचन देवाने काशीचा त्याग कसा केला? आणि मंदरातून तो कसा परत आला? श्रोत्यांच्या आनंदासाठी हे पवित्र आख्यान सांगावे, हे पूज्य।

Verse 2

स्कंद उवाच । मंदरं गतवान्देवो ब्रह्मणो वाक्य गौरवात् । तपसा तस्य संतुष्टो मंदरस्यैव भूभृतः

स्कंद म्हणाले—ब्रह्मदेवाच्या वचनाच्या गौरवामुळे देव मंदरास गेले. त्यांच्या तपामुळे मंदर पर्वतही संतुष्ट झाला।

Verse 3

गते विश्वेश्वरे देवे मंदरं गिरिसुंदरम् । गिरिशेन समं जग्मुरपि सर्वे दिवौकसः

विश्वेश्वर देव गिरिसुंदर मंदरास गेले तेव्हा गिरीशासह सर्व देवगणही त्यांच्याबरोबर गेले।

Verse 4

क्षेत्राणि वैष्णवानीह त्यक्त्वा विष्णुरपि क्षितेः । प्रयातो मंदरं यत्र देवदेव उमाधवः

पृथ्वीवरील वैष्णव क्षेत्रे सोडून विष्णूही मंदरास गेले, जिथे देवदेव उमाधव (उमेसह शिव) विराजमान होते।

Verse 5

स्थानानि गाणपत्यानि गणेशोपि ततो व्रजत् । हित्वाहमपि विप्रेंद्र गतवान्मंदरं प्रति

तेव्हा गणेशही गाणपत्य-स्थाने सोडून तेथून निघून गेला। आणि हे विप्रेंद्र, मीही ते त्यागून मंदर पर्वताकडे गेलो।

Verse 6

सूरः सौराणि संत्यज्य गतश्चायतनादरम् । स्वंस्वं स्थानं क्षितौ त्यक्त्वा ययुरन्येपि निर्जराः

सूर्यही सौर-आयतने व त्यांचे पूज्य निवास सोडून निघून गेला। तसेच इतर अमरही पृथ्वीवरील आपापली स्थाने त्यागून गेले।

Verse 7

गतेषु देवसंघेषु पृथिव्याः पृथिवीपतिः । चकार राज्यं निर्द्वंद्वं दिवोदासः प्रतापवान्

देवसमूह निघून गेल्यावर पृथ्वीचा स्वामी प्रतापवान दिवोदासाने कोणताही द्वंद्व वा विघ्न नसताना राज्य केले।

Verse 8

विधाय राजधानीं स वाराणस्यां सुनिश्चलाम् । एधां चक्रे महाबुद्धिः प्रजाधर्मेण पालयन्

त्याने वाराणसीत अढळ अशी राजधानी स्थापन केली। महाबुद्धिमान राजा प्रजेला धर्माने पाळत नगराला समृद्ध करू लागला।

Verse 9

सूर्यवत्स प्रतपिता दुर्हृदां हृदि नेत्रयोः । सोमवत्सुहृदामासीन्मानसेषु स्वकेष्वऽपि

तो सूर्याप्रमाणे दुर्जनांच्या हृदयात व नेत्रांत दाह निर्माण करी; आणि चंद्राप्रमाणे मित्रांच्या व आपल्या हितचिंतकांच्या मनांत शीतलपणे वसे.

Verse 10

अखंडमाखंडलवत्कोदंडकलयन्रणे । पलायमानैरालोकिशत्रुसैन्यबलाहकैः

अखंड व इंद्रासम अजेय असा तो रणांगणी कोदंड फिरवीत होता; आणि पळणाऱ्या शत्रुसैन्याचे मेघसमूह सर्वत्र विखुरलेले दिसू लागले।

Verse 11

स धर्मराजवज्जातो धर्माधर्मविवेचकः । अदंड्यान्मण्डयन्राजा दंड्यांश्च परिदंडयन्

तो धर्मराजासारखा जन्मला, धर्म-अधर्माचा विवेचक; अदंड्यांना सन्मान देई, आणि दंड्यांना कठोर दंड करी।

Verse 12

धनंजय इवाधाक्षीत्परारण्यान्यनेकशः । पाशीव पाशयांचक्रे वैरिचक्रं विदूरगः

धनंजयासारखा त्याने अनेक शत्रु-अरण्ये जिंकली; आणि पाशधारीसारखा दूरूनच वैरींचे चक्र पाशात बांधले।

Verse 13

सोभूत्पुण्यजनाधीशो रिपुराक्षसवर्धनः । जगत्प्राणसमानश्च जगत्प्राणनतत्परः

तो पुण्यजनांचा अधीश्वर झाला, शत्रु-राक्षसांच्या विनाशवृद्धीचा कारणीभूत; आणि जगताच्या प्राणासमान होऊन जगत्प्राण रक्षणात तत्पर राहिला।

Verse 14

राजराजः स एवाभूत्सर्वेषां धनदः सताम् । स एव रुद्रमूर्तिश्च प्रेक्षिष्ट रिपुभी रणे

तोच राजांचा राजा झाला, सर्व सत्पुरुषांना धन देणारा; आणि रणात तो रुद्रमूर्तीप्रमाणे प्रकटला—शत्रूंना भयकारक।

Verse 15

विश्वेषां स हि देवानां तपसा रूपधृग्यतः । विश्वेदेवास्ततस्तं तु स्तुवंति च भजंति च

तो सर्व देवांमध्ये तपोबलाने दिव्यरूपाची शोभा प्राप्त करणारा आहे. म्हणून विश्वेदेव त्याची स्तुती करतात आणि अखंड भजन व सेवा करतात॥

Verse 16

असाध्यः स हि साध्यानां वसुभ्यो वसुनाधिकः । ग्रहाणां विग्रहधरो दस्रतोऽजस्ररूपभाक्

तो साध्यांनाही अगम्य, वसूंहूनही अधिक श्रेष्ठ आहे. ग्रहशक्तींमध्ये तो देहधारी होऊन नियमनशक्ती धारण करतो; सदा सहाय्यक, अखंड रूपांचा धनी आहे॥

Verse 17

मरुद्गणानगणयंस्तुषितांस्तोषयन्गुणैः । सर्वविद्याधरो यस्तु सर्वविद्याधरेष्वपि

तो मरुद्गणांना मोजून त्यांच्या गणांचे नियमन करतो आणि गुणांनी तुषितांना संतुष्ट करतो. तो सर्व विद्यांचा धारक आहे—विद्याधरांमध्येही सर्वोच्च॥

Verse 18

अगर्वानेव गंधर्वान्यश्चक्रे निजगीतिभिः । ररक्षुर्यक्षरक्षांसि तद्दुर्गं स्वर्गसोदरम्

त्याने आपल्या गीतांनी गंधर्वांचाही गर्व हरपविला. आणि यक्ष व राक्षस त्या दुर्गाचे रक्षण करीत—जणू तो स्वर्गाचा सहोदरच॥

Verse 19

नागानागांसि चक्रुश्च तस्य नागबलीयसः । दनुजामनुजाकारं कृत्वा तं च सिषेविरे

नागांपेक्षा अधिक बलवान् असलेल्या त्याच्या पुढे नागही जणू ‘अनाग’—वश झाले. आणि दानवांनी मनुष्यरूप धारण करून त्याची सेवा केली॥

Verse 20

जाता गुह्यचरा यस्य गुह्यकाः परितो नृषु । संसेविष्यामहे राजन्नसुरास्त्वां स्ववैभवैः

ज्याच्यासाठी गुह्यक मनुष्यांत गुप्तचरांसारखे सर्वत्र फिरतात। हे राजन्, आम्ही असुरही आपल्या वैभव व शक्तींनी तुमची सेवा करू।

Verse 21

वयं यतस्त्वद्विषये सुरावासोऽपि दुर्लभः । अशिक्षयत्क्षितिपतेरिह यस्य तुरंगमान् । आशुगश्चाशुगामित्वं पावमाने पथिस्थितः

कारण तुमच्या राज्यात आमच्यासाठी देवांचा निवासही दुर्मिळ आहे। येथे त्याने राजाच्या घोड्यांना प्रशिक्षण दिले; आणि पावमान (वायू)च्या मार्गावर स्थित राहून तो स्वतः वेगवान झाला व वेग देणारा ठरला।

Verse 22

अगजान्यस्य तु गजान्नगवर्ष्मसुवर्ष्मणः । अजस्र दानिनो दृष्ट्वा भवन्नन्येपि दानिनः

पर्वतासारख्या देहाचा, तेजस्वी देहाचा त्या प्रभूपासून हत्ती उत्पन्न झाले. त्याची अखंड दानशीलता पाहून इतरही दाते होतात।

Verse 23

सदोजिरे च बोद्धारो योद्धारश्चरणाजिरे । न यस्य शास्त्रैर्विजिता न शस्त्रैः केनचित्क्वचित्

त्याच्या अंगणात सदैव ज्ञानी सल्लागार आणि पराक्रमी योद्धे असतात. त्याचे लोक कोणाकडूनही, कुठेही, ना शास्त्राने (नीतीने) पराभूत होतात ना शस्त्राने।

Verse 24

न नेत्रविषये जाता विषये यस्यभूभृतः । सदा नष्टपदा द्वेष्यास्तदाऽनष्टपदाः प्रजाः

त्या राजाच्या राज्यात नजरेच्या कक्षेतही वैरभावी कोणी उत्पन्न होत नाही. द्वेषी नेहमीच आधार गमावतात; म्हणून प्रजा सुरक्षित राहते, तिचे स्थान कधीही ढळत नाही।

Verse 25

कलावानेक एवास्ति त्रिदिवेपि दिवौकसाम् । तस्य क्षोणिभृतः क्षोण्यां जनाः सर्वे कलालयाः

त्रिदिव स्वर्गातही देवांमध्ये खरा कलावंत एकच आहे; पण पृथ्वीवर त्या भूमिभारवाहक नृपाच्या अधीन सर्व जन सिद्धि-कलांचे धाम होतात।

Verse 26

एक एव हि कामोस्ति स्वर्गे सोप्यंगवर्जितः । सांगोपांगाश्च सर्वेषां सर्वे कामा हि तद्भुवि

स्वर्गात खरोखर भोग एकच प्रकारचा आहे, तोही अपूर्ण; पण त्या भूमीत सर्वांसाठी सर्व काम्य भोग साङ्गोपाङ्ग पूर्णपणे मिळतात।

Verse 27

तस्योपवर्तनेप्येको न श्रुतो गोत्रभित्क्वचित् । स्वर्गे स्वर्गसदामीशो गोत्रभित्परिकीर्तितः

त्याच्या राज्यपरिसरात कुठेही एकही ‘गोत्रभित्’ (वंशभंग करणारा) ऐकिवात नाही; पण स्वर्गात स्वर्गसभेचा अधिपती ‘गोत्रभित्’ म्हणून कीर्तिला जातो।

Verse 28

क्षयी च तस्य विषये कोप्याकर्णि न केनचित् । त्रिविष्टपे क्षपानाथः पक्षेपक्षे क्षयीष्यते

त्याच्या राज्यात ‘क्षय’ (ह्रास) अशी गोष्ट कोणीही कधी ऐकलेली नाही; पण त्रिविष्टप स्वर्गात क्षपानाथ चंद्रमा पक्षोपक्षी क्षीण होत राहतो।

Verse 29

नाके नवग्रहाः संति देशास्तस्याऽनवग्रहाः

स्वर्गात नवग्रह आहेत; पण त्याच्या देशातील प्रदेश नवग्रहजन्य पीडा व विघ्नांपासून मुक्त आहेत।

Verse 30

हिरण्यगर्भः स्वर्लोकेप्येक एव प्रकाशते । हिरण्यगर्भाः सर्वेषां तत्पौराणामिहालयाः

स्वर्लोकात हिरण्यगर्भ (ब्रह्मा) एकटाच तेजस्वी भासतो; परंतु येथे त्या नगरवासीयांच्या घराघरांत ‘हिरण्यगर्भा’सारखी समृद्धी व श्री सर्वत्र नांदते।

Verse 31

सप्ताश्व एकः स्वर्लोके नितरां भासतेंऽशुमान् । सदंशुकाः प्रतिदिनं बह्वश्वास्तत्पुरौकसः

स्वर्गात ‘सप्ताश्व’ तेजस्वी सूर्य एकटाच अत्यंत भासतो; पण त्या नगरीतील लोक दररोज उजळ वस्त्रे धारण करतात आणि त्यांच्याकडे अनेक घोडेही असतात।

Verse 32

सदप्सरा यथास्वर्भूस्तत्पुर्यपिसदप्सराः । एकैव पद्मा वैकुंठे तस्य पद्माकराः शतम्

जसे स्वर्गात सदैव अप्सरा असतात, तसेच त्या नगरीतही सदैव अप्सरा आहेत; वैकुंठात पद्मा एकच, पण त्याच्यासाठी शंभर पद्माकर—कमळसरोवरे—आहेत।

Verse 33

अनीतयश्च तद्ग्रामानाराजपुरुषाः क्वचित् । गृहेगृहेत्र धनदा नाक एकोऽलकापतिः

त्या गावांत अन्याय नाही आणि कुठेही त्रास देणारे राजपुरुष दिसत नाहीत; येथे मात्र घराघरांत धनदेसारखी धनसमृद्धी आहे, तर स्वर्गात अलकापती कुबेर एकटाच धनदाता आहे।

Verse 34

दिवोदासस्य तस्यैवं काश्यां राज्यं प्रशासतः । गतं वर्षं दिनप्रायं शरदामयुताष्टकम्

अशा रीतीने दिवोदास काशीत राज्य चालवीत असता काळ जणू एका दिवसासारखा वेगाने निघून गेला; शरदांचे आठ अयुत—म्हणजे ऐंशी हजार वर्षे—लोटली।

Verse 35

गीर्वाणा विप्रतीकारमथ तस्य चिकीर्षवः । गुरुणा मंत्रयांचक्रुर्धर्मवर्त्मानुयायिनः

मग देवगण, त्याच्याविरुद्ध प्रतिकार करण्याची युक्ती करावयास इच्छित, धर्ममार्गाचे अनुयायी होऊन, आपल्या गुरूंशी मंत्रणा करू लागले।

Verse 36

भवादृशामिव मुने प्रायशो धर्मचारिणाम् । विबुधा विदधत्येव महतीरापदांततीः

हे मुने! प्रायः धर्माचारी—विशेषतः आपल्यासारख्या—जनांसाठी देवताच मोठमोठ्या आपत्तींची परंपरा घडवून आणतात।

Verse 37

यद्यप्यसौ धराधीशो व्याधिनोद्दुर्धराध्वरैः । तानध्वरभुजोऽत्यंतं तथापि सुहृदो न ते

जरी तो धराधीश कठीण यज्ञकर्मांमुळे उत्पन्न झालेल्या घोर व्याधींनी ग्रस्त होता, तरीही ते ‘अध्वरभोजी’ देव त्याचे खरे हितचिंतक नव्हते।

Verse 38

स्वभाव एव द्युसदां परोत्कर्षासहिष्णुता । बलि बाण दधीच्याद्यैरपराद्धं किमत्र तैः

परक्याचा उत्कर्ष सहन न होणे हा स्वर्गवासियांचा स्वभावच आहे; मग बलि, बाण, दधीचि इत्यादींविषयी त्यांनी अपराध केला यात आश्चर्य ते काय?

Verse 39

अंतराया भवंत्येव धर्मस्यापि पदेपदे । तथापि न निजो धर्मो धर्मधीभिर्विमुच्यते

धर्माच्या मार्गातही पावलोपावली अडथळे येतातच; तरीही धर्मबुद्धी असलेले आपला धर्म सोडत नाहीत।

Verse 40

अधर्मिणः समेधंते धनधान्यसमृद्धिभिः । अधर्मादेव च परं समूलं यांत्यधोगतिम्

अधर्मी जन कधी धन-धान्यसमृद्धीने फोफावतात; पण अधर्मामुळेच ते अखेरीस मुळासकट अधोगतीस जातात.

Verse 41

प्रजाः पालयतस्तस्य पुत्रानिव निजौरसान् । रिपुंजयस्य नाल्पोपि बभूवाधर्मसंग्रहः

तो प्रजांचे पालन स्वतःच्या औरस पुत्रांप्रमाणे करी; रिपुंजयामध्ये अधर्माचा किंचितही संचय कधी झाला नाही.

Verse 42

षाड्गुण्यवेदिनस्तस्य त्रिशक्त्यूर्जितचेतसः । चतुरोपायवित्तस्य न रंध्रं विविदुः सुराः

तो षाड्गुण्य जाणणारा, त्रिशक्तीने बळकट चित्ताचा आणि चतुरुपायात निपुण होता; देवांनाही त्याच्यात कोणतेही रंध्र आढळले नाही.

Verse 43

बुद्धिमंतोपि विबुधा विप्रतीकर्तुमुद्यताः । मनागपि न संशेकुरपकर्तुं तदीशितुः

बुद्धिमान देवही विरोधास उद्यत झाले; पण त्या अधीश्वराच्या सत्तेला इजा करण्याचे धैर्य त्यांना किंचितही झाले नाही.

Verse 44

एकपत्नीव्रताः सर्वे पुमांसस्तस्य मंडले । नारीषु काचिन्नैवासीदपतिव्रतधर्मिणी

त्याच्या राज्यात सर्व पुरुष एकपत्नीव्रत पाळत; आणि स्त्रियांमध्ये पतिव्रतधर्मापासून विचलित अशी एकही नव्हती.

Verse 45

अनधीतो न विप्रोभूदशूरोनैव बाहुजः । वैश्योनभिज्ञो नैवासीदर्थोपार्जनकर्मसु

त्या राज्यात कोणताही ब्राह्मण अनध्यायी नव्हता, कोणताही क्षत्रिय शौर्यहीन नव्हता, आणि कोणताही वैश्य अर्थोपार्जन व धनपालनाच्या कर्मांत अज्ञ नव्हता—सर्वजण स्वस्वधर्मात दृढ होते।

Verse 46

अनन्यवृत्तयः शूद्रा द्विजशुश्रूषणं प्रति । तस्य राष्ट्रे समभवन्दिवोदासस्य भूपतेः

राजा दिवोदासाच्या राज्यात शूद्र एकाच वृत्तीत स्थित होते—द्विजांची सेवा करण्यास तत्पर—आणि नेमलेल्या कर्तव्यात सुव्यवस्थित होते।

Verse 47

अविप्लुत ब्रह्मचर्यास्तद्राष्ट्रे ब्रह्मचारिणः । नित्यं गुरुकुलाधीना वेदग्रहणतत्पराः

त्या राज्यात ब्रह्मचारी अखंड ब्रह्मचर्य पाळत; ते नित्य गुरुकुलाधीन राहून वेदग्रहण व धारण यांत तत्पर असत।

Verse 48

आतिथ्यधर्मप्रवणा धर्मशास्त्रविचक्षणाः । नित्यसाधुसमाचारा गृहस्थास्तस्य सर्वतः

त्याच्या राज्यात सर्वत्र गृहस्थ आतिथ्यधर्मात प्रवृत्त, धर्मशास्त्रात निपुण, आणि नित्य साधुसमाचार पाळणारे होते।

Verse 49

तृतीयाश्रमिणो यस्मिन्वनवृत्तिकृतादराः । निःस्पृहा ग्रामवार्तासु वेदवर्त्मानुसारिणः

त्या राज्यात तृतीय आश्रमातील वानप्रस्थ वनवृत्तीचा मान राखत, ग्राम्य व्यवहारांपासून निःस्पृह राहत, आणि वेदनिर्दिष्ट मार्गाचे अनुसरण करत।

Verse 50

सर्वसंगविनिर्मुक्ता निर्मुक्ता निष्परिग्रहाः । वाङ्मनःकर्मदंडाढ्या यतयो यत्र निःस्पृहाः

तेथे यती सर्वसंगापासून मुक्त, निष्परिग्रही व पूर्ण विरक्त होते; वाणी-मन-कर्म यांच्या दंडनियमातच ते समृद्ध, सर्वथा निःस्पृह होते।

Verse 51

अन्येनुलोमजन्मानः प्रतिलो मभवा अपि । स्वपारंपर्यतो दृष्टं मनाग्वर्त्म न तत्यजुः

इतर—अनुलोम जन्माचे असोत वा प्रतिलोम उत्पन्न झालेलेही—आपल्या परंपरेत दिसलेला मार्ग त्यांनी किंचितही सोडला नाही; पितृपरंपरागत सदाचार त्यांनी दृढ धरला।

Verse 52

अनपत्या न तद्राष्ट्रे धनहीनोपि कोपि न । अवृद्धसेवी नो कश्चिदकांडमृतिभाक्च न

त्या राज्यात कोणीही अपत्यहीन नव्हता, आणि कोणीही—धनहीन असला तरी—निर्वाहाविना नव्हता; कोणी अयोग्याची सेवा करीत नसे, आणि कोणालाही अकाली मृत्यू येत नसे।

Verse 53

न चाटा नैव वाचाटा वंचका नो न हिंसकाः । न पाषंडा न वै भंडा न रंडा न च शौंडिकाः

तेथे न चाटुकार होते, न वाचाळ बढाईखोर; न फसवे, न हिंसक; न पाखंडी, न भांड, न परित्यक्ता स्त्रिया, आणि न मद्यप शौंडिक होते।

Verse 54

श्रुतिघोषो हि सर्वत्र शास्त्रवादः पदेपदे । सर्वत्र सुभगालापा मुदामंगलगीतयः

सर्वत्र श्रुतीचा घोष निनादत असे; पाऊलोपाऊली शास्त्रचर्चा होत असे; आणि सर्वत्र मधुर सत्संवाद व आनंदमय मंगलगीते गायिली जात.

Verse 55

वीणावेणुप्रवादाश्च मृदंगा मधुरस्वनाः । सोमपानं विनान्यत्र पानगोष्ठी न कर्णगा

तेथे वीणा-वेणूचे मधुर निनाद आणि मृदंगाचे गोड स्वर निनादतात; परंतु सोमपानावाचून अन्यत्र कुठेही पानगोष्ठीचा शब्द कानावर पडत नाही।

Verse 56

मांसाशिनः पुरोडाशे नैवान्यत्र कदाचन । न दुरोदरिणो यत्र नाधमर्णा न तस्कराः

मांसाहारी फक्त पुरोडाश-यज्ञाच्या प्रसंगीच आढळतात; अन्यथा कधीच नाहीत. त्या भूमीत जुगारी नाहीत, नीच कर्जबाजारी नाहीत, चोरही नाहीत.

Verse 57

पुत्रस्य पित्रोः पदयोः पूजनं देवपूजनम् । उपवासो व्रतं तीर्थं देवताराधनं परम्

पुत्रासाठी माता-पित्यांच्या चरणांचे पूजन हेच देवपूजन आहे. उपवास हेच त्याचे व्रत, तेच त्याचे तीर्थ, आणि तेच परम देवताराधन आहे.

Verse 58

नारीणां भर्तृपद् योरर्चनं तद्वचःश्रुतिः । समर्चयंति सततमनुजा निजमग्रजम्

स्त्रियांसाठी पतीच्या चरणांचे पूजन आणि त्याच्या वचनांचे श्रद्धेने श्रवण हे (धर्म) सांगितले आहे. तसेच धाकटे भाऊ सतत आपल्या मोठ्या भावाचा सन्मान करतात.

Verse 59

सपर्ययंति मुदिता भृत्याः स्वामिपदांबुजम् । हीनवर्णैरग्रवर्णो वर्ण्यते गुणगौरवैः

सेवक आनंदाने आपल्या स्वामीच्या चरणकमलांची सेवा करतात. नीच स्थितीतील लोकही गुणांच्या गौरवामुळे श्रेष्ठाचा गौरव करतात.

Verse 60

वरिवस्यंति भूयोपि त्रिकालं काशिदेवताः । सर्वत्र सर्वे विद्वांसः समर्च्यंते मनोरथैः

पुन्हा पुन्हा, दिवसातील त्रिकाळ काशीदेवतांची भक्तिभावाने आराधना होते. सर्वत्र सर्व विद्वानांचा त्यांच्या मनोरथानुसार यथोचित सन्मान केला जातो.

Verse 61

विद्वद्भिश्च तपोनिष्ठास्तपोनिष्ठैर्जितेंद्रियाः । जितेंद्रियैर्ज्ञाननिष्ठा ज्ञानिभिः शिवयोगिनः

विद्वान तपोनिष्ठांचा आधार करतात; तपोनिष्ठ इंद्रियजयींचा; इंद्रियजयी ज्ञाननिष्ठांचा; आणि ज्ञानी शिवयोगींचा सन्मान व पोषण करतात.

Verse 62

मंत्रपूतं महार्हं च विधियुक्तं सुसंस्कृतम् । वाडवानां मुखाग्नौ च हूयतेऽहर्निशं हविः

मंत्रांनी पवित्र केलेले, बहुमूल्य, विधियुक्त व सु-संस्कृत असे हवि वाडवांच्या मुखाग्नीत अहोरात्र आहुती म्हणून अर्पिले जाते.

Verse 63

वापीकूपतडागानामारामाणां पदेपदे । शुचिभिर्द्रव्यसंभारैः कर्तारो यत्र भूरिशः

जिथे पावलोपावली वापी, कूप, तळे व आराम यांचे निर्माते पुष्कळ आहेत, आणि ते शुद्ध व विपुल द्रव्यसामग्रीने सज्ज असतात.

Verse 64

यद्राष्ट्रे हृष्टपुष्टाश्च दृश्यंते सर्वजातयः । अनिंद्यसेवा संपन्ना विनामृगयु सौनिकान्

ज्या राज्यात सर्व जाती हर्षित व पुष्ट दिसतात, निंद्य नसलेल्या सेवावृत्तीने संपन्न असतात, आणि जिथे शिकारी व कसाई नसतात.

Verse 65

इत्थं तस्य महीजानेः सर्वत्र शुचिवर्तिनः । उन्मिषंतोप्यनिमिषा मनाक्छिद्रं न लेभिरे

अशा रीतीने त्या भूमिज राजाभोवती सर्वत्र शुचि-वर्तन करणारे जागरूक रक्षक, पापणी लवली तरी जणू अनिमेष राहून, किंचितही भेग वा संधी मिळवू शकले नाहीत।

Verse 67

गुरुरुवाच । संधिविग्रहयानास्ति सं श्रयं द्वैधभावनम् । यथा स राजा संवेत्ति न तथात्रापि कश्चन

गुरु म्हणाले—संधी व विग्रह, यान व आसन, आश्रय घेणे आणि द्वैधनीती—हे सर्व जसे तो राजा जाणतो, तसे येथे दुसरा कोणीही जाणत नाही।

Verse 68

अथोवाचामर गुरुर्देवानपचिकीर्षुकान् । तस्मिन्राजनि धर्मिष्ठे वरिष्ठे मंत्रवेदिषु

मग अमरांचा गुरु, त्याच्याविरुद्ध कृत्य करावयास उद्यत असलेल्या देवांना म्हणाला—त्या राजाविषयी, जो परम धर्मिष्ठ, श्रेष्ठ आणि मंत्रविद्येत जाणकारांमध्ये अग्रगण्य होता।

Verse 69

तेन यद्यपि भूभर्त्रा भूमेर्देवा विवासिताः । तथापि भूरिशस्तत्र संत्यस्मत्पक्षपातिनः

जरी त्या भूमिपतीने देवांना भूमीतून हाकलून दिले, तरीही तेथे आमच्या पक्षाचे अनुरागी व हितचिंतक असे बरेच जण आहेत।

Verse 70

कालो निमिषमात्रोपि यान्विना न सुखं व्रजेत् । अस्माकमपि तस्यापि संति ते तत्र मानिताः

त्यांच्याविना निमिषभरही काळ सुखाने जात नाही; आमच्यासाठीही आणि त्याच्यासाठीही, तेच लोक तेथे मानाने पूजिले जातात।

Verse 71

अंतर्बहिश्चरा नित्यं सर्वविश्रंभ भूमयः । समागतेषु तेष्वत्र सर्वं नः सेत्स्यति प्रियम्

ते नित्य अंतर्बाह्य विचरतात व सर्वविश्वासाचे आधारस्थान आहेत. ते येथे आले की आमचे सर्व प्रिय कार्य निश्चयाने सिद्ध होईल.

Verse 72

समाकर्ण्य च ते सर्वे त्रिदशा गीष्पतीरितम् । निर्णीतवंतस्तस्यार्थं तस्मादंतर्बहिश्चरान् । अभिनंद्याथ तं सर्वे प्रोचुरित्थं भवेदिति

गीष्पती (बृहस्पती) यांनी सांगितलेले ऐकून सर्व देवांनी त्याचा अर्थ निश्चित केला. म्हणून अंतर्बहिश्चरांचा अभिनंदनपूर्वक अनुमोदन करून सर्व म्हणाले—‘असेच होवो.’

Verse 73

ततः शक्रः समाहूय वीतिहोत्रं पुरःस्थितम् । ऊचे मधुरया वाचा बहुमानपुरःसरम्

त्यानंतर शक्र (इंद्र) यांनी समोर उभ्या असलेल्या वीतिहोत्राला बोलावून, मोठ्या मानाने मधुर वाणीने सांगितले.

Verse 74

हव्यवाहन या मूर्तिस्तव तत्र प्रतिष्ठिता । तामुपासंहर क्षिप्रं विषयात्तस्य भूपतेः

‘हे हव्यवाहन (अग्नी)! तेथे तुझी जी मूर्ती प्रतिष्ठित आहे, ती त्या राजाच्या विषयातून त्वरेने उपसंहर.’

Verse 75

समागतायां तन्मूर्तौ सर्वानष्टाग्रयः प्रजाः । हव्यकव्यक्रियाशून्या विरजिष्यंति राजनि

ती मूर्ती उपसंहृत झाली की प्रजांचा सर्व श्रेष्ठ क्रम नष्ट होईल. हव्य-कव्य कर्मांपासून वंचित होऊन त्या राजाच्या राज्यात ते उपेक्षा व अव्यवस्थेत पडतील.

Verse 76

प्रजासु च विरक्तासु राज्यकामदुघासु वै । कृच्छ्रेणोपार्जितोऽपार्थो राजशब्दो भविष्यति

जेव्हा प्रजा विरक्त होते—राज्य जरी कामधेनूसारखे सर्व इच्छित फल देणारे असले—तरी कष्टाने मिळवलेला ‘राजा’ हा शब्दही निरर्थक ठरतो।

Verse 77

प्रजानां रंजनाद्राजा येयं रूढिरुपार्जिता । तस्यां रूढ्यां प्रनष्टायां राज्यमेव विनंक्ष्यति

प्रजेला रंजवून व पोसून ठेवतो म्हणून ‘राजा’—हीच रूढी आहे. ती रूढी नष्ट झाली की राज्यही आपोआप नाश पावते।

Verse 78

प्रजाविरहितो राजा कोशदुर्गबलादिभिः । समृद्धोप्यचिरान्नश्येत्कूलसंस्थ इव द्रुमः

प्रजाविरहित राजा, कोश-दुर्ग-सेना इत्यादींनी समृद्ध असला तरी लवकरच नाश पावतो—जसा झिजणाऱ्या काठावर उभा वृक्ष।

Verse 79

त्रिवर्गसाधनाहेतुः प्राक्प्रजैव महीपतेः । क्षीणवृत्त्यां प्रजायां वै त्रिवर्गः क्षीयते स्वयम्

महीपतीसाठी त्रिवर्गसिद्धीचे प्रथम साधन प्रजाच आहे. प्रजेची उपजीविका क्षीण झाली की धर्म-अर्थ-काम हा त्रिवर्ग आपोआप क्षीण होतो।

Verse 80

क्षीणे त्रिवर्गे संक्षीणा गतिर्लोकद्वयात्मिका

त्रिवर्ग क्षीण झाला की इहलोक-परलोक अशा दोन्ही लोकांशी संबंधित मनुष्याची गतीही संक्षीण होते।

Verse 81

इतींद्रवचनाद्वह्निरह्नाय क्षोणिमंडलात् । आचकर्ष निजां मूर्तिं योगमाया बलान्वितः

इंद्राच्या वचनाने, योगमायेच्या बळाने समर्थ झालेल्या वह्नीने क्षणार्धात भूमंडळातून आपलेच स्वरूप ओढून परत घेतले।

Verse 82

निन्ये न केवलं त्रेतां जाठराग्निमपि प्रभुः । वज्रिणो वचसा वह्निर्निजशक्तिसमन्वितम्

वज्रधारी इंद्राच्या वचनाने समर्थ वह्नीने केवळ त्रेताग्नीच नव्हे, तर स्वशक्तिसहित जठराग्नीही घेऊन गेला।

Verse 83

वह्नौ स्वर्लोकमापन्ने जाते मध्यंदिने नृपः । कृतमाध्याह्निकस्तूर्णं प्राविशद्भोज्यमंडपम्

वह्नी स्वर्लोकात गेल्यावर आणि मध्यान्ह झाल्यावर, राजाने त्वरेने मध्यान्हिक कर्म करून भोजनमंडपात प्रवेश केला।

Verse 84

महानसाधिकृतयो वेपमानास्ततो मुहुः । क्षुधार्तमपि भूपालमिदं मंदं व्यजिज्ञपन्

मग राजमहानसाचे अधिकारी वारंवार थरथरत, भुकेने व्याकुळ राजालाही ही गोष्ट हळुवारपणे निवेदन करू लागले।

Verse 85

सूपकारा ऊचुः । अत्यहस्करतेजस्क प्रतापविजितानल । किंचिद्विज्ञप्तुकामाः स्मोप्यकांडेरणपंडित

सूपकार म्हणाले—हे सूर्याहून अधिक तेजस्वी! हे प्रतापाने अग्नीलाही जिंकणारे! हे आकस्मिक आपत्ती टाळण्यात निपुण पंडित! आम्हांस थोडेसे निवेदन करावयाचे आहे।

Verse 86

यदि विश्रुणयेद्राजन्भवानभयदक्षिणाम् । तदा विज्ञापयिष्यामः प्रबद्धकरसंपुटाः

हे राजन्, आपण आमचे म्हणणे ऐकून आम्हांस अभय-रक्षणाची दक्षिणा द्याल, तर आम्ही करसंपुट बांधून, हात जोडून विनयाने निवेदन करू।

Verse 87

भ्रूसंज्ञयाकृतादेशाः प्रशस्तास्येनभूभुजा । मृदु विज्ञापयांचक्रुः पाकशालाधिकारिणः

राजाच्या भुवयांच्या संकेतानेच आज्ञा मिळून—त्याच्या प्रसन्न मुखाने अनुमोदित—राजपाकशाळेचे अधिकारी मृदुतेने निवेदन करू लागले।

Verse 88

न जानीमो वयं नाथ त्वत्प्रतापभयार्दितः । कुसृत्याथ कया विद्वान्नष्टो वैश्वानरः पुरात्

हे नाथ, आम्हांस कळत नाही; तुमच्या प्रतापाच्या भयाने आम्ही व्याकुळ झालो आहोत। कोणत्या कुसृत्याने किंवा कोणत्या कारणाने नगरातील तो विद्वान् वैश्वानर (पवित्र अग्नी) पूर्वापार नाहीसा झाला?

Verse 89

कृशानौ कृशतां प्राप्ते कथं पाकक्रिया भवेत् । तथापि सूर्यपाकेन सिद्धा पक्तिर्हि काचन

अग्नीच कृश झाला असता पाकक्रिया कशी होईल? तरीही सूर्यतापाच्या पाकाने काहीतरी शिजवण सिद्ध झाली आहे।

Verse 90

प्रभोरादेशमासाद्य तामिहैवानयामहे । मन्यामहे च भूजाने पक्तिरद्यतनी शुभा

प्रभोची आज्ञा मिळताच आम्ही ते यथेच्छ येथेच त्वरित आणू; आणि हे भूजन्, आम्हांस वाटते आजची पंक्ती (भोजन-व्यवस्था) निश्चयच शुभ होईल।

Verse 91

श्रुत्वांधसिकवाक्यं स महासत्त्वो महामतिः । नृपतिश्चिंतयामास देवानां वै कृतं त्विदम्

त्या मोहग्रस्त जनांचे वचन ऐकून तो महात्मा, महामती राजा मनात विचार करू लागला—“खचितच हे देवांचेच कृत्य आहे.”

Verse 92

क्षणं संशीलयंस्तत्र ददर्श तपसोबलात् । न केवलं जहौ गेहं हुतभुक्चौदरीर्दरीः

तेथे क्षणभर विचार करून त्याने तपोबलाने पाहिले—हुतभुक् अग्निदेवाने केवळ आपले निवासस्थान सोडले नाही, तर उदरातील गुहासदृश कंदरांत प्रवेश केला आहे.

Verse 93

अप्यहासीदितोलोकाज्जगाम च सुरालयम् । भवत्विह हि का हानिरस्माकं ज्वलने गतै

खरोखरच तो या लोकातून निघून सुरालयास गेला आहे। “असेच होवो; आम्ही तर ज्वलनात प्रविष्ट झालो—इथे आमची हानी काय?”

Verse 94

तेषामेवविचाराच्च हानिरेषा सुपर्वणाम् । तद्बलेन च किं राज्यं मयेदमुररीकृतम्

त्यांच्याच युक्ती-विचारामुळे देवांना ही हानी झाली आहे. आणि जर राज्य फक्त त्यांच्या बळावरच टिकत असेल, तर हे राज्य मी आपले मानून का स्वीकारले?

Verse 95

पितामहेन महतो गौरवात्प्रतिपादितम् । इति चिंतयतस्तस्य मध्यलोकशतक्रतोः

“महान पितामह ब्रह्म्याने गौरवाने हे स्थापित करून दिले होते.” असे मध्यलोकाधिपती शतक्रतु (इंद्र) विचार करीत असतानाच (कथा पुढे सरकते).

Verse 96

पौराः समागता द्वारि सह जानपदैर्नरैः । द्वास्थेन चाज्ञया राज्ञस्ततस्तेंतः प्रवेशिताः

नगरातील लोक आणि देशातील नर द्वारी जमले. मग द्वारपालाने राजाज्ञेने त्यांना आत प्रवेश दिला.

Verse 97

दत्त्वोपदं यथार्हं ते प्रणेमुः क्षोणिवज्रिणम् । केचित्संभाषिता राज्ञादरसोदरया गिरा

यथार्ह भेट देऊन त्यांनी ‘भूमिवज्र’ समान राजाला प्रणाम केला. त्यांपैकी काहींशी राजाने स्नेह व आदरयुक्त वाणीने संवाद केला.

Verse 98

केचिच्च समुदा दृष्ट्या केचिच्च करसंज्ञया । विसर्जिता सना राज्ञा बहुमानपुरःसरम्

काहींना राजाने वर उचललेल्या दृष्टिने, तर काहींना हाताच्या संकेताने निरोप दिला—बहुमान पुढे ठेवून.

Verse 99

तेजिरे भेजिरे सर्वे रत्नार्चिः परिसेविते । विजितामोदसंदोहे सुरानोकहसौरभैः । राज्ञः शतशलाकस्थच्छत्रस्यच्छाययाशुभे

रत्नांच्या प्रभेत व झळाळत्या अलंकारांत ते सर्व तेजस्वी झाले व आपापल्या स्थानी उभे राहिले. शंभर दंडांवर उभारलेल्या राजछत्राच्या त्या शुभ छायेत—जिचा सुगंध देववृक्षांच्या सौरभालाही जिंकतो—ते आनंदित झाले.

Verse 100

विशांपतिरथोवाच तन्मुखच्छाययेरितम् । विज्ञाय तदभिप्रायमलंभीत्या पुरौकसः

तेव्हा प्रजांचा स्वामी राजा त्यांच्या मुखावरील भाव पाहून प्रेरित होऊन बोलला. त्यांचा अभिप्राय जाणून नगरवासी निर्भय होऊन ऐकू लागले.

Verse 110

अस्मत्कुले मूलभूतो भास्करो मान्य एव नः । स तिष्ठतु सुखेनात्र यातायातं करोतु च

आमच्या कुळाचा मूलाधार भास्करच असून तो निःसंशय मान्य आहे। तो येथे सुखाने राहो आणि स्वेच्छेने ये-जा करो।