Adhyaya 4

Verse 1

सूत उवाच । मुनिपृष्टास्तदा देवा भगवंस्ते किमब्रुवन् । सर्वलोकहितार्थाय तदाख्याहि महामुने

सूत म्हणाले—मुनिने विचारल्यावर तेव्हा ते पूज्य देव काय बोलले? हे महामुने, सर्व लोकांच्या हितासाठी ते कथन करा।

Verse 2

श्रीव्यास उवाच । अगस्तिवचनं श्रुत्वा बहुमानपुरस्सरम् । धिषणाधिपतेरास्यं विबुधा व्यालुलोकिरे

श्रीव्यास म्हणाले—अगस्त्याचे वचन मोठ्या मानाने ऐकून, देवगण धिषणाधिपती बृहस्पतीच्या मुखाकडे पाहू लागले।

Verse 3

वाक्पतिरुवाच । शृण्वगस्ते महाभाग देवागमनकारणम् । धन्योसि कृतकृत्योसि मान्योसि महता मपि

वाक्पती (बृहस्पती) म्हणाले—हे महाभाग अगस्त्य, देवांच्या आगमनाचे कारण ऐक. तू धन्य आहेस, कृतकृत्य आहेस, आणि माझ्यासारख्या महानालाही मान्य आहेस।

Verse 4

प्रत्याश्रमं प्रतिनगं प्रत्यरण्यं तपोधनाः । किं न संति मुनिश्रेष्ठ काचिदन्यैव ते स्थितिः

हे मुनिश्रेष्ठ तपोधन! सर्वत्र आश्रम, पर्वत व अरण्य आहेत; मग तुमची स्थिती दुसरीकडे का नाही? तुमचा निवास या एकाच स्थानीच का स्थिर झाला आहे?

Verse 5

तपोलक्ष्मीस्त्वयीहास्ति ब्राह्मतेजस्त्वयि स्थिरम् । पुण्यलक्ष्मीस्त्वयि परा त्वय्यौदार्यं मनस्त्वयि

तुमच्यात तपस्येची लक्ष्मी वास करते, तुमच्यात ब्राह्मतेज स्थिर आहे. तुमच्यात परम पुण्यलक्ष्मी आहे, आणि तुमच्यात उदारता व महान मनोभावही आहेत.

Verse 6

पतिव्रतेयं कल्याणी लोपामुद्रा सधर्मिणी । तवांगच्छायया तुल्या यत्कथापुण्यकारिणी

ही कल्याणी लोपामुद्रा पतिव्रता असून तुमची सहधर्मिणी आहे. ती तुमच्या देहछायेसारखी आहे; तिची कथा देखील पुण्य देणारी आहे.

Verse 7

पतिव्रतास्वरुंधत्या सावित्र्याप्यनसूयया । शांडिल्यया च सत्या च लक्ष्म्या च शतरूपया

प्रसिद्ध पतिव्रतांमध्ये—अरुंधती, सावित्री, अनसूया, शांडिल्या, सत्या, लक्ष्मी आणि शतरूपा—

Verse 8

मेनया च सुनीत्या च संज्ञया स्वाहया तथा । यथैषा वर्ण्यते श्रेष्ठा न तथान्येति निश्चितम

तसेच मेना, सुनीती, संज्ञा आणि स्वाहा; जशी ही (लोपामुद्रा) श्रेष्ठ म्हणून वर्णिली जाते, तशा इतर नाहीत—हा निश्चित निष्कर्ष आहे.

Verse 9

भुंक्ते भुक्ते त्वयि मुने तिष्ठति त्वयि तिष्ठति । विनिद्रिते च निद्राति प्रथमं प्रतिबुध्यते

हे मुने! तू जेवतोस तेव्हा तीही जेवते; तू उभा राहतोस तेव्हा तीही उभी राहते. तू झोपलास की तीही झोपते, आणि सर्वांत आधी तीच जागी होते.

Verse 10

अनलंकृतमात्मानं तव नो दर्शयेत्क्वचित् । कार्यार्थं प्रोषिते क्वापि सर्वमंडनवर्जिता

ती कधीही अलंकार न केलेले रूप तुला दाखवत नाही. आणि तू कामानिमित्त कुठे दूर असलास तरी ती सर्व दागिन्यांपासून वर्ज्यच राहते.

Verse 11

न च ते नाम गृह्णीयात्तवायुष्यविवृद्धये । पुरुषांतरनामापि न गृह्णाति कदाचन

तुझ्या आयुष्यवृद्धीसाठी ती तुझे नावसुद्धा घेत नाही. आणि दुसऱ्या कोणत्याही पुरुषाचे नावही ती कधीच घेत नाही.

Verse 12

आक्रुष्टापि न चाक्रोशेत्ताडितापि प्रसीदति । इदं कुरु कृतं स्वामिन्मन्यतामिति वक्ति च

तिला ओरडले तरी ती परत ओरडत नाही; मारले तरी ती शांतच राहते. ती म्हणते—‘स्वामिन्, हे करा; झाले असेच समजा’—आणि केवळ प्रसन्न करण्यासाठीच बोलते.

Verse 13

आहूता गृहकार्याणि त्यक्त्वा गच्छति सत्वरम् । किमर्थं व्याहृता नाथ सप्रसादो विधीयताम्

हाक मारताच ती घरकाम सोडून त्वरित येते. ती म्हणते—‘नाथ, मला कशासाठी बोलावले? कृपा करून आज्ञा द्यावी.’

Verse 14

न चिरं तिष्ठति द्वारि न द्वारमुपसेवते । अदापितं त्वया किंचित्कस्मैचिन्न ददात्यपि

ती दाराशी फार वेळ थांबत नाही, उंबरठ्यावरही रेंगाळत नाही. आणि तुझ्या हातून दिल्यावाचून ती कोणालाही किंचितही वस्तू देत नाही.

Verse 15

पूजोपकरणं सर्वमनुक्ता साधयेत्स्वयम् । नियमोदकबर्हींषि पत्रपुप्पाक्षतादिकम्

सांगितल्यावाचूनही ती स्वतःच पूजेची सर्व सामग्री सिद्ध करील—नियमासाठी शुद्ध जल, कुश/दर्भ, पत्रे, फुले, अक्षता इत्यादी.

Verse 16

प्रतीक्षमाणावसरं यथाकालोचितं हि यत् । तदुपस्थापयेत्सर्वमनुद्विग्नातिहृष्टवत्

योग्य वेळ व संधी पाहून, काळास अनुरूप जे काही असेल ते सर्व ती पुढे ठेवून नीट मांडेल—न व्याकुळ होऊन, न अति-हर्षाने उचंबळून.

Verse 17

सेवते भर्त्तुरुच्छिष्टमिष्टमन्नं फलादिकम् । महाप्रसाद इत्युक्त्वा परिदत्तं प्रतीच्छति

ती पतीचे उच्छिष्ट—आवडते अन्न, फळे इत्यादी—सेवन करते; आणि ‘हे महाप्रसाद आहे’ असे म्हणत दिलेले स्वीकारते.

Verse 18

अविभज्य न चाश्नीयाद्देवपित्रतिथिष्वपि । परिचारकवर्गेषु गोषु भिक्षुकुलेषु च

वाटणी न करता ती भोजन करू नये—देव, पितर आणि अतिथी यांच्याही बाबतीत; तसेच परिचारकवर्ग, गायी आणि भिक्षुककुटुंबांतही वाटप करावे.

Verse 19

संयतोपस्करादक्षा हृष्टा व्यय पराङ्मुखी । कुर्यात्त्वयाननुज्ञाता नोपवासव्रतादिकम्

घरातील उपस्कर नीट सांभाळण्यात कुशल, प्रसन्न आणि उगाच खर्च टाळणारी ती स्त्री तुझ्या अनुमतीनेच उपवास-व्रतादी करावी; अनुमतीशिवाय कधीही करू नये।

Verse 20

दूरतो वर्जयेदेषा समाजोत्सवदर्शनम् । न गच्छेत्तीर्थयात्रादि विवाहप्रेक्षणादिषु

ती सार्वजनिक समाज-उत्सवांचे दर्शन दूरूनच टाळावे. तीर्थयात्रा इत्यादींना तसेच विवाह-प्रेक्षण व तत्सम प्रसंगांना जाऊ नये।

Verse 21

सुखसुप्तं सुखासीनं रममाणं यदृच्छया । आंतरेष्वपि कार्येषु पतिं नोत्थापयेत्क्वचित्

पती सुखाने झोपलेला असेल, आरामात बसलेला असेल किंवा इच्छेप्रमाणे रमलेला असेल, तर मधल्या कामांसाठीही त्याला कधीही उठवू नये।

Verse 22

स्त्रीधर्मिणी त्रिरात्रं तु स्वमुखं नैव दर्श येत् । स्ववाक्यं श्रावयेन्नापि यावत्स्नाता न शुद्धितः

रजस्वला असताना तीन रात्री ती आपला चेहरा दाखवू नये, आपली वाणीही ऐकवू नये—स्नान करून शुद्ध होईपर्यंत।

Verse 23

सुस्नाता भर्तृवदनमीहतेन्यस्य न क्वचित् । अथवा मनसि ध्यात्वा पतिं भानुं विलोकयेत्

स्नान करून शुद्ध झाल्यावर तिने फक्त पतीचे मुखच पाहावे, दुसऱ्याचे कधीही नाही. किंवा मनात पतीचे ध्यान करून सूर्याचे दर्शन घ्यावे।

Verse 24

हरिद्रां कुंकुमं चैव सिंदूर कज्जलं तथा । कूर्पासकं च तांबूलं मांगल्याभरणं शुभम्

हळद, कुंकू, सिंदूर व काजळ; तसेच केशालंकार (कूर्पासक), तांबूल आणि शुभ मंगळ्याभरणे—हे सर्व पतिव्रतेस पवित्र व कल्याणकारी मानले आहेत।

Verse 25

केशसंस्कारकबरी करकर्णादिभूषणम् । भर्त्तुरायुष्यमिच्छंती दूरये न्न पतिव्रता

पतीचे दीर्घायुष्य इच्छिणारी पतिव्रता स्त्री केशसंस्कार व वेणी, तसेच हात-कान इत्यादींची भूषणे कधीही टाकून दूर करत नाही।

Verse 26

न रजक्या न हैतुक्या तथा श्रमणया न च । न च दुर्भगया क्वापि सखित्वं कुरुते सती

सती स्त्री न रजकीशी, न स्वार्थी स्त्रीशी, न श्रमणी (संन्यासिनी)शी, आणि कुठेही दुर्भाग्यिणी/दुष्टचारिणी सखीशी घनिष्ठ मैत्री करत नाही।

Verse 27

भर्तृविद्वेषिणीं नारीं नैषा संभाषते क्वचित् । नैकाकिनी क्वचिद्भूयान्न नग्ना स्नाति च क्वचित्

ही स्त्री पतीचा द्वेष करणाऱ्या स्त्रीशी कधीही संभाषण करत नाही। ती कुठेही एकटी राहू नये; आणि कुठेही नग्न होऊन स्नान करू नये।

Verse 28

नोलूखले न मुसले न वर्द्धन्यां दृषद्यपि । न यंत्रकेन देहल्यां सती चोपविशेत्क्वचित्

सती स्त्री उखळावर, मुसळावर, वर्धनी (सूप/टोपलीचा आधार)वर, तसेच जात्याच्या पाटावरही; न करघ्याच्या यंत्रावर, न दाराच्या उंबरठ्यावर—कधीही बसू नये।

Verse 29

विना व्यवायसमयं प्रागल्भ्यं न क्वचिच्चरेत् । यत्रयत्ररुचिर्भर्त्तुस्तत्र प्रेमवती सदा

दाम्पत्यसंयोगाचा योग्य काळ सोडून ती कुठेही उद्धटपणा/अतिसाहस करु नये. पतीची जिथे जिथे रुची असेल तिथे ती सदैव प्रेमळ व निष्ठावंत राहावी.

Verse 30

इदमेव व्रतं स्त्रीणामयमेवपरो वृषः । इयमेको देवपूजा भर्त्तुर्वाक्यं न लंघयेत

स्त्रियांसाठी हेच एक व्रत, हाच परम धर्म. हीच देवपूजा—पतीचे वचन कधीही उल्लंघू नये.

Verse 31

क्लीबं वा दुरवस्थंवा व्याधितं वृद्धमेव वा । सुस्थितं दुःस्थितं वापि पतिमेकं न लंघयेत

पती नपुंसक असो, दुर्दशेत असो, रोगी किंवा वृद्ध असो; सुस्थितीत असो वा दुःस्थितीत—एकमेव पतीचा कधीही त्याग/अवमान करू नये.

Verse 32

हृष्टाहृष्टेविषण्णास्या विषण्णास्ये प्रिये सदा । एकरूपा भवेत्पुण्या संपत्सु च विपत्सु च

प्रिय पती आनंदित असेल तर तीही आनंदित; तो विषण्ण असेल तर तीही विषण्ण. पुण्यवती स्त्री संपत्ती-विपत्ती दोन्हीत समान भावाने स्थिर राहते.

Verse 33

सर्पिर्लवणतैलादि क्षयेपि च पतिव्रता । पतिं नास्तीति न ब्रूयादायासेषु न योजयेत्

तूप, मीठ, तेल इत्यादी संपले तरी पतिव्रता ‘पती नाही’ असे म्हणू नये; आणि पतीला कष्टदायक श्रमात ढकलू नये.

Verse 34

तीर्थस्नानार्थिनी नारी पतिपादोदकं पिबेत् । शंकरादपि विष्णोर्वा पतिरेकोधिकः स्त्रियाः

तीर्थस्नानाचे पुण्य इच्छिणाऱ्या स्त्रीने पतीच्या चरणप्रक्षालनाचे जल प्राशन करावे। स्त्रीसाठी गृहधर्मात पती शंकर वा विष्णूपेक्षाही अधिक परम मानला आहे।

Verse 35

व्रतोपवासनियमं पतिमुल्लंघ्य या चरेत् । आयुष्यं हरते भर्त्तुर्मृता निरयमृच्छति

जी स्त्री पतीची आज्ञा उल्लंघून व्रत, उपवास वा नियम आचरते, ती पतीचे आयुष्य हरते; आणि मरणोत्तर नरकास जाते.

Verse 36

उक्ता प्रत्युत्तरं दद्याद्या नारी क्रोधतत्परा । सरमा जायते ग्रामे सृगाली निर्जने वने

जी स्त्री बोलावल्यावर उलट उत्तर देते व क्रोधात आसक्त असते, ती गावात कुत्री म्हणून, किंवा निर्जन वनात कोल्हीण म्हणून जन्म घेते.

Verse 37

स्त्रीणां हि परमश्चैको नियमः समुदाहृतः ऽ । अभ्यर्च्य चरणौ भर्त्तुर्भोक्तव्यं कृतनिश्चयम्

स्त्रियांसाठी एक परम नियम सांगितला आहे—पतीच्या चरणांचे विधिपूर्वक पूजन करून, दृढ निश्चयाने भोजन करावे.

Verse 38

उच्चासनं न सेवेत न व्रजेत्परवेश्मसु । न त्रपाकर वाक्यानि वक्तव्यानि कदाचन

तिने उंच आसनाचा आश्रय करू नये, परक्या घरांत जाऊ नये; आणि कधीही निर्लज्ज वा अशोभनीय वचन बोलू नये.

Verse 39

अपवादो न वक्तव्यः कलहं दूरतस्त्यजेत् । गुरूणां सन्निधौ क्वापि नोच्चैर्ब्रूयान्न वा हसेत्

अपवाद बोलू नये, आणि कलह दूरूनच टाळावा। गुरुजनांच्या सान्निध्यात कुठेही मोठ्याने बोलू नये, तसेच जोराने हसूही नये।

Verse 40

या भर्तारं परित्यज्य रहश्चरति दुर्मतिः । उलूकी जायते क्रूरा वृक्षकोटरशायिनी

जी दुर्मती स्त्री पतीला सोडून गुप्तपणे फिरते, ती क्रूर उलूकी (मादी घुबड) होऊन जन्मते आणि वृक्षांच्या पोकळीत शयन करते।

Verse 41

ताडिता ताडितुं चेच्छेत्सा व्याघ्री वृषदंशिका । कटाक्षयतियाऽन्यं वै केकराक्षी तु सा भवेत

जी स्त्री ताडित होऊनही प्रत्युत ताडण्याची इच्छा धरते, ती वृषदंशिनी व्याघ्री होते. आणि जी परपुरुषाकडे कामयुक्त कटाक्ष टाकते, ती केकराक्षी (वाकड्या डोळ्यांची) होते.

Verse 42

या भर्तारं परित्यज्य मिष्टमऽश्नाति केवलम् । ग्रामे वासकरी भूयाद्वल्गुर्वापि श्वविट्भुजा

जी स्त्री पतीला सोडून फक्त मिष्टान्नच खाते, ती गावात वासकरी होते; किंवा वल्गू होऊन कुत्र्याची विष्ठा खाणारी बनते.

Verse 43

या त्वं कृत्याऽप्रियं ब्रूते मूका सा जायते खलु । या सपत्नीं सदेर्ष्येत दुर्भगा सा पुनःपुन्ः

जी स्त्री सवयीने नेहमी अप्रिय वचन बोलते, ती निश्चयच मुकी होऊन जन्मते. आणि जी सदैव सपत्नीचा हेवा करते, ती पुन्हा पुन्हा दुर्भाग्यवती होते.

Verse 44

दृष्टिं विलुप्य भर्तुर्या कंचिदन्यं समीक्षते । काणा च विमुखी चापि कुरूपा चापि जायते

जी पत्नी पतीकडील दृष्टी दूर करून दुसऱ्या पुरुषाकडे पाहते, ती दोषामुळे काणी, विमुख स्वभावाची व कुरूपही होते।

Verse 45

बाह्यादायांतमालोक्य त्वरिता च जलाशनैः । तांबूलैर्व्यजनैश्चैव पादसंवाहनादिभिः

बाहेरून येणाऱ्या पतीला पाहून ती त्वरित पाणी व अन्न, तांबूल, पंखा घालणे आणि पादसंवाहन इत्यादींनी सेवा करावी।

Verse 46

तथैव चाटुवचनैः खेदसंनोदनैः परैः । या प्रियं प्रीणयेत्प्रीता त्रिलोकी प्रीणिता तया

तसेच मधुर वचने व थकवा घालविणाऱ्या इतर कृतींनी जी स्त्री आनंदाने आपल्या प्रियाला प्रसन्न करते, तिच्यामुळे त्रिलोकीही प्रसन्न होते।

Verse 47

मितं ददाति हि पिता मितं भ्राता मितं सुतः । अमितस्य हि दातारं भर्त्तारं पूजये त्सदा

पिता मर्यादित देतो, भाऊ मर्यादित देतो, पुत्रही मर्यादित देतो; पण पती अमर्याद दाता आहे—म्हणून तिने सदैव पतीचे पूजन करावे।

Verse 48

भर्ता देवो गुरुर्भर्ता धर्म तीर्थ व्रतानि च । तस्मात्सर्वं परित्यज्य पतिमेकं समर्चयेत

तिच्यासाठी पतीच देव, पतीच गुरु; पतीच धर्म, तीर्थ आणि व्रत आहेत. म्हणून सर्व काही बाजूला ठेवून तिने एकमेव पतीचे सम्यक् पूजन करावे।

Verse 49

जीवहीनो यथा देहः क्षणादशुचितां व्रजेत् । भर्तृहीना तथा योषित्सुस्नाताप्यशुचिः सदा

जसा प्राणहीन देह क्षणात अशुचि होतो, तसा पतीविना स्त्री उत्तम स्नान केले तरीही सदैव अशुचि मानली जाते।

Verse 50

अमंगलेभ्यः सर्वेभ्यो विधवा त्यक्तमंगला । विधवा दर्शनात्सिद्धिः क्वापि जातु न जायते

सर्व अमंगळांमध्ये विधवा—जिचे मंगळ हरपले—अमंगळ मानली जाते; विधवेचे दर्शन झाले तरी कुठेही कधीही सिद्धी होत नाही, असे म्हटले आहे।

Verse 51

विहाय मातरं चैकां सर्वमंगलवर्जिताम । तदाशिषमपि प्राज्ञस्त्यजेदाशीविषोपमाम

फक्त मातेला अपवाद मानून—तिला वेगळी मान्यता देऊन—सर्वमंगळवर्जित व्यक्तीचा आशीर्वादही ज्ञानी त्यागावा; तो आशीविषासारखा समजावा।

Verse 52

कन्याविवाहसमये वाचयेयुरिति द्विजाः । भर्तुः सहचरी भूयाज्जीवतोऽजीवतोपिवा

कन्याविवाहाच्या वेळी द्विजांनी असे वाचवावे—“तो जिवंत असो वा नसो, ती पतीची सहचरी होवो।”

Verse 53

भर्ता सदानुयातव्यो देहवच्छायया स्त्रिया । चंद्रमा ज्योत्स्नया यद्वद्विद्युत्वान्विद्युता यथा

स्त्रीने पतीचा सदैव पाठपुरावा करावा, जसा देहामागे सावली असते; जसा चंद्रासोबत चांदणे, तसेच विजेसोबत तिचा प्रकाश।

Verse 54

अनुव्रजति भर्तारं गृहात्पितृवनं मुदा । पदेपदेऽश्वमेधस्य फलं प्राप्नोत्यसंशयम

जी स्त्री घरातून पितृवनापर्यंत आनंदाने पतीच्या मागोमाग जाते, ती प्रत्येक पावलागणिक अश्वमेधयज्ञासमान पुण्य निःसंशय प्राप्त करते।

Verse 55

व्यालग्राही यथा व्यालं बलादुद्धरते बिलात । एवमुत्क्रम्य दूतेभ्यः पतिं स्वर्गं नयेत्सती

जसा सर्पग्रहण करणारा बलाने सर्पाला बिळातून बाहेर काढतो, तशी सती पतिव्रता यमदूतांना परास्त करून पतीला स्वर्गास नेते।

Verse 56

यमदूताः पलायंते सतीमालोक्य दूरतः । अपि दुष्कृतकर्माणं समुत्सृज्य च तत्पतिम्

सतीला दूरून पाहताच यमदूत पळून जातात आणि तिच्या दुष्कर्म करणाऱ्या पतीलाही सोडून देतात।

Verse 57

न तथा बिभीमो वह्नेर्नतथा विद्युतो यथा । आपतंतीं समालोक्य वयं दूताः पतिव्रताम्

आम्ही दूत अग्नीला तितके घाबरत नाही, ना विजेला; जितके आमच्याकडे धावून येणारी पतिव्रता पाहून घाबरतो।

Verse 58

तपनस्तप्यतेत्यंतं दहनोपि च दह्यते । कंपंते सर्व तेजांसि दृष्ट्वा पातिव्रतं महः

पतिव्रतेचे महान तेज पाहून सूर्य अत्यंत तापतो, अग्नीही जळून जातो आणि सर्व तेजस्वी शक्ती थरथर कापतात।

Verse 59

यावत्स्वलोमसंख्यास्ति तावत्कोट्ययुतानि च । भर्त्रा स्वर्गसुखं भुंक्ते रममाणा पतिव्रता

तिच्या देहावरील जितके रोम आहेत, तितकी कोटी-अयुत वर्षे रममाण पतिव्रता पतीसह स्वर्गसुख भोगते।

Verse 60

धन्या सा जननी लोके धन्योसौ जनकः पुनः । धन्यः स च पतिः श्रीमान्येषां गेहे पतिव्रता

लोकी ती जननी धन्य, तो जनकही धन्य; आणि तो श्रीमान पतीही धन्य, ज्याच्या घरी पतिव्रता वास करते।

Verse 61

पितृवंश्यामातृवंश्याःपतिवंश्यास्त्रयस्त्रयः । पतिव्रतायाः पुण्येन स्वर्गसौख्यानि भुंजते

पितृवंशातील तीन पिढ्या, मातृवंशातील तीन, आणि पतिवंशातीलही तीन—त्या पतिव्रतेच्या पुण्याने स्वर्गसौख्य भोगतात।

Verse 62

शीलभंगेन दुर्वृत्ताः पातयंति कुलत्रयम् । पितुर्मातुस्तथापत्युरिहामुत्र च दुःखिताः

शीलभंगाने दुर्वृत्त लोक पितृ, मातृ व पती—या तिन्ही कुलांना अधःपात करतात; आणि इहलोकी व परलोकी दुःखी होतात।

Verse 63

पतिव्रतायाश्चरणो यत्र यत्र स्पृशेद्भुवम् । तत्रेति भूमिर्मन्येत नात्र भारोस्तिपावनी

पतिव्रतेचा चरण जिथे जिथे भूमीला स्पर्श करतो, तिथे तिथे भूमी ते स्थान पावन मानी; तेथे भार नाही—ती पावनी आहे।

Verse 64

बिभ्यत्पतिव्रतास्पर्शं कुरुते भानुमानपि । सोमो गंधवहश्चापि स्वपावित्र्याय नान्यथा

भयाने सूर्यसुद्धा पतिव्रतेच्या स्पर्शाची इच्छा करतो. सोम (चंद्र) आणि गंधवह (वारा) हेही केवळ आपल्या पावित्र्यासाठीच तसे करतात; अन्य कारणासाठी नव्हे.

Verse 65

आपः पतिव्रता स्पर्शमभिलष्यंति सर्वदा । अद्य जाड्यविनाशो नो जातास्त्वद्याऽन्यपावनाः

जल नेहमी पतिव्रतेच्या स्पर्शाची अभिलाषा करतात. आज आमची जडता नष्ट झाली; आज आम्ही पवित्र झालो—खरोखरच इतर पावनांपेक्षाही अधिक पावन।

Verse 66

गृहेगृहे न किं नार्यो रूपलावण्यगर्विताः । परं विश्वेशभक्त्यैव लभ्यते स्त्री पतिव्रता

घराघरांत रूप-लावण्याचा गर्व करणाऱ्या स्त्रिया काय नाहीत? पण खरी पतिव्रता स्त्री केवळ विश्वेश (शिव) यांच्या भक्तीनेच मिळते; अन्यथा नाही.

Verse 67

भार्या मूलं गृहस्थस्य भार्या मूलं सुखस्य च । भार्या धर्मफला भार्या सं तानवृद्धये

पत्नी ही गृहस्थाश्रमाचे मूळ, पत्नीच सुखाचे मूळ. पत्नी धर्मफळ देणारी, आणि पत्नीच संततीवृद्धीस कारणीभूत.

Verse 68

परलोकस्त्वयं लोको जीयते भार्यया द्वयम् । देवपित्रतिथीज्यादि नाभार्यः कर्म चार्हति

हा लोक आणि परलोक—दोन्ही पत्नीमुळेच जिंकले जातात. पत्नीविना देवपूजा, पितृतर्पण व अतिथिसत्कार इत्यादी कर्म करण्यास पात्रता राहत नाही.

Verse 69

गृहस्थः स हि विज्ञेयो यस्य गेहे पतिव्रता । ग्रसतेऽन्या प्रतिपदं राक्षस्या जरयाथवा

ज्याच्या घरी पतिव्रता स्त्री आहे तोच खरा गृहस्थ समजावा. अन्यथा दररोज जरा-रूपिणी राक्षसीसारखी दुसरीच गोष्ट घराला ग्रासते.

Verse 70

यथा गंगाऽवगाहेन शरीरं पावनं भवेत् । तथा पतिव्रता दृष्ट्या शुभया पावनं भवेत्

जसे गंगेत स्नान केल्याने शरीर पवित्र होते, तसेच पतिव्रतेच्या शुभ दृष्टीने मनुष्य पावन होतो.

Verse 71

अनुयाति न भर्तारं यदि दैवात्कथंचन । तत्रापि शीलं संरक्ष्यं शीलभंगात्पतत्यधः

दैवयोगाने ती कशीही पतीच्या मागे जाऊ शकली नाही, तरीही शील जपावे; कारण शीलभंगाने अधःपतन होते.

Verse 72

तद्वैगुण्यादपिस्वर्गात्पतिः पतति नान्यथा । तस्याः पिता च माता च भ्रातृवर्गस्तथैव च

त्या (शीलातील) दोषामुळेच पती स्वर्गातूनही पडतो, अन्य कारण नाही. तसेच तिचे वडील, आई आणि भाऊबंधूही तद्वत बाधित होतात.

Verse 73

पत्यौ मृते च यायोषिद्वैधव्यं पालयेत्क्वचित् । सा पुनः प्राप्य भर्तारं स्वर्गभोगान्समश्नुते

पती मरण पावल्यावर जी स्त्री वैधव्यधर्म पाळते, ती पुन्हा पतीला प्राप्त करून स्वर्गसुखांचा उपभोग घेते.

Verse 74

विधवा कबरीबंधो भर्तृबंधाय जायते । शिरसो वपनं तस्मात्कार्यं विधवया सदा

विधवेने केस बांधणे हे पतीला बंधनासमान ठरते. म्हणून विधवेने नेहमी केशवपन (मुंडन) करावे.

Verse 75

एकाहारः सदा कार्यो न द्वितीयं कदाचन । त्रिरात्रं पंचरात्रं वा पक्षव्रतमथापि वा

नेहमी एकवेळच आहार घ्यावा, दुसऱ्यांदा कधीही नाही. किंवा तीन रात्री, पाच रात्री अथवा पंधरवड्याचे व्रत करावे.

Verse 76

मासोपवासं वा कुर्याच्चांद्रायणमथापि वा । कृच्छ्रं वराकं वा कुर्यात्तप्तकृच्छ्रमथापि वा

किंवा महिनाभराचा उपवास करावा, अथवा चांद्रायण व्रत करावे. कृच्छ्र, वराक किंवा तप्तकृच्छ्र व्रताचे आचरण करावे.

Verse 77

यवान्नैर्वा फलाहारैः शाकाहारैः पयोव्रतैः । प्राणयात्रां प्रकुर्वीत यावत्प्राणः स्वयं व्रजेत्

जोपर्यंत प्राण स्वतःहून जात नाहीत, तोपर्यंत जव, फळे, भाज्या किंवा दुधाचे सेवन करून जीवन कंठावे.

Verse 78

पर्यंकशायिनी नारी वि धवा पातयेत्पतिम् । तस्माद्भूशयनं कार्यं पतिसौख्यसमीहया

पलंगावर झोपणारी विधवा स्त्री पतीच्या पतनास कारणीभूत ठरते. म्हणून पतीच्या सुखाच्या इच्छेने तिने जमिनीवर झोपावे.

Verse 79

न चांगोद्वर्तनं कार्यं स्त्रिया विधवया क्वचित् । गंधद्रव्यस्य संयोगो नैव कार्यस्तया पुनः

विधवा स्त्रीने कधीही अंगोद्वर्तन/उटणे लावणे करू नये; तसेच सुगंधी द्रव्यांचा उपयोगही पुन्हा करू नये।

Verse 80

तर्पणं प्रत्यहं कार्यं भर्तुः कुशतिलोदकैः । तत्पितुस्तत्पितुश्चापि नामगोत्रादिपूर्वकम

दररोज कुशा व तिळ मिसळलेल्या पाण्याने पतीस तर्पण करावे; तसेच त्याच्या पित्याला व पितामहाला नाम-गोत्र इत्यादी उच्चारून तर्पण करावे।

Verse 81

विष्णोस्तु पूजनं कार्यं पति बुद्ध्या न चान्यथा । पतिमेव सदा ध्यायेद्विष्णुरूपधरं हरिम्

विष्णूचे पूजन पती-बुद्धीनेच करावे, अन्यथा नाही; आणि सदैव पतीलाच विष्णुरूप धारण करणारा हरि म्हणून ध्यान करावे।

Verse 82

यद्यदिष्टतमं लोके यच्च पत्युः समीहितम् । तत्तद्गुणवते देयं पतिप्रीणनकाम्यया

जगात जे जे अत्यंत प्रिय आहे आणि पतीने जे जे इच्छिले आहे, ते ते गुणवान पात्रास पतीला प्रसन्न करण्याच्या इच्छेने दान द्यावे।

Verse 83

वैशाखे कार्तिके माघे विशेषनियमांश्चरेत् । स्नानं दानं तीर्थयात्रां विष्णोर्नामग्रहं मुहुः

वैशाख, कार्तिक आणि माघ या महिन्यांत विशेष नियम पाळावेत—स्नान, दान, तीर्थयात्रा आणि वारंवार विष्णुनामस्मरण।

Verse 84

वैशाखे जलकुंभांश्च कार्तिके घृतदीपकाः । माघे धान्य तिलोत्सर्गः स्वर्गलोके विशिष्यते

वैशाखात जलकुंभदान, कार्तिकात घृतदीपदान, आणि माघात धान्य व तिळांचे दान—हे दानधर्म स्वर्गलोकी विशेष श्रेष्ठ व महापुण्यकारक ठरतात।

Verse 85

प्रपा कार्या च वैशाखे देवे देया गलंतिका । उपानद्व्यजनं छत्रं सूक्ष्मवासांसि चन्दनम्

वैशाखात प्रपा (पाणपोई) उभारावी; देवपूजेत गलंतिका (पाणी गाळण्याची छन्नी) अर्पावी. तसेच पादुका, पंखा, छत्र, सूक्ष्म वस्त्रे व चंदन दान करावे।

Verse 86

सकर्पूरं च तांबूलं पुष्पदानं तथैव च । जलपात्राण्यनेकानि तथा पुष्प गृहाणि च

कपूरयुक्त तांबूल दान करावे, तसेच पुष्पदानही करावे। अनेक जलपात्रे आणि पुष्पगृहे (फुले ठेवण्याची/अर्पणाची जागा) दानयोग्य आहेत।

Verse 87

पानानि च विचित्राणि द्राक्षा रंभा फलानि च । देयानि द्विजमुख्येभ्यः पतिर्मे प्रीयतामिति

विविध पेये, द्राक्षा, रंभा (केळी) व फळे—ही सर्व श्रेष्ठ द्विजांना दान करावीत, ‘माझा प्रभू प्रसन्न होवो’ अशी प्रार्थना करीत।

Verse 88

ऊर्जे यवान्नमश्नीयादेकान्नमथवा पुनः । वृंताकं सूरणं चैव शूकशिंबिं च वर्जयेत्

ऊर्जे (कार्तिकात) यवाचे अन्न सेवन करावे, किंवा दिवसातून एकदाच भोजन करावे। वांगी, सूरण आणि शूक-शिंबी (कडधान्य/शेंगा) वर्ज्य करावीत।

Verse 89

कार्तिके वर्जयेत्तैलं कार्तिके वर्जये न्मधु । कार्तिके वर्जयेत्कांस्यं कार्तिके चापिसंधितम्

कार्तिक महिन्यात तेल वर्ज्य करावे, कार्तिकात मधुही वर्ज्य करावे। कार्तिकात कांस्य (घंटाधातू) वर्ज्य करावे आणि कार्तिकात संधित—म्हणजे मिश्रित/संयुक्त अन्नही टाळावे।

Verse 90

कार्तिके मौननियमे घंटां चारु प्रदापयेत । पत्रभोजी कांस्यपात्रं घृतपूर्णं प्रयच्छति

कार्तिकात मौन-नियम पाळून सुंदर घंटा अर्पण करावा। आणि जो पानावर भोजन करतो, त्याने तुपाने भरलेले कांस्यपात्र दान द्यावे।

Verse 91

भूमिशय्याव्रते देया शय्या श्लक्ष्णा सतूलिका । फलत्यागे फलं देयं रसत्यागे च तद्रसम्

भूमिशय्या-व्रत करणाऱ्यास दान म्हणून मऊ शय्या व गादी-बिछाना द्यावा। फळत्याग केला तर फळ दान द्यावे, आणि रसत्याग केला तर तोच रस दान द्यावा।

Verse 92

धान्यत्यागे च तद्धान्यमथवा शालयः स्मृताः । धेनूर्दद्यात्प्रयत्नेन सालंकाराः सकांचनाः

धान्यत्याग केला तर तेच धान्य दान द्यावे, किंवा शास्त्रानुसार शाली (तांदूळ) दान द्यावा। तसेच प्रयत्नपूर्वक अलंकारांनी सजवलेली, सुवर्णासहित गाय दान करावी।

Verse 93

एकतः सर्वदानानि दीपदानं तथैकतः । कार्तिके दीपदानस्य कलां नार्हंति षोडशीम्

एका बाजूला सर्व दाने, आणि दुसऱ्या बाजूला दीपदान. कार्तिकात दीपदानाच्या पुण्याच्या सोळाव्या अंशालाही इतर दाने समकक्ष ठरत नाहीत.

Verse 94

किंचिदभ्युदिते सूर्ये माघस्नानं समाचरेत् । यथाशक्त्या च नियमान्माघस्नायी समाचरेत्

सूर्य किंचित् उदयास येताच माघस्नान करावे. आणि माघस्नान-व्रतीने आपल्या शक्तीनुसार नियम व संयम यांचे पालन करावे.

Verse 95

पक्वान्नैर्भो जयेद्विप्रान्यतिनोपि तपस्विनः । लड्डुकैः फेणिकाभिश्च वटकेंडरिकादिभिः

पक्वान्नांनी ब्राह्मणांना भोजन घालून प्रसन्न करावे, तसेच यती व इतर तपस्वींनाही. लाडू, फेणिका, वटका, एण्डरिका इत्यादी मिष्टान्नांनी दान/अर्पण करावे.

Verse 96

घृतपक्वैः समीरचैः शुचिकर्पूरवासितैः । गर्भे शर्करया पूर्णैर्नेत्रानं दैः सुगंधिभिः

तुपात शिजवलेले, सुगंधी, शुद्ध व कापूरवासित, आतून साखरेने भरलेले आणि इतरही नानाविध सुगंधी मिष्टान्न दान/अर्पण करावे.

Verse 97

शुष्केंधनानां भारांश्च दद्याच्छीतापनुत्तये । कंचुकं तूलगर्भं च तूलिकां सूपवीतिकाम्

थंडी दूर करण्यासाठी कोरड्या इंधनाच्या मोळ्या दान कराव्यात. तसेच कंचुक (अंगरखा), कापूस भरलेले वस्त्र, छोटी उशी/गादी आणि उबदार ओढणी (शाल) द्यावी.

Verse 98

मंजिष्ठा रक्तवासांसि तथा तूलवतीं पटीम् । जातीफल लवंगैश्च तांबूलानि बहून्यपि

मंजिष्ठा, लाल वस्त्रे तसेच कापूसयुक्त कापड दान करावे. आणि जायफळ व लवंगासह अनेक तांबूल (पान)ही अर्पण करावीत.

Verse 99

कंबलानि विचित्राणि निर्वातानि गृहाणि च । मृदुलाः पादरक्षाश्च सुगंध्युद्वर्त्तनानि च

विविधरंगी कंबळे, वाऱ्यापासून सुरक्षित निवास, पायांच्या रक्षणासाठी मऊ पादत्राणे आणि सुगंधी उटणे दान करावे।

Verse 100

घृतकंबलपूजाभिर्महास्नानपुरःसरम् । कृष्णागुरुप्रभृतिभिर्गर्भागारे प्रधूपनैः

महास्नानपूर्वक, तूप व कंबळांची पूजा करून, कृष्णागुरु इत्यादींनी गर्भगृहात धूप-प्रधूपन करावे।

Verse 110

इदं पातिव्रतं तेजो ब्रह्मतेजो भवान्परम् । तत्राप्येतत्तपस्तेजः किमसाध्यतमं तव

हे पतिव्रतेचे तेज प्रकाशरूप आहे; आपण ब्रह्मतेजाने परम आहात. आणि त्याहीपलीकडे हे तपोतेज—आपल्यासाठी कोणते कार्य असाध्य आहे?

Verse 120

साधयिष्यामि वः कार्यं विसर्ज्येति दिवौकसः । पुनश्चिंतापरो भूत्वाऽगस्तिर्ध्यानपरोभवत्

त्यांनी देवांना म्हटले—“तुमचे कार्य मी सिद्ध करीन; तुम्ही निघा.” मग पुन्हा चिंतनात मग्न होऊन अगस्ति गहन ध्यानात प्रविष्ट झाले।

Verse 121

वेदव्यास उवाच । इमं पतिव्रताध्यायं श्रुत्वा स्त्रीपुरुषोपिवा । पापकंचुकमुत्सृज्य शक्रलोकं प्रयास्यति

वेदव्यास म्हणाले—हा पतिव्रताध्याय ऐकून, स्त्री असो वा पुरुष, पापरूपी आवरण टाकून शक्रलोक (इंद्रलोक) प्राप्त करतो।