Adhyaya 37

Verse 1

स्कंद उवाच । सदा गृही सुखं भुंक्ते स्त्री लक्षणवती यदि । अतः सुखसमृद्ध्यर्थमादौ लक्षणमीक्षयेत्

स्कंद म्हणाले—स्त्री लक्षणवती असेल तर गृहस्थ सदैव सुख भोगतो; म्हणून सुख-समृद्धीसाठी आरंभीच लक्षणे पाहावीत।

Verse 2

वपुरावर्तगंधाश्चच्छाया सत्वं स्वरो गतिः । वर्णश्चेत्यष्टधा प्रोक्ता बुधैर्लक्षणभूमिका

देहरूप, आवर्त (केशचक्र), सुगंध, छाया/कांती, सत्त्व-स्वभाव, स्वर, गती (चाल) आणि वर्ण—ही आठ लक्षणनिर्णयाची भूमी असे बुधांनी सांगितले आहे।

Verse 3

आपादतलमारभ्य यावन्मौलिरुहं क्रमात् । शुभाशुभानि वक्ष्यामि लक्षणानि मुने शृणु

पायांच्या तळव्यांपासून आरंभ करून क्रमाने मस्तकावरील शिखेच्या केसांपर्यंत मी शुभ व अशुभ देह-लक्षणे सांगतो; हे मुने, ऐक.

Verse 4

आदौ पादतलं रेखास्ततोंगुष्ठांगुली नखाः । पृष्ठगुल्फद्वयं पार्ष्णी जंघे रोमाणि जानुनी

प्रथम पायाचा तळवा व त्यावरील रेषा; मग अंगठा, इतर बोटे व नखे; मग पायाचा पृष्ठभाग, दोन्ही गुल्फ (घोटे), टाच, पिंडऱ्या, त्यांवरील रोम आणि गुडघे।

Verse 5

ऊरू कटी नितंबस्फिग्भगो जघन बस्तिके । नाभिः कुक्षिद्वयं पार्श्वोदरमध्य वलित्रयम्

मग ऊरू (जांघा), कटी, नितंब व स्फिग्-प्रदेश, भग, जघन व बस्ति-प्रदेश; नाभी, दोन्ही कुक्षी (पार्श्व-उदर), पार्श्व, उदरमध्य आणि उदरावरील तीन वळ्या।

Verse 6

रोमाली हृदयं वक्षो वक्षोजद्वयचूचुकम् । जत्रुस्कंधां सकक्षादोर्मणिबंध करद्वयम्

मग रोमावली, हृदयप्रदेश, वक्षःस्थळ, स्तनयुगल व त्यांचे चूचुक; जत्रु-प्रदेश व स्कंध, तसेच कक्षा, भुजा, मणिबंध आणि दोन्ही हात।

Verse 7

पाणिपृष्ठं पाणितलं रेखांगुष्ठांगुली नखाः । पृष्ठिः कृकाटिका कंठे चिबुकं च हनुद्वयम्

यानंतर हाताचा पृष्ठभाग, तळहात व त्यावरील रेषा, अंगठा, बोटे व नखे; मग ग्रीवेचा पाठीमागचा भाग, कृकाटिका (मानपृष्ठ), कंठ, हनुवटी आणि दोन्ही हनु।

Verse 8

कपोलौ वक्त्रमधरोत्तरोष्ठौ द्विजजिह्विकाः । घंटिका तालुहसितं नासिकाक्षुतमक्षिणी

कपोल, मुख, अधर-उत्तरोष्ठ, दात व जीभ; कंठिका, तालू व हास्य; नाक, शिंक व नेत्र—यांचा विचार करावा।

Verse 9

पक्ष्म भ्रूकर्णभालानि मौलि सीमंतमौलिजाः । षष्टिः षडुत्तरायोषिदंगलक्षणसत्खनिः

पक्ष्म, भुवया, कान व भाळ; मौली, सीमंत व मौलीवरील केश—हे स्त्रीच्या छयासष्ट उत्तम अंगलक्षणांचा श्रेष्ठ समूह आहे।

Verse 10

स्त्रीणां पादतलं स्निग्धं मांसलं मृदुलं समम् । अस्वेदमुष्णमरुणं बहुभोगोचितं स्मृतम्

स्त्रीचे पादतळ स्निग्ध, मांसल, मृदू व सम असेल; अधिक घामरहित, उष्ण व अरुणवर्ण असेल—तर ते बहुभोग व समृद्धीस योग्य, शुभ मानले जाते।

Verse 11

रूक्षं विवर्णं परुषं खंडितप्रतिबिंबकम् । शूर्पाकारं विशुष्कं च दुःखदौर्भाग्यसूचकम्

परंतु पादतळ रूक्ष, विवर्ण, परुष, खंडित चिन्हयुक्त, शूर्पाकार व अतिशय कोरडे असेल—तर ते दुःख व दौर्भाग्य सूचित करते, असे म्हटले आहे।

Verse 12

चक्र स्वस्तिक शंखाब्ज ध्वजमीनातपत्रवत् । यस्याः पादतले रेखा सा भवेत्क्षितिपांगना

जिच्या पादतळावर चक्र, स्वस्तिक, शंख, कमळ, ध्वज, मीन किंवा छत्र यांसारख्या रेषा असतात—ती राजपत्नी, क्षितिपाची पांगना होते।

Verse 13

भवेदखंडभोगायोर्द्ध्वामध्यांगुलिसंगता । रेखाखु सर्पकाकाभा दुःखदारिद्र्यसूचिका

पायातील जी रेषा अखंड राहून वरच्या बाजूस मधल्या बोटाशी जुळते, ती अखंड भोगाची सूचक मानली आहे. परंतु उंदीर, सर्प किंवा कावळ्यासारखी रेषा दुःख व दारिद्र्याची पूर्वसूचना देणारी म्हणतात.

Verse 14

उन्नतो मांसलोंगुष्ठो वर्तुलोतुलभोगदः । वक्रो ह्रस्वश्च चिपिटः सुखसौभाग्यभंजकः

उंच, मांसल व गोलाकार अंगठा अतुल भोगसुख देणारा मानला आहे. पण जो अंगठा वाकडा, ठेंगणा किंवा चपटा असेल, तो सुख व सौभाग्य भंग करणारा म्हणतात.

Verse 15

विधवा विपुलेन स्याद्दीर्घांगुष्ठेन दुर्भगा । मृदवोंगुलयः शस्ता घनावृत्ताः समुन्नताः

अतिशय रुंद अंगठा असल्यास ती विधवा होते; आणि अतिशय लांब अंगठा असल्यास दुर्भाग्यवती म्हणतात. मऊ बोटे प्रशंसनीय—विशेषतः जी घट्ट, गोलसर व किंचित उन्नत असतात.

Verse 16

दीर्घांगुलीभिः कुलटा कृशाभिरतिनिर्धना । ह्रस्वायुष्या च ह्रस्वाभिर्भुग्नाभिर्भुग्नवर्तिनी

अतिशय लांब बोटे असतील तर ती कुलटा म्हणतात; आणि कृश (हाडकुळी) बोटे असतील तर अतिनिर्धन. ठेंगणी बोटे असतील तर अल्पायुषी; आणि वाकडी बोटे असतील तर जीवनमार्ग क्लेशयुक्त व विकृत म्हणतात.

Verse 17

चिपिटाभिर्भवेद्दासी विरलाभिर्दरिद्रिणी । परस्परं समारूढाः पादांगुल्यो भवंति हि

चपटी बोटे असतील तर ती दासी होते; आणि विरळ (दूर-दूर) बोटे असतील तर दरिद्रिणी. खरेच, पायाची बोटे कधी कधी एकमेकांवर चढलेलीही आढळतात.

Verse 18

हत्वा बहूनपि पतीन्परप्रेष्या तदा भवेत् । यस्याः पथि समायांत्या रजोभूमेः समुच्छलेत्

अनेक पतींचा नाश करून ती पुढे परप्रेष्या—परांच्या आज्ञेने पाठविली जाणारी—होते. जिच्या येण्याने रस्त्यात तिच्या पावलांपुढे भूमीची धूळ उडू लागते.

Verse 19

सा पांसुला प्रजायेत कुलत्रयविनाशिनी । यस्याः कनिष्ठिका भूमिं न गच्छंत्याः परिस्पृशेत्

ती ‘पांसुला’ म्हणून जन्म घेते—कुलाच्या तीन पिढ्यांचा नाश करणारी. जिची कनिष्ठिका (लहान बोट) चालतानाही भूमीला नीट स्पर्श करत नाही.

Verse 20

सा निहत्य पतिं योषा द्वितीयं कुरुते पतिम् । अनामिका च मध्या च यस्या भूमिं न संस्पृशेत्

जी स्त्री पतीचा नाश करून दुसरा पती करते—जिची अनामिका व मधली (पायाची) बोटे भूमीला स्पर्श करत नाहीत.

Verse 21

पतिद्वयं निहंत्याद्या द्वितीया च पतित्रयम् । पतिहीनत्वकारिण्यौ हीने ते द्वे इमे यदि

पहिले लक्षण दोन पतींचा नाश करते, आणि दुसरे तीन पतींचा. ही दोन्ही—दोषयुक्त असतील तर—पतिहीनत्व घडविणारी म्हणतात.

Verse 22

प्रदेशिनी भवेद्यस्या अंगुष्ठाव्यतिरेकिणी । कन्यैव कुलटा सा स्यादेष एव विनिश्चयः

जिची प्रदेशिनी (तर्जनी बोट) अँगठ्यापेक्षा पुढे वाढलेली असेल ती ‘प्रदेशिनी’ होय. ती कन्याच असली तरी कुलटा म्हणतात—हाच निश्चय.

Verse 23

स्निग्धाः समुन्नतास्ताम्रा वृत्ताः पादनखाः शुभाः

स्त्रीचे पायनख जर स्निग्ध, किंचित उन्नत, तांबूसदृश वर्णाचे व गोल असतील, तर ते शुभ व सौभाग्यलक्षण मानले जातात।

Verse 24

राज्ञीत्वसूचकं स्त्रीणां पादपृष्ठं समुन्नतम् । अस्वेदमशिराढ्यं च मसृणं मृदुमांसलम्

स्त्रीच्या पायाचा वरचा भाग (पादपृष्ठ) उन्नत असेल तर तो राजसौभाग्य दर्शवितो; तसेच पाय घामरहित, शिरा न उठलेल्या, स्निग्ध, मृदु व मांसल असावा—हे समृद्धीचे लक्षण मानले जाते।

Verse 25

दरिद्रा मध्यनम्रेण शिरालेन सदाध्वगा । रोमाढ्येन भवेद्दासी निर्मांसेन च दुर्भगा

जिचा पाय मधोमध दाबलेला असेल ती दरिद्री म्हणतात; शिरा उठलेल्या पायाने ती सदैव भटकणारी. पायावर अधिक रोम असतील तर दासी होते; आणि पाय निर्मांस असेल तर ती दुर्भाग्यवती मानली जाते।

Verse 26

गूढौ गुल्फौ शिवायोक्तावशिरालौ सुवर्तुलौ । स्थपुटौ शिथिलौ दृश्यौ स्यातां दौर्भाग्यसूचकौ

शिवेच्या कथनाप्रमाणे, गूढ (सुस्थापित) गुल्फ शिरारहित व सुगोल असतील तर ते प्रशंसनीय; पण गुल्फ जाड व शिथिल दिसले तर ते दौर्भाग्यसूचक मानले जातात।

Verse 27

समपार्ष्णिः शुभा नारी पृथुपार्ष्णिश्च दुर्भगा । कुलटोन्नतपार्ष्णि स्याद्दीर्घपार्ष्णिश्च दुःखभाक्

जिच्या टाचा सम असतील ती स्त्री शुभ; जिच्या टाचा रुंद असतील ती दुर्भाग्यवती. जिच्या टाचा उन्नत असतील ती कुलटा म्हणतात; आणि जिच्या टाचा लांब असतील ती दुःखभाक् मानली आहे।

Verse 28

रोमहीने समे स्निग्धे यज्जंघे क्रमवर्तुले । सा राजपत्नी भवति विशिरेसुमनोहरे

जिच्या जंघा रोमहीन, सम, स्निग्ध व क्रमाने गोलसर असतात, आणि पाहण्यास अत्यंत मनोहर असतात—ती निश्चयाने राजपत्नी होते.

Verse 29

एकरोमा राजपत्नी द्विरोमा च सुखावहा । त्रिरोमा रोमकूपेषु भवेद्वैधव्यदुःखभाक्

प्रत्येक रोमकूपात एक रोम असेल तर ती राजपत्नी होते; दोन रोम असतील तर ती सुखदायिनी ठरते. पण कूपांत तीन रोम असतील तर ती वैधव्यदुःखाची भागी होते.

Verse 30

वृत्तं पिशितसंलग्नं जानुयुग्मं प्रशस्यते । निर्मांसं स्वैरचारिण्या दरिद्रा याश्च विश्लथम्

गोल व मांसल गुडघ्यांची जोडी प्रशंसनीय मानली जाते. पण निर्मांस गुडघे स्वैराचारिणीचे लक्षण; आणि सैल व अस्थिर गुडघे दारिद्र्याचे चिन्ह म्हणतात.

Verse 31

विशिरैः करभाकारैरूरुभिर्मसृणैर्घनैः । सुवृत्तैरोमरहितैर्भवेयुर्भूपवल्लभाः

ज्यांच्या ऊरू करभाकार, रुंद, मृदु, घन, सुगोल व रोमहीन असतात—त्या राजांची वल्लभा होतात.

Verse 32

वैधव्यं रोमशैरुक्तं दौर्भाग्यं चिपिटैरपि । मध्यच्छिद्रैर्महादुःखं दारिद्र्यं कठिनत्वचैः

रोमांचा खरखरीत उभटपणा वैधव्याचे लक्षण म्हणतात; चिपटेपणाने दौर्भाग्यही सूचित होते. मध्यभागी छिद्र/पोकळी महादुःखाचे, आणि कठीण त्वचा दारिद्र्याचे चिन्ह मानतात.

Verse 33

चतुर्भिरंगुलैः शस्ता कटिर्विंशतिसंयुतैः । समुन्नतनितंबाढ्या चतुरस्रा मृगीदृशाम्

वीस अंगुळ मापाची कटी प्रशंसनीय मानली आहे; उन्नत व भरदार नितंब, आणि चतुरस्र—सुयोग्य प्रमाणबद्ध देहयष्टी असलेल्या मृगनयनी स्त्रियांचे हे लक्षण सांगितले आहे।

Verse 34

विनता चिपिटा दीर्घा निर्मांसासंकटाकटिः । ह्रस्वा रोमयुता नार्या दुःखवैधव्यसूचिका

जी स्त्री वाकलेली, चपटी, दीर्घांग, मांसहीन व संकुचित कटीची; उंचीने ठेंगणी आणि अधिक रोमयुक्त असेल—ती दुःख व वैधव्य सूचित करते असे म्हटले आहे।

Verse 35

नितंबबिंबो नारीणामुन्नतो मांसलः पृथुः । महाभोगाय संप्रोक्तस्तदन्योऽशर्मणे मतः

स्त्रियांमध्ये जे नितंब उन्नत, मांसल व रुंद असतात ते महान् भोगसुखासाठी सांगितले आहेत; त्याहून भिन्न नितंब अस्वस्थता देणारे मानले आहेत।

Verse 36

कपित्थफलवद्वृत्तौ मृदुलौ मांसलौ घनौ । स्फिचौ वलिविनिर्मुक्तौ रतिसौख्यविवर्धनौ

कपित्थफळासारखे गोल, मृदू, मांसल व घन; आणि वळ्यांपासून मुक्त नितंब रतिसुख वाढवितात असे सांगितले आहे।

Verse 37

शुभः कमठपृष्ठाभो गजस्कंधोपमो भगः । वामोन्नतस्तु कन्याजः पुत्रजो दक्षिणोन्नतः

शुभ (मंगल) भग कमठाच्या पाठीसारखा किंवा गजस्कंधासारखा म्हटला आहे. जो डावीकडे अधिक उन्नत तो कन्याप्रद; आणि जो उजवीकडे अधिक उन्नत तो पुत्रप्रद मानला आहे।

Verse 38

आखुरोमा गूढमणिः सुश्लिष्टः संहतः पृथुः । तुंगः कमलपर्णाभः शुभोश्वत्थदलाकृतिः

जिची रोमावली उंदरासारखी, मणि (क्लिटोरिस) गुप्त; जी घट्ट जुळलेली, संहत व रुंद; उंच, कमळपानासारखी—शुभ, अश्वत्थपानाच्या आकाराची—अशी योनी प्रशंसनीय मानली जाते.

Verse 39

कुरंगखुररूपोयश्चुल्लिकोदरसन्निभः । रोमशो विवृतास्यश्च दृश्यनासोतिदुर्भगः

जे हरिणाच्या खुरासारखे, लहान हांड्याच्या पोटासारखे; अतिरोमयुक्त, मुख (योनि-मुख) फार उघडे, आणि नासिका (उभार) स्पष्ट दिसणारे—ते अत्यंत अशुभ/दुर्भाग्यकारक मानले जाते.

Verse 40

शंखावर्तो भगो यस्याः सा गर्भमिह नेच्छति । चिपिटः खर्पराकारः किंकरी पददो भगः

जिची योनी शंखासारखी आवर्तयुक्त असेल, ती येथे गर्भाची इच्छा करीत नाही—असे म्हटले आहे. जी चपटी, वाटीसारखी असेल ती ‘दासीभाव’ देणारी; आणि पायाच्या आकाराचीही तशीच अशुभ मानली आहे.

Verse 41

वंशवेतसपत्राभो गजरोमोच्चनासिकः । विकटः कुटिलाकारो लंबगल्लस्तथाऽशुभः

जे बांबू किंवा वेताच्या पानासारखे, हत्तीप्रमाणे रोमयुक्त व उंच नासिका (उभार) असलेले; विकट, वाकडे आकाराचे आणि लोंबते गाल (पार्श्व) असलेले—तेही अशुभ मानले जाते.

Verse 42

भगस्य भालं जघनं विस्तीर्णं तुंगमांसलम् । मृदुलं मृदुलोमाढ्यं दक्षिणावर्तमीडितम्

योनीचे ‘भाल’ व जघन-प्रदेश—जो विस्तीर्ण, उंच व मांसल असेल; कोमल, सूक्ष्म रोमांनी युक्त, आणि दक्षिणावर्त (उजवीकडे वळणारा) असेल—तो प्रशंसनीय मानला आहे.

Verse 43

वामावर्तं च निर्मांसं भुग्नवैधव्यसूचकम् । संकटस्थपुटं रूक्षं जघनं दुःखदं सदा

वामावर्त, मांसहीन व विकृत अशी लक्षणे वैधव्यसूचक म्हणतात; तसेच संकुचित, रूक्ष व दाबलेला जघन-प्रदेश सदैव दुःखद मानला जातो.

Verse 44

बस्तिः प्रशस्ता विपुला मृद्वीस्तोकसमुन्नता । रोमशा च शिराला च रेखांका नैव शोभना

बस्ति/कटि-प्रदेश विस्तीर्ण, मृदू व किंचित उन्नत असेल तर तो प्रशंसनीय; पण अतिरोमश, शिरायुक्त किंवा ठळक रेषांनी युक्त असेल तर तो शोभनीय नाही.

Verse 45

गंभीरा दक्षिणावर्ता नाभी स्यात्सुखसंपदे । वामावर्ता समुत्ताना व्यक्तग्रंथिर्न शोभना

गंभीर व दक्षिणावर्त नाभी सुख-समृद्धी देणारी म्हणतात; पण वामावर्त, उंचावलेली व स्पष्ट ग्रंथियुक्त नाभी शुभ मानली जात नाही.

Verse 46

सूते सुतान्बहून्नारी पृथुकुक्षिः सुखास्पदम् । क्षितीशं जनयेत्पुत्रं मंडूकाभेन कुक्षिणा

पृथु (विस्तीर्ण) कुक्षी असलेली—सुखाचे आसन—नारी अनेक पुत्रांना जन्म देते; आणि मेंढकासारख्या उदराने ती पृथ्वीचा राजा होईल असा पुत्र प्रसवते.

Verse 47

उन्नतेन वलीभाजा सावर्तेनापि कुक्षिणा । वंध्या प्रव्रजिता दासी क्रमाद्योषा भवेदिह

परंतु उंचावलेला, वलियांनी भरलेला व अशुभ आवर्त असलेला उदर असल्यास स्त्री येथे क्रमाने वंध्या, मग प्रव्रजिता (गृहत्यागी), आणि शेवटी दासी होते असे म्हटले आहे.

Verse 48

समैः समांसैर्मृदुभिर्योषिन्मग्नास्थिभिः शुभैः । पार्श्वेः सौभाग्यसुखयोर्निधानं स्यादसंशयम्

ज्या स्त्रीच्या बरगड्या समान, मांसल, कोमल आणि शुभ असतात, तसेच हाडे दबलेली असतात, ती निःसंशयपणे सौभाग्य आणि सुखाचा ठेवा असते.

Verse 49

यस्यादृश्य शिरे पार्श्वे उन्नते रोमसंयुते । निरपत्या च दुःशीला सा भवेद्दुःखशेवधिः

जिच्या बरगड्या उंच, केसांनी युक्त आणि शिरा दिसणाऱ्या असतात, ती स्त्री निपुत्रिक, दुःशील आणि दुःखाचा साठा असते.

Verse 50

उदरेणातितुच्छेन विशिरेण मृदुत्वचा । योषिद्भवति भोगाढ्या नित्यं मिष्टान्नसेविनी

जिचे पोट अत्यंत लहान, शिरा नसलेले आणि त्वचा कोमल असते, ती स्त्री भोगांनी समृद्ध आणि नेहमी गोड अन्न खाणारी असते.

Verse 51

कुंभाकारं दरिद्राया जठरं च मृदंगवत् । कूष्मांडाभं यवाभं च दुष्पूरं जायते स्त्रियाः

माठाच्या आकाराचे पोट हे दारिद्र्याचे लक्षण आहे. तसेच मृदंग, कोहळा किंवा जवाच्या आकाराचे पोट असलेल्या स्त्रीला संतुष्ट करणे कठीण असते.

Verse 52

सुविशालोदरी नारी निरपत्या च दुर्भगा । प्रलंबजठरा हंति श्वशुरं चापि देवरम्

अत्यंत मोठे पोट असलेली स्त्री निपुत्रिक आणि दुर्दैवी असते. जिचे पोट लोंबकळणारे असते, ती सासरा आणि दीर यांचा नाश करते.

Verse 53

मध्यक्षामा च सुभगा भोगाढ्या सवलित्रया । ऋज्वी तन्वी च रोमाली यस्याः सा शर्मनर्मभूः

जिची केशरेषा मध्यम, शुभ, भोगसमृद्ध, सौम्य तरंगयुक्त, सरळ, सुकुमार व मृदुरोमयुक्त असेल, ती गृहाला सुख व आनंद देणारी ठरते।

Verse 54

कपिला कुटिला स्थूला विच्छिन्ना रोमराजिका । चौर वैधव्य दौर्भाग्यं विदध्यादिह योषिताम्

स्त्रीची केशरेषा कपिला, वाकडी, जाड किंवा तुटक असेल तर या लोकी चोरसंग, वैधव्य व दुर्भाग्य घडविते, असे म्हटले आहे।

Verse 55

निर्लोमहृदयं यस्याः समं निम्नत्व वर्जितम् । ऐश्वर्यं चाप्यवैधव्यं प्रियप्रेम च सा लभेत्

जिचे उर निर्लोम, सम आणि खाचरहित असेल, ती ऐश्वर्य, अवैधव्य व प्रियाचे स्नेहमय प्रेम प्राप्त करते।

Verse 56

विस्तीर्णहृदया योषा पुंश्चली निर्दया तथा । उद्भिन्नरोमहृदया पतिं हंति विनिश्चितम्

जिचे उर अतिशय विस्तीर्ण असेल ती चंचल व निर्दय म्हणतात; आणि जिच्या उरावर उभे रोम असतील ती निश्चयाने पतीचा नाश करते।

Verse 57

अष्टादशांगुलततमुरः पीवरमुन्नतम् । सुखाय दुःखाय भवेद्रोमशं विषमं पृथु

अठरा अंगुळे प्रमाणाचे, भरदार व उन्नत उर—रोमसमूह सम असेल तर सुखद, आणि विषम व पसरट असेल तर दुःखद ठरतो।

Verse 58

घनौ वृत्तौ दृढौ पीनौ समौ शस्तौ पयोधरौ । स्थूलाग्रौ विरलौ शुष्कौ वामोरूणां न शर्मदौ

घन, गोल, दृढ, भरलेले, सम व सुबक स्तन प्रशंसनीय; पण अग्रभाग जाड, विरळ किंवा कोरडे असतील तर सुजांघ स्त्रीस ते सुख देत नाहीत।

Verse 59

दक्षिणोन्नत वक्षोजा पुत्रिणी त्वग्रणीर्मता । वामोन्नतकुचा सूते कन्यां सौभाग्यसुंदरीम्

जिचा उजवा स्तन उन्नत असेल ती पुत्रवती व अग्रणी मानली जाते; आणि जिचा डावा स्तन उन्नत असेल ती सौभाग्यवती सुंदर कन्येला जन्म देते।

Verse 60

अरघट्टघटीतुल्यौ कुचौ दौःशील्यसूचकौ । पीवरास्यौ सांतरालौ पृथूपांतौ न शोभनौ

अरघट्टाच्या घड्यासारखे स्तन दुश्चरित्रतेचे सूचक म्हणतात; पुढील भाग जड, मध्ये मोठे अंतर व बाजू रुंद असतील तर ते शोभत नाहीत।

Verse 61

मूले स्थूलौ क्रमकृशावग्रे तीक्ष्णौ पयोधरौ । सुखदौ पूर्वकाले तु पश्चादत्यंत दुःखदौ

जे स्तन मुळाशी जाड, हळूहळू कृश होत जाऊन अग्रभागी टोकदार असतात, ते पूर्वकाळी सुखद; पण नंतर अत्यंत दुःखद ठरतात।

Verse 62

सुदृढं चूचुकयुगं शस्तं श्यामं सुवर्तुलम् । अंतर्मग्नं च दीर्घं च कृशं क्लेशाय जायते

अतिदृढ, प्रशंसनीय, श्यामवर्ण व सुंदर गोलाकार चूचुक-युगल स्तुत्य; पण जे आत दाबलेले, लांब व कृश असेल ते क्लेशास कारणीभूत ठरते।

Verse 63

पीवराभ्यां च जत्रुभ्यां धनधान्यनिधिर्वधूः । श्लथास्थिभ्यां च निम्नाभ्यां विषमाभ्यां दरिद्रिणी

जिचा जत्रु-प्रदेश (कॉलरबोन) पीवर व सुबक असतो ती वधू धन-धान्याची निधी ठरते. पण जिची हाडे शिथिल, अंग निम्न व देह विषम असतो, ती दारिद्र्य-लक्षणयुक्त म्हणतात.

Verse 64

अबद्धावनतौ स्कंधावदीर्घावकृशौ शुभौ । वक्रौ स्थूलौ च रोमाढ्यौ प्रेष्य वैधव्यसूचकौ

जे खांदे न आवळलेले, सहज उताराचे—न उंचावलेले—दीर्घ व कृश असतात, ते शुभ मानले जातात. पण जे वाकडे, स्थूल व अतिरोमयुक्त असतात, ते दास्य व वैधव्याचे सूचक म्हणतात.

Verse 65

निगूढसंधी स्रस्ताग्रौ शुभावंसौ सुसंहतौ । वैधव्यदौ समुच्चाग्रौ निर्मांसावतिदुःखदौ

ज्यांचे सांधे लपलेले, अग्रभाग किंचित स्रस्त, आणि खांदे शुभ व सुसंहत असतात ते प्रशंसनीय. पण ज्यांचे खांद्यांचे टोक फार उंचावलेले किंवा मांसहीन असते, ते वैधव्य व अतिदुःख देणारे मानले आहेत.

Verse 66

कक्षेसु सूक्ष्मरोमे तु तुंगे स्निग्धे च मांसले । शस्तेन शस्ते गंभीरे शिराले स्वेदमेदुरे

कक्षेत (बगलेत) सूक्ष्म रोम, उन्नतपणा, स्निग्धता व मांसलता असेल तर ते उत्तम मानले आहे—गंभीर, सुडौल, शिरायुक्त, आणि आरोग्यदायी स्वेद व कोमलतेने युक्त.

Verse 67

स्यातां दोषौ सुनिर्दोषौ गूढास्थि ग्रंथिकोमलौ । विशिरौ च विरोमाणौ सरलौ हरिणीदृशाम्

कक्ष-प्रदेश पूर्ण निर्दोष असावा—हाडे गूढ, लहान मांस-ग्रंथी कोमल; शिरा उठून दिसू नयेत, रोम अल्प असावे, आणि रचना सरळ-सुबक असावी—असे हरिणीदृष्टी स्त्रियांमध्ये प्रशंसिले जाते.

Verse 68

वैधव्यं स्थूलरोमाणौ ह्रस्वौ दौर्भाग्यसूचकौ । परिक्लेशाय नारीणां परिदृश्यशिरौ भुजौ

ज्या भुजा ठेंगण्या असून स्थूल-रूक्ष रोमांनी युक्त असतात, त्या वैधव्य व दुर्भाग्यसूचक मानल्या आहेत. ज्यांच्या सांध्यांचे/टोकांचे उभार स्पष्ट दिसतात, त्या स्त्रियांस क्लेशकारक ठरतात.

Verse 69

अंभोज मुकुलाकारमंगुष्ठांगुलिसंमुखम् । हस्तद्वयं मृगाक्षीणां बहुभोगाय जायते

मृगनयनी स्त्रियांचे दोन्ही हात कमळकळीच्या आकाराचे आणि अंगठा- बोटांची योग्य रचना असलेले असतील, तर ते बहुभोग व समृद्धीस कारणीभूत ठरतात असे सांगितले आहे.

Verse 70

मृदुमध्योन्नतं रक्तं तलं पाण्योररंध्रकम् । प्रशस्तं शस्तरेखाढ्यमल्परेखं शुभश्रियम्

ज्याची तळहात कोमल, मध्यभागी किंचित उन्नत, रक्तवर्णी व भेग-रहित असतो तो प्रशस्त मानला आहे. ज्यात शुभ सूक्ष्म रेषा असतात पण अतिरेषा नसतात, तो शुभश्री व सौभाग्य देणारा समजला जातो.

Verse 71

विधवा बहुरेखेण विरेखेण दरिद्रिणी । भिक्षुकी सुशिराढ्येन नारी करतलेन वै

जिच्या तळहातावर फार रेषा असतात ती विधवा होते असे म्हटले आहे; आणि तुटक/विसंगत रेषा असतील तर ती दरिद्रिणी मानली जाते. छिद्रे किंवा उठून दिसणाऱ्या शिरांनी युक्त तळहात असलेली स्त्री भिक्षावृत्तीची ठरते असे वर्णन आहे.

Verse 72

विरोम विशिरं शस्तं पाणिपृष्ठंसमुन्नतम् । वैधव्यहेतुरोमाढ्यं निर्मांसं स्नायुमत्त्यजेत्

रोम-रहित व शिरा न उठलेल्या हातास प्रशस्त म्हटले आहे; तसेच हाताची पाठ किंचित उन्नत असणेही शुभ मानले आहे. परंतु अतिरोमयुक्त हात—जो वैधव्याचे कारण सांगितला आहे—आणि जो मांसहीन व स्नायुप्रधान आहे, तो त्याज्य (अशुभ) मानावा.

Verse 73

रक्ता व्यक्ता गभीरा च स्निग्धा पूर्णा च वर्तुला । कररेखांगना याः स्याच्छुभा भाग्यानुसारतः

जिच्या हातावरील रेषा रक्तवर्णी, स्पष्ट, गहिरी, स्निग्ध, पूर्ण व गोलाकार असतात, ती स्त्री शुभ मानली जाते; ती सौभाग्यानुसार शुभफल देते।

Verse 74

मत्स्येन सुभगा नारी स्वस्तिकेन वसुप्रदा । पद्मेन भूपतेः पत्नी जनयेद्भूपतिं सुतम्

मत्स्यचिन्ह असल्यास स्त्री सुभाग्यवती होते; स्वस्तिकचिन्हाने ती धनप्रदा ठरते. पद्मचिन्हाने ती राजाची पत्नी होऊन राजपुत्रास जन्म देते।

Verse 75

चक्रवर्तिस्त्रियाः पाणौ नंद्यावर्तः प्रदक्षिणः । शंखातपत्रक मठा नृपमातृत्वसूचकाः

चक्रवर्तीच्या पत्नीच्या तळहातात उजवीकडे वळणारा नंद्यावर्त दिसतो; तसेच शंख, राजछत्र किंवा मठ/मंडपासारखी चिन्हे राजमातृत्वाची सूचक मानली जातात।

Verse 76

तुलामानाकृतीरेखे वणिक्पत्नीत्वहेतुके । गजवाजिवृषाकाराः करे वामे मृगीदृशाम्

तुला किंवा मापदंडासारख्या आकाराच्या रेषा वणिकाची पत्नी होण्याचे कारण ठरतात. मृगनयनी स्त्रीच्या डाव्या हातावर हत्ती, घोडा किंवा बैलासारखी आकृतीही विशेष चिन्ह मानली जाते।

Verse 77

रेखा प्रासादवज्राभा ब्रूयुस्तीर्थकरं सुतम् । कृषीवलस्य पत्नी स्याच्छकटेन युगेन वा

प्रासाद किंवा वज्रासारखी रेषा तीर्थ घडविणारा पुत्र होण्याचे लक्षण सांगते. शकट किंवा जू (युग) यांसारखी चिन्हे असतील तर ती शेतकऱ्याची पत्नी होते।

Verse 78

चामरांकुशकोदंडै राजपत्नी भवेद्ध्रुवम् । अंगुष्ठमूलान्निर्गत्य रेखा याति कनिष्ठिकाम्

चामर, अंकुश किंवा धनुष्य यांसारखी चिन्हे असतील तर ती स्त्री निश्चयाने राजपत्नी होते. अंगठ्याच्या मुळापासून निघून करंगळीच्या दिशेने जाणारी रेषाही सांगितली आहे.

Verse 79

यदि सा पतिहंत्री स्याद्दूरतस्तां त्यजेत्सुधीः । त्रिशूलासिगदाशक्ति दुंदुभ्याकृति रेखया । नितंबिनी कीर्तिमती त्यागेन पृथिवीतले

ती जर पतिहंत्री असेल तर सुज्ञ पुरुषाने तिला दूरूनच त्यागावे. त्रिशूळ, तलवार, गदा, शक्ती किंवा दुंदुभीच्या आकाराच्या रेषांनी युक्त ती नितंबिनी स्त्री त्याग/वियोगामुळे पृथ्वीवर कीर्तिमान होते.

Verse 80

कंक जंबूक मंडूक वृक वृश्चिक भोगिनः । रासभोष्ट्र बिडालाः स्युः करस्था दुःखदाः स्त्रियाः

हातावर बगळा, कोल्हा, बेडूक, लांडगा, विंचू, साप, गाढव, उंट किंवा मांजर यांसारखी चिन्हे असतील तर अशा स्त्रिया दुःखदायिनी म्हणतात.

Verse 81

शुभदः सरलोंगुष्ठो वृत्तो वृत्तनखो मृदुः

शुभ अंगठा सरळ, गोल, गोल नखाचा आणि मृदू असतो.

Verse 82

अंगुल्यश्च सुपर्वाणो दीर्घावृत्ताः क्रमात्कृशाः । चिपिटाःस्थपुटा रूक्षाः पृष्ठरोमयुजोऽशुभाः

ज्यांच्या बोटांचे सांधे सुबक असतात, बोटे लांब व गोलसर असतात आणि क्रमाने सडपातळ होत जातात ती शुभ; पण चपटे, जाड-ठेंगणे, खरखरीत व पाठीवर केस असलेली बोटे अशुभ होत.

Verse 83

अतिह्रस्वाः कृशा वक्रा विरला रोगहेतुकाः । दुःखायांगुलयः स्त्रीणां बहुपर्वसमन्विताः

स्त्रियांच्या बोटा अतिशय लहान, कृश, वाकड्या, विरळ आणि अनेक सांध्यांनी युक्त असतील, तर त्या रोगकारक होऊन दुःख देतात असे सांगितले आहे।

Verse 84

अरुणाः सशिखास्तुंगाः करजाः सुदृशांशुभाः । निम्ना विवर्णाः शुक्त्याभाः पीता दारिद्र्यदायकाः

लालसर, टोकाला शिखेसारखे उठलेले व किंचित उन्नत नख सुंदर व शुभ मानले जातात; पण जे नख आत गेलेले, विवर्ण, शुक्तीसारखे फिकट-चमकदार किंवा पिवळे असतात, ते दारिद्र्य देणारे म्हणतात।

Verse 85

नखेषु बिंदवः श्वेताः प्रायः स्युः स्वैरिणी स्त्रियाः । पुरुषा अपि जायंते दुःखिनः पुष्पितैर्नखैः

नखांवर पांढरे बिंदू असतील तर स्त्री प्रायः स्वैरिणी म्हणतात; आणि ज्यांचे नख पुष्पित (ठिपकेदार) असतात असे पुरुषही दुःखी होऊन जन्मतात असे सांगितले आहे।

Verse 86

अंतर्निमग्नवंशास्थिः पृष्ठिः स्यान्मांसला शुभा । पृष्ठेन रोमयुक्तेन वैधव्यं लभते ध्रुवम्

जिच्या पाठीवर मणक्याचे हाड बाहेर न दिसता आत बसल्यासारखे असून पाठ मांसल असेल ती शुभ मानली आहे; पण पाठीवर रोम असतील तर ती निश्चयाने वैधव्य पावते असे म्हटले आहे।

Verse 87

भुग्नेन विनतेनापि सशिरेणापि दुःखिता । ऋज्वी कृकाटिका श्रेष्ठा समांसा च समुन्नता

कृकाटिका (मान-गाठ) वाकडी, झुकलेली किंवा गाठ/उभारयुक्त असेल तर ती दुःखिता म्हणतात; श्रेष्ठ कृकाटिका तीच—जी सरळ, सममांसल आणि सौम्य उन्नत असते।

Verse 88

शुष्का शिराला रोमाढ्या विशाला कुटिलाशुभा । मांसलो वर्तुलः कंठः प्रशस्तश्चतुरंगुलः

जो कंठ कोरडा, शिरायुक्त, रोमश, फार रुंद किंवा वाकडा असेल तो अशुभ मानला आहे. जो कंठ मांसल, गोल आणि सुमारे चार अंगुळ मापाचा असेल तो शुभ व प्रशंसनीय म्हणतात.

Verse 89

शस्ता ग्रीवा त्रिरेखांका त्वव्यक्तास्थिः सुसंहता । निर्मांसा चिपिटा दीर्घास्थपुटा न शुभप्रदा

ज्या ग्रीवेवर तीन रेषा असतात, ज्यात हाडे ठळक दिसत नाहीत आणि जी सुसंघटित असते ती शस्त मानली जाते. पण जी ग्रीवा मांसहीन, चपटी व लांब हाडांची असेल ती शुभफल देत नाही.

Verse 90

स्थूलग्रीवा च विधवा वक्रग्रीवा च किंकरी । वंध्या द्विचिपिटग्रीवा ह्रस्वग्रीवा च निःसुता

स्थूल ग्रीवा असलेली स्त्री विधवा होते असे म्हटले आहे; वाकडी ग्रीवा असलेली किंकरी (दासी) मानली आहे. द्विचपटी ग्रीवा असलेली वंध्या, आणि ह्रस्व ग्रीवा असलेली निःसंतान समजली जाते.

Verse 91

चिबुकंद्वयंगुलं शस्तं वृत्तं पीनं सुकोमलम् । स्थूलं द्विधा संविभक्तमायतं रोमशं त्यजेत्

दोन अंगुळ मापाचे, गोल, भरलेले व अतिशय कोमल चिबूक शस्त आहे. पण जे चिबूक फार स्थूल, दोन भागांत विभागलेले, लांब किंवा रोमश असेल ते त्यागावे.

Verse 92

हनुश्चिबुकसंलग्ना निर्लोमा सुघनाशुभा । वक्रा स्थूला कृशा ह्रस्वा रोमशा न शुभप्रदा

जी हनु (जबडा) चिबूकास नीट जोडलेली, रोमहीन व सुघन (दृढ) असेल ती शुभ आहे. पण जी हनु वाकडी, फार जाड, फार कृश, ह्रस्व किंवा रोमश असेल ती शुभफल देत नाही.

Verse 93

शस्तौ कपोलौ वामाक्ष्याः पीनौ वृत्तौ समुन्नतौ । रोमशौ परुषौ निम्नौ निर्मांसौ परिवर्जयेत्

शुभलक्षणी स्त्रीचे गाल भरलेले, गोल व किंचित उंचावलेले असतील तर ते प्रशंसनीय; पण केसाळ, खरखरीत, आत गेलेले किंवा मांसहीन गाल अशुभ—त्यांचा त्याग करावा।

Verse 94

समं समांसं सुस्निग्धं स्वामोदं वर्तुलं मुखम् । जनेतृवदनच्छायं धन्यानामिह जायते

जे मुख सम, मांसल, अतिशय स्निग्ध-तेजस्वी, स्वाभाविक सुगंधयुक्त व गोल असून मातृवदनाच्या कोमल प्रभेसारखी छाया धारण करते—असे मुख येथे धन्य जनांत उत्पन्न होते।

Verse 95

पाटलो वर्तुलः स्निग्धो लेखाभूषितमध्यभूः । सीमंतिनी नामधरो धराजानि प्रियो भवेत्

ज्याचे (चिन्ह/लक्षण) कमळासारखे पाटल, गोल व स्निग्ध असून मध्यभाग रेषांनी अलंकृत असतो—तो स्त्रियांना प्रिय होतो; त्यास ‘सीमंतिनी-नामधर’ म्हणतात।

Verse 96

कृशः प्रलंबः स्फुटितो रूक्षो दौर्भाग्यसूचकः । श्यावः स्थूलोऽधरोष्ठः स्याद्वैधव्य कलहप्रदः

अधरोष्ठ कृश, फार लांब, फाटलेला व रूक्ष असेल तर तो दौर्भाग्यसूचक मानतात. तसेच श्याम व स्थूल अधरोष्ठ वैधव्य देणारा आणि कलह घडविणारा म्हणतात।

Verse 97

मसृणो मत्तकाशिन्याश्चोत्तरोष्ठः सुभोगदः । किंचिन्मध्योन्नतोऽरोमा विपरीतो विरुद्धकृत्

मसृण व मत्त-दीप्तियुक्त उत्तरोष्ठ सुभोग व सुख देतो. पण जो उत्तरोष्ठ मध्यभागी किंचित उंचावलेला, रोमहीन व विकृत (विपरीताकार) असेल, तो विरोध व अनुचित कर्म घडवितो असे म्हणतात।

Verse 98

गोक्षीरसन्निभाः स्निग्धा द्वात्रिंशद्दशनाः शुभाः । अधस्तादुपरिष्टाच्च समाः स्तोकसमुन्नताः

गायीच्या दुधासारखे शुभ्र, स्निग्ध व बत्तीस दात शुभ मानले आहेत. वर-खाली सम आणि किंचित उंचावलेले दातही अनुकूल समजले जातात.

Verse 99

पीताः श्यावाश्च दशनाः स्थूलादीर्घाद्विपंक्तयः । शुक्त्याकाराश्च विरला दुःखदौर्भाग्यकारणम्

पिवळे किंवा काळसर दात, जे जाड व अतिदीर्घ असतात, दोन विस्कटलेल्या रांगांत असतात, शिंपल्यासारख्या आकाराचे व विरळ असतात—ते दुःख व दुर्भाग्याचे कारण मानले आहेत.

Verse 100

अधस्तादधिकैर्दंतैर्मातरं भक्षयेत्स्फुटम् । पतिहीना च विकटैः कुलटा विरलैर्भवेत्

खालच्या जबड्यात अधिक दात असतील तर स्पष्ट म्हटले आहे की तो ‘मातेला भक्षतो’ (मातेस अपाय करतो). आणि विकट व विरळ दात असलेली स्त्री पतिहीन व कुलटा म्हणतात.

Verse 110

गोक्षीरवर्णविशदे सुस्निग्धे कृष्णपक्ष्मणी । उन्नताक्षी न दीर्घायुर्वृत्ताक्षी कुलटा भवेत्

गायीच्या दुधासारख्या वर्णाचे, निर्मळ, अतिस्निग्ध व काळ्या पापण्यांचे डोळे प्रशंसनीय आहेत. पण उन्नत डोळे असलेली दीर्घायुषी नसते; आणि अतिगोल डोळे असलेली कुलटा म्हणतात.

Verse 120

रोमशेन शिरालेन प्रांशुना रोगिणी मता

जी स्त्री अधिक रोमयुक्त, शिरा उठलेल्या आणि अतिशय उंच असेल, ती रोगिणी मानली आहे.

Verse 130

कृष्णः स एव भर्तृघ्न्याः पुंश्चल्याश्च प्रकीर्तितः । नाभेरधस्तात्तिलकं मशको लांछनं शुभम्

तो काळा डाग पतीचा घात करणाऱ्या आणि व्यभिचारी स्त्रीचे लक्षण मानले जाते. परंतु बेंबीच्या खालील टिळ्यासारखा डाग किंवा डासासारखा तीळ शुभ मानला जातो.

Verse 140

सा पतिं हंति वर्षेण यस्या मध्ये कृकाटिकम् । प्रदक्षिणो वा वामो वा रोम्णामावर्त्तकः स्त्रियाः

जिच्या मध्यभागी 'कृकाटिका' खूण असते, ती एका वर्षात पतीचा नाश करते. स्त्रीच्या केसांचा भोवरा उजवीकडे किंवा डावीकडे असणे हे देखील एक लक्षण मानले जाते.

Verse 150

अतः सुलक्षणा योषा परिणेया विचक्षणैः । लक्षणानि परीक्ष्यादौ हित्वा दुर्लक्षणान्यपि

म्हणून शहाण्या पुरुषांनी आधी लक्षणांची परीक्षा करावी आणि अशुभ लक्षणे असलेल्यांना सोडून केवळ शुभ लक्षणे असलेल्या स्त्रीशी विवाह करावा.

Verse 151

लक्षणानि मयोक्तानि सुखाय गृहमेधिनाम् । विवाहानपि वक्ष्यामि तन्निबोध घटोद्भव

गृहस्थांच्या सुखासाठी मी ही लक्षणे सांगितली आहेत. हे घटोद्भव (अगस्त्य)! आता मी विवाहांचे प्रकारही सांगेन, ते तू ऐक.