Adhyaya 50
या अध्यायात स्कंद वाराणसीतील सूर्यरूपे (आदित्य) सांगून ‘खखोल्का आदित्य’ या विशेष प्रादुर्भावाची ओळख करून देतात; तो क्लेश-पीडा दूर करणारा म्हणून स्तुत आहे. पुढे कथा कद्रू व विनता यांच्या प्राचीन प्रसंगात गुंफली जाते—उच्चैःश्रवसाच्या वर्णाविषयीच्या पैजेत कद्रू सर्पपुत्रांकडून कपट करवून विनतेला दास्य प्राप्त होते. आईची अवस्था पाहून गरुड मुक्तीची अट विचारतो; नाग विनतेच्या सुटकेसाठी अमृत (सुधा) आणण्यास सांगतात. विनता गरुडाला धर्मविवेक शिकवते—विशेषतः निषादांमध्ये ब्राह्मण ओळखण्याची चिन्हे सांगून, अज्ञानाने ब्राह्मणहिंसा होऊ नये असा इशारा देते; अन्याय्य हिंसेचा मोठा दोषही स्पष्ट करते. गरुडाचे अमृत-आहरण स्वार्थासाठी नसून मातृमोचनाच्या कर्तव्यभावनेतून घडते. अखेरीस हा प्रसंग काशीमध्ये पुनःस्थापित होतो—शंकर व भास्कर काशीमध्ये कृपाळू सान्निध्यरूपे मानले आहेत. फलश्रुतीनुसार, निर्दिष्ट तीर्थावर खखोल्का आदित्याचे दर्शन घेतल्यास शीघ्र रोगनिवारण, अभिष्टपूर्ती व ही कथा ऐकून पावनता प्राप्त होते.
Shlokas
Verse 1
स्कंद उवाच । वाराणस्यां तथादित्या ये चान्ये तान्वदाम्यतः । कलशोद्भव ते प्रीत्या सर्वे सर्वाघनाशनाः
स्कंद म्हणाले—वाराणसीत जे आदित्य आणि इतर पवित्र स्वरूप आहेत, ते मी आता सांगतो। हे कलशोद्भव (अगस्त्य), तुझ्या प्रीत्यर्थ; ते सर्व सर्व पापांचा नाश करणारे आहेत।
Verse 2
खखोल्को नाम भगवानादित्य परिकीर्तितः । त्रिविष्टपोत्तरे भागे सर्वव्याधिविघातकृत्
खखोल्को नावाने एक भगवान आदित्य प्रसिद्ध आहेत; त्रिविष्टपाच्या उत्तरेकडील भागात ते सर्व व्याधींचा नाश करणारे आहेत।
Verse 3
यथा खखोल्क इत्याख्या तस्यादित्यस्य तच्छृणु । पुरा कद्रूश्च विनता दक्षस्य तनये शुभे
तो आदित्य ‘खखोल्क’ या नावाने कसा प्रसिद्ध झाला ते ऐक. पूर्वी दक्षाच्या शुभ कन्या—कद्रू आणि विनता—या कथेत प्रकट झाल्या.
Verse 4
कश्यपस्य च ते पत्न्यौ मारीचेः प्राक्प्रजापतेः । क्रीडंत्यावेकदान्योन्यं मुने ते ऊचतुस्त्विति
त्या दोघी प्रजापती मरीचीच्या वंशज कश्यपाच्या पत्नी होत्या. एकदा परस्पर खेळत असता त्यांनी त्या मुनीस असे म्हटले.
Verse 5
कद्रूरुवाच । विनते त्वं विजानासि यदि तद्ब्रूहि मेग्रतः । अखंडिता गतिस्तेस्ति यतो गगनमंडले
कद्रू म्हणाली—हे विनते, तुला खरेच माहीत असेल तर माझ्यासमोर स्पष्ट सांग. तुझी गती अखंड आहे, कारण तू गगनमंडळात संचार करतेस.
Verse 6
योसावुच्चैःश्रवा वाजी श्रूयते सवितूरथे । किं रूपःसोस्ति शबलो धवलो वा वदाशु मे
तो उच्चैःश्रवा घोडा, जो सविताच्या रथात असल्याचे ऐकिवात आहे—त्याचे रूप कसे? तो शबल आहे की धवल? मला लवकर सांग.
Verse 7
पणं च कुरु कल्याणि तुभ्यं यो रोचतेनघे । एवमेव न यात्येष कालक्रीडनकं विना
आणि हे कल्याणी, निष्पापे, तुला जे रुचेल तसा पणही लाव. ही गोष्ट केवळ बोलण्याने पुढे जात नाही; काळाच्या क्रीडेशिवाय ती सरकत नाही.
Verse 8
विनतोवाच । किं पणेन भगिन्यत्र कथयाम्येवमेव हि । त्वज्जये का च मे प्रीतिर्मज्जये किं नु ते सुखम्
विनता म्हणाली— बहिणी, इथे पैजेची काय गरज? मी तसेच सर्व सांगते. तुझ्या विजयात मला काय आनंद, आणि माझ्या विजयात तुला काय सुख?
Verse 9
ज्ञात्वा पणो न कर्तव्यो मिथः स्नेहमभीप्सता । ध्रुवमेकस्य विजये क्रोधोन्स्येह जायते
हे जाणून परस्पर स्नेह इच्छिणाऱ्याने पैज लावू नये; कारण निश्चयच एकाच्या विजयाने दुसऱ्याच्या मनात क्रोध उत्पन्न होतो.
Verse 10
कद्रूरुवाच । क्रीडेयं नात्र भगिनि कारणं किमपि क्रुधः । खेलस्य व्यवहारोयं पणे यत्किंचिदुच्यते
कद्रू म्हणाली— बहिणी, हे तर केवळ खेळ आहे; इथे रागाचे काहीच कारण नाही. खेळात जसा व्यवहार असतो, तशीच ही रीत— काहीतरी पैज म्हणून बोलले जाते.
Verse 11
विनतोवाच । तथा कुरु यथा प्रीतिस्तवास्ति पवनाशिनि । अथ तां विनतामाह कद्रूः कुटिलमानसा
विनता म्हणाली— हे पवनाशिनि, जसे तुला समाधान होईल तसे कर. मग कुटिल मनाची कद्रू विनतेला असे म्हणाली.
Verse 12
तस्यास्तु सा भवेद्दासी पराजीयेत या यया । अस्मिन्पणे इमाः सर्वाः सख्यः साक्षिण्य एव नौ
जी जिच्याकडून पराजित होईल, ती तिची दासी होईल. आणि या पैजेत इथल्या या सर्व सख्या आपल्यादोघींच्या साक्षी राहोत.
Verse 13
इत्यन्योन्यं पणीकृत्य सर्पिण्यपि पतत्त्रिणी । उवाच कर्बुरं कद्रूरश्वं श्वेतं गरुत्मती
अशा रीतीने परस्पर पैज लावून सर्पमाता कद्रू व गरुडमाता विनता यांनी त्या अश्वाविषयी सांगितले—कद्रू म्हणाली तो कल्माष (चित्तेदार/श्यामचिन्हित) आहे, तर विनता म्हणाली तो श्वेत आहे।
Verse 14
कदागंतव्यमिति च चक्राते ते गमावधिम् । जग्मतुश्च विरम्याथ क्रीडनात्स्वस्वमालयम्
मग ‘कधी जायचे’ असे ठरवून त्यांनी जाण्याची मुदत निश्चित केली; आणि खेळ थांबवून त्या दोघीही आपापल्या निवासस्थानी परत गेल्या।
Verse 15
विनतायां गतायां तु कद्रूराहूय चांगजान् । उवाच यात वै पुत्रा द्रुतं वचनतो मम
विनता निघून गेल्यावर कद्रूने आपल्या पुत्रांना बोलावून म्हटले—“अरे पुत्रांनो, माझ्या वचनाप्रमाणे त्वरेने जा.”
Verse 16
तुरंगमुच्चैःश्रवसं प्रोद्भूतं क्षीरनीरधेः । सुरासुरैर्मथ्यमानान्मंदराघातसाध्वसात्
“उच्चैःश्रवा हा दिव्य अश्व क्षीरसागरातून प्रकट झाला, जेव्हा देव व असुर मंदर पर्वताच्या आघातांनी हादरत समुद्रमंथन करीत होते.”
Verse 17
कार्यकारणरूपस्य सादृश्यमधिगच्छति । अतस्तं क्षीरवर्णाभं कल्माषयत पुत्रकाः
“कार्याला कारणरूपाचेच सादृश्य येते; म्हणून तो अश्व क्षीरवर्ण—दुधासारखा श्वेत आहे. म्हणून, हे पुत्रांनो, त्याला श्यामचिन्हांनी कल्माषित करा.”
Verse 18
तस्य वालधिमध्यास्य कृष्णकुंतलतां गताः । तथा तदंगलोमानि विधत्तविषसीत्कृतैः
त्याच्या शेपटीच्या मध्यभागी चिकटून तुम्ही काळ्या केशगुच्छांसारखे व्हा; आणि तुमच्या विषमय फुत्कारांनी त्याच्या अंगावरील लोमही तसेच रचा।
Verse 19
इति श्रुत्वा वचो मातुः काद्रवेयाः परस्परम् । संमंत्र्य मातरं प्रोचुः कद्रूं कद्रूपमागताः
मातेचे वचन ऐकून काद्रवेय नागांनी परस्पर सल्लामसलत केली; मग कद्रूकडे जाऊन मातेला म्हणाले।
Verse 20
नागा ऊचुः । मातर्वयं त्वदाह्वानाद्विहाय क्रीडनं बलात् । प्राप्ताः प्रहृष्टा मृष्टान्नं दास्यत्यद्य प्रसूरिति
नाग म्हणाले—माता, तुझ्या हाकेला आम्ही खेळ जबरदस्तीने सोडून येथे आलो; ‘आज जननी नक्कीच स्वादिष्ट अन्न देईल’ असे समजून आम्ही आनंदित झालो होतो।
Verse 21
मृष्टं तिष्ठतु तद्दूरं विषादप्यधिकं कटु । तत्त्वया वादियन्मंत्रैरौषधैर्नोपशाम्यति
ते ‘स्वादिष्ट अन्न’ दूरच राहो; तू जे सुचवलेस ते विषापेक्षाही अधिक कडू आहे. तुझ्या मंत्र-औषधांनीही ते शांत होत नाही।
Verse 22
वयं न यामो यद्भाव्यं तदस्माकं भवत्विह । इति प्रोक्तं विषास्यैस्तैस्तदा कुटिलगामिभिः
तेव्हा त्या विषमुख, कुटिलगामी सर्पांनी म्हटले—‘आम्ही जाणार नाही; जे होणार ते आमच्यावर इथेच होवो।’
Verse 23
स्कंद उवाच । अन्येपि ये कुटिलगाः पररंध्रनिषेविणः । अकर्णाः कूरहृदयाः पितरौ व्रीडयंति ते
स्कंद म्हणाले—जे कुटिल मार्गाने चालतात, परदोष शोधतात, ऐकत नाहीत आणि ज्यांचे हृदय क्रूर आहे, ते आपल्या आई-वडिलांना लज्जित करतात।
Verse 24
पित्रोर्गिरं निराकृत्य ये तिष्ठेयुः सुदुर्मदाः । अत्याहितमिह प्राप्य गच्छेयुस्तेऽचिराल्लयम्
जे आई-वडिलांचे शब्द झुगारून देऊन उन्मत्त अहंकाराने उभे राहतात, ते इथेच मोठे अनिष्ट भोगून लवकरच विनाशाला जातात।
Verse 25
तेषां वचनमाकर्ण्य नयाम इति सोरगी । शशाप तान्क्रुधाविष्टा नागांश्चागः समागतान्
“आम्ही (तिला) घेऊन जाऊ” असे त्यांचे वचन ऐकून ती दिव्य स्त्री क्रोधाने भरली आणि त्यांना तसेच तेथे जमलेल्या नागांनाही शाप दिला।
Verse 26
तार्क्ष्यस्य भक्ष्या भवत यूयं मद्वाक्यलंघनात् । जातमात्राश्च सर्पिण्यो भक्षयंतु स्वबालकान्
“माझ्या वचनाचा भंग केल्यामुळे तुम्ही तार्क्ष्य (गरुड) याचे भक्ष्य व्हाल; आणि सर्पिणी प्रसूत होताच आपल्या पिल्लांना स्वतःच भक्षून टाकोत.”
Verse 27
इति शापानलाद्भीतैः कैश्चित्पातालमाश्रितम् । जिजीविषुभिरन्यैश्च द्वित्रैश्चक्रे प्रसूवचः
त्या अग्निसारख्या शापाने भयभीत होऊन काहींनी पाताळाचा आश्रय घेतला; तर इतरांनी जगण्याच्या इच्छेने दोन-तीन साथीदारांसह प्रसूतीविषयी युक्ती ठरवली।
Verse 28
ते पुच्छमौच्चैःश्रवसमधिगम्य महाधियः । सुनीलचिकुराभासं चक्रुरंगं च कर्बुरम्
ते महाधी उच्चैःश्रवसाच्या शेपटीपर्यंत पोहोचून आपल्या अंगांना सुनील केशांसारखा आभास व कर्बुर, चित्रीत वर्ण प्राप्त करून दिला।
Verse 29
तत्क्ष्वेडानल धूमौघैः फूत्कारभरनिःसृतैः । मातृवाक्कृतिजाद्धर्मान्न दग्धा भानुभानुभिः
त्यांच्या क्ष्वेडरूपी अग्नीतून फूत्कारांच्या भाराने धुराचे घन लोट बाहेर पडले; तरी मातृवचनजन्य धर्मामुळे ते सूर्याच्या प्रखर किरणांनीही दग्ध झाले नाहीत।
Verse 30
विनतापृष्ठमारुह्य कद्रूः स्नेहवशात्ततः । वियन्मार्गमलंकृत्य ददर्शोष्णांशुमंडलम्
मग स्नेहाने प्रेरित होऊन कद्रू विनतेच्या पाठीवर आरूढ झाली; आकाशमार्ग शोभवित ती उष्णांशुमंडल सूर्याला पाहू लागली।
Verse 31
तिग्मरश्मिप्रभावेण व्याकुलीभूतमानसा । कद्रुस्ततः खगीं प्राह विस्रब्धं विनते व्रज
सूर्याच्या तिग्म किरणांच्या प्रभावाने तिचे मन व्याकुळ झाले; तेव्हा कद्रू खगिनीला म्हणाली—“विनते, निर्धास्तपणे पुढे जा.”
Verse 32
उष्णगोरुष्णगोभिर्मे ताप्यते नितरां तनुः । विस्रब्धाहं स्वभावेन त्वं सापेक्षाहि सर्वतः
“त्या दाहक किरणांनी माझे शरीर फारच तापत आहे. मी स्वभावतः निर्भय आहे; पण तू सर्वथा परावलंबी आहेस.”
Verse 33
स्वरूपेण पतंगी त्वं पतंगोसौ सहस्रगुः । अतएव न ते बाधा गगने तापसंभवा
स्वरूपाने तू पतंगी आहेस आणि तो सहस्रकिरणांचा सूर्य आहे. म्हणून आकाशात त्याच्यापासून उठलेली उष्णता तुला बाधत नाही.
Verse 34
वियत्सरसि हंसोयं भवती हंसगामिनी । चंडरश्मिप्रतापाग्निस्त्वामतो नेह बाधते
आकाश-सरात हा हंस आहे आणि तूही हंसगतीने चालणारी आहेस. म्हणून चंडकिरणांच्या तेजाची अग्नि इथे तुला बाधत नाही.
Verse 35
खगीमुद्गीयमानां खे पुनरूचे बिलेशया । त्राहित्राहि भगिन्यत्र यावोन्यत्र वियत्पथः
खगिणीला आकाशात उचलून नेत असता, बिळात राहणारी सर्पिणी पुन्हा ओरडली—“त्राहि त्राहि, भगिनी! चला, या वियत्पथापासून दूर अन्यत्र जाऊया.”
Verse 36
विनते विनतां मां त्वं किं नावसि पतत्त्रिणी । तव दासी भविष्यामि त्वदुच्छिष्टनिषेविणी
हे विनता, हे पंखिणी! मी नतमस्तक आहे—तू माझे रक्षण का करत नाहीस? मी तुझी दासी होईन, तुझ्या उच्छिष्टावर निर्वाह करीन.
Verse 37
यावज्जीवमहं भूयां त्वत्पादोदकपायिनी । खखोल्कानि पतेदेषा भृशगद्गदभाषिणी
“मी जिवंत असेपर्यंत तुझ्या पादप्रक्षालनाचे जल पिणारी राहो.” असे म्हणत ती तीव्र थरथरीने गद्गद वाणीने मोहात ‘खखोल्कानि…’ असे उच्चारू लागली.
Verse 38
मूर्च्छां गतवती पक्षपुटौ धृत्वा बिडोरगी । सख्युल्कानि पतेदेषा वक्तव्ये त्विति संभ्रमात्
मूर्च्छा आलेल्या सर्पिणीला विनतेने आपल्या दुमडलेल्या पंखांच्या आश्रयात धरून ठेवले. गडबडीत तिला जे बोलायचे होते त्याऐवजी ‘सख्युल्कानि…’ असा शब्द तोंडून निघून गेला.
Verse 39
खखोल्केति यदुक्ता गीः कद्र्वा संभ्रातचेतसा । तदा खखोल्कनामार्कः स्तुतो विनतया बहु
कद्रूने गोंधळलेल्या मनाने ‘खखोल्क’ असा शब्द उच्चारला; तेव्हा ‘खखोल्क’ नामाने प्रसिद्ध असलेल्या सूर्यदेवाची विनतेने फार स्तुती केली.
Verse 40
मनागतिग्मतां प्राप्ते खे प्रयाति विवस्वति । ताभ्यां तुरंगमो दर्शि किंचित्किर्मीरवान्रथे
विवस्वान सूर्य थोडा कमी तीव्र होऊन आकाशात पुढे जाऊ लागला, तेव्हा त्या दोघांना रथावरील अश्व दिसला—किंचित चित्तरंगाचा।
Verse 41
उक्ता विनतयैवैषा तापोपहतलोचना । क्रूरा सरीसृपी सत्यवादिन्या विश्वमान्यया
अशा रीतीने उष्णतेने पीडित डोळ्यांची ती क्रूर सरीसृपी, सत्यवचनी व विश्वमान्य अशा विनतेनेच संबोधिली.
Verse 42
कद्रु त्वया जितं भद्रे यत उच्चैःश्रवा हयः । चंद्ररश्मिप्रभोप्येष कल्माष इव भासते
“हे कद्रू, भद्रे, तू जिंकलीस; कारण उच्चैःश्रवा हा घोडा खरोखर तुझाच आहे. चंद्रकिरणांसारखी प्रभा असूनही तो कल्माषासारखा चित्तरंग दिसतो.”
Verse 43
विधिर्बलीयान्भुजगि चित्रं जयपराजये । क्रूरोपि विजयी क्वापि त्वक्रूरोपि पराजयी
हे नागकन्ये, विधीच अधिक बलवान असतो; जय-पराजयाचे हे खरोखरच विचित्र रहस्य आहे। कधी क्रूरही विजयी होतो, तर कधी अक्रूरही पराजित होतो।
Verse 44
विनताविनताधारा वदंतीति यथागतम् । कद्रूनिवेशनं प्राप्ता तस्या दास्यमचीकरत्
परंपरेप्रमाणे, विनता—अवमानित होऊन—कद्रूच्या निवासास गेली आणि तिने तिचे दास्य स्वीकारले.
Verse 45
कदाचिद्विनतादर्शि सुपर्णनाश्रुलोचना । विच्छाया मलिना दीना दीर्घनिःश्वासवत्यपि
एकदा सुपर्णाने विनतेला पाहिले—डोळे अश्रूंनी भरलेले; ती तेजहीन, मलिन, दीन आणि दीर्घ निःश्वास टाकणारी होती.
Verse 46
सुपर्ण उवाच । प्रातःप्रातरहो मातः क्व यासि त्वं दिनेदिने । सायमायासि च कुतो विच्छाया दीनमानसा
सुपर्ण म्हणाला—“आई, रोज पहाटे-पहाटे, अहो, तू कुठे जाते? आणि संध्याकाळी कुठून परत येतेस—तेजहीन व दीन मनाने?”
Verse 47
कुतो निःश्वसिसि प्रोच्चैरश्रुपूर्ण विलोचना । यथा क्लीबसुता योषिद्यथापति तिरस्कृता
“तू इतक्या मोठ्याने निःश्वास का टाकतेस, डोळे अश्रूंनी भरलेले—जशी नपुंसकाची कन्या स्त्री, जशी पतीने तिरस्कृत केलेली पत्नी।”
Verse 48
ब्रूहि मातर्झटित्यद्य कुतो दूनासि पत्त्रिणि । मयि जीवति ते बाले कालेपि कृतसाध्वसे
हे माता, आजच त्वरित सांग—हे पंखधारी—तू इतकी व्याकुळ का झालीस? मी जिवंत असताना, हे कोमल बाळे, मृत्यूही तुला भयकारक ठरू नये।
Verse 49
अश्रुनिर्माणकरणे कारणं किं तपस्विनि । सुचरित्रा सुनारीषु नामंगलमिहेष्यते
हे तपस्विनी, हे अश्रू निर्माण होण्याचे कारण काय? सुचरित्रा सती स्त्रियांवर या लोकी अमंगल येऊ नये.
Verse 50
धिक्तांश्च पुत्रान्यन्माता तेषु जीवत्सु दुःखभाक् । वरं वंध्यैव सा यस्याः सुता वंध्यमनोरथाः
ज्यांच्या जिवंतपणीही माता दुःख भोगते, अशा पुत्रांना धिक्कार असो। ज्यांचे पुत्र निष्फळ मनोरथांचे व अपूर्ण करणारे, तिच्यापेक्षा ती स्त्री वंध्याच बरी.
Verse 51
इत्यूर्जस्वलमाकर्ण्य वचः सूनोर्गरुत्मतः । विनता प्राह तं पुत्रं मातृभक्तिसमन्वितम्
पुत्र गरुत्मानाचे हे तेजस्वी वचन ऐकून, मातृभक्तीने युक्त अशा त्या पुत्रास विनतेने सांगितले.
Verse 52
अहं दास्यस्मि रे बाल कद्र्वाश्च क्रूरचेतसः । पृष्ठे वहामि तां नित्यं तत्पुत्रानपि पुत्रक
विनता म्हणाली—हे बाळा, मी क्रूरचित्त कद्रूची दासी झाले आहे. पुत्रका, मी तिला रोज पाठीवर वाहते, आणि तिच्या पुत्रांनाही.
Verse 53
कदाचिन्मंदरं यामि कदाचिन्मलयाचलम् । कदाचिदंतरीपेषु चरेयं तदुदन्वताम्
कधी मी मंदर पर्वतास जातो, कधी मलयाचलास. कधी त्या समुद्रांच्या मध्यभागी असलेल्या द्वीपांमध्ये मी संचार करतो.
Verse 54
यत्रयत्र नयेयुस्ते काद्रवेयाः सुदुर्मदाः । व्रजेयं तत्रतत्राहं तदधीना यतः सुत
ते कद्रूचे पुत्र, गर्वाने उन्मत्त, जिथेजिथे मला नेतात तिथेतिथे मला जावे लागते; कारण मी त्यांच्या अधीन आहे, हे पुत्रा.
Verse 55
गरुड उवाच । दासीत्वकारणं मातः किं ते जातं सुलक्षणे । दक्षप्रजापतेः पुत्रि कश्यपस्यप्रियेऽनघे
गरुड म्हणाला—माते, हे सुलक्षणे! तुझे दासीत्त्व कशामुळे झाले? हे दक्षप्रजापतीची कन्या, कश्यपाची प्रिया, हे निष्पापे—तुझ्यावर काय घडले?
Verse 56
विनतोवाच गरुडं पुरावृत्तमशेषतः । दासीत्वकारणं यद्वदादित्याश्वविलोकनम्
मग विनतेने गरुडाला पूर्वी घडलेला सर्व वृत्तांत सांगितला—दासीत्त्वाचे कारण आणि आदित्याच्या अश्वाचे (उच्चैःश्रवस्) दर्शन याचा प्रसंगही.
Verse 57
श्रुत्वेति गरुडः प्राह मातरं सत्वरं व्रज । पृच्छाद्य मातस्तान्दुष्टान्काद्रवेयानिदं वचः
हे ऐकून गरुडाने मातेला म्हटले—लवकर जा. आज, माते, त्या दुष्ट काद्रवेयांना (सर्पांना) हा संदेश विचार.
Verse 58
यद्दुर्लभं हि भवतां यत्रात्यंतरुचिश्च वः । मद्दासीत्वविमोक्षाय तद्याचध्वं ददाम्यहम्
तुम्हांला जे दुर्मिळ आहे आणि जे तुम्हांला अत्यंत अभिप्रेत आहे—माझ्या मातेला दासत्वातून मुक्त करण्याच्या मूल्यापोटी तेच मागा; मी ते देईन।
Verse 59
तथाकरोच्च विनता तेपि श्रुत्वा तदीरितम् । सर्पाः संमंत्र्य तां प्रोचुर्विनतां हृष्टमानसाः
विनतेने तसेच केले. आणि ते सर्पही ते ऐकून, परस्पर सल्लामसलत करून, हर्षित मनाने विनतेला म्हणाले।
Verse 60
मातृशापविमोक्षाय यदि दास्यति नः सुधाम् । तदा समीहितं तेस्तु न दास्यत्यथ दास्यसि
मातृशापमुक्तीसाठी तो आम्हाला सुधा (अमृत) देईल तर तुझे अभिष्ट पूर्ण होवो; पण तो न दिल्यास तू दासीच राहशील।
Verse 61
इत्योंकृत्य समापृच्छ्य कद्रूं द्रुतगतिः खगी । गरुत्मंतं समाचष्ट दृष्ट्वा संहृष्टमानसम्
‘ॐ’ असे म्हणून, कद्रूला नमस्कार करून निरोप घेत, द्रुतगती खगी (विनता) गेली आणि हर्षित मनाच्या गरुडाला सर्व वृत्तांत सांगितला।
Verse 62
नागांतकस्ततः प्राह मातरं चिंतयातुराम् । आनीतं विद्धि पीयूषं मातर्मे देहि भोजनम्
तेव्हा नागांतक (गरुड) चिंतेने व्याकुळ झालेल्या मातेला म्हणाला—‘आई, पीयूष (अमृत) आणले आहे असे जाण; आता मला भोजन दे.’
Verse 63
विनता प्राह तं पुत्रं संप्रहृष्टतनूरुहा । भोः सुपर्णार्णवं तूर्णं याहि मंगलमस्तु ते
आनंदाने रोमांचित झालेली विनता पुत्रास म्हणाली— “हे सुपर्ण (गरुड)! त्वरेने समुद्राकडे जा; तुझे मंगल होवो।”
Verse 64
संति तत्रापि बहुशो निषादा मत्स्यघातिनः । वेलातटनिवासाश्च तान्भक्षय दुरात्मनः
“तेथेही समुद्रकाठी राहणारे अनेक निषाद आहेत, जे माशांचा घात करतात; त्या दुरात्म्यांना भक्षण कर।”
Verse 65
परप्राणैर्निजप्राणान्ये पुष्णंतीह दुर्धियः । शासनीयाः प्रयत्नेन श्रेयस्तच्छासनं परम्
“जे दुर्धी लोक परप्राण घेऊन आपले प्राण पोसतात, त्यांना प्रयत्नाने आवरले पाहिजे; असे शासनच परम श्रेय आहे।”
Verse 66
बहुहिंसाकृतां हिंसा भवेत्स्वर्गस्य साधनम् । विहिंसितेषु दुष्टेषु रक्ष्यते भूरिशो यतः
“अत्यंत हिंसा करणाऱ्यांविरुद्ध केलेली हिंसा स्वर्गाचे साधनही ठरू शकते; कारण दुष्टांचा दमन झाल्यास अनेकांचे रक्षण होते।”
Verse 67
निषादेष्वपि चेद्विप्रः कश्चिद्भवति पुत्रक । संरक्षणीयो यत्नेन भक्षणीयो न कर्हिचित्
“पण निषादांमध्ये जर एखादा ब्राह्मण असेल, पुत्रा, तर त्याचे यत्नाने संरक्षण कर; त्याला कधीही भक्षण करू नकोस।”
Verse 68
गरुड उवाच । मत्स्यादिनां वसन्मध्ये कथं ज्ञेयो द्विजो मया अभक्ष्यो यस्त्वया प्रोक्तस्तच्चिह्नं किं चनात्थ मे
गरुड म्हणाला—मच्छीमार वगैरे लोकांत राहून मी द्विजाला कसा ओळखू? तू ज्याला ‘अभक्ष्य’ म्हटलेस, त्याचे काही चिन्ह मला सांग।
Verse 69
विनतोवाच । यज्ञसूत्रं गले यस्य सोत्तरीयं सुनिर्मलम् । नित्यधौतानि वासांसि भालं तिलक लांछितम्
विनता म्हणाली—ज्याच्या गळ्यात यज्ञोपवीत आहे, ज्याचे उत्तरीय अतिशय निर्मळ आहे, ज्याची वस्त्रे नित्य धुतलेली आहेत, आणि ज्याच्या कपाळावर तिळक आहे—
Verse 70
सपवित्रौ करौ यस्य यन्नीवी कुशगर्भिणी । यन्मौलिः सशिखाग्रंथिः स ज्ञेयो ब्राह्मणस्त्वया
—ज्याच्या हातांत पवित्रक (पवित्र-वलय) आहेत, ज्याच्या कंबरेच्या नीवीत कुशा ठेवलेली आहे, आणि ज्याच्या मस्तकी शिखाग्रंथीसह मौळी आहे—त्याला तू ब्राह्मण समज।
Verse 71
उच्चरेदृग्यजुःसाम्नामृचमेकामपीह यः । गायत्रीमात्रमंत्रोपि स विज्ञेयो द्विजस्त्वया
आणि जो येथे ऋग्, यजुः किंवा साम यांपैकी एकही ऋचा उच्चारतो—किंवा केवळ गायत्री-मंत्रच—त्याला तू द्विज समज।
Verse 72
गरुड उवाच । मध्ये सदा निषादानां यो वसेज्जननि द्विजः । तस्यैतेष्वेकमप्येव न मन्ये लक्ष्मबोधकम्
गरुड म्हणाला—माते, जो द्विज सदैव निषादांच्या मध्ये राहतो, त्याच्यासाठी या लक्षणांपैकी एकही मला खात्रीचा ओळखचिन्ह वाटत नाही।
Verse 73
लक्ष्मांतरं समाचक्ष्व द्विजबोधकरं प्रसूः । येन विज्ञाय तं विप्रं त्यजेयमपि कंठगम्
हे माता, द्विज ओळखण्याचे विशेष लक्षण मला सांग; ते जाणून मी कंठात अडकलेलासुद्धा टाकून देईन।
Verse 74
तच्छ्रुत्वा विनता प्राह यस्ते कंठगतोंऽगज । खदिरांगारवद्दह्यात्तमपाकुरु दूरतः
हे ऐकून विनता म्हणाली—पुत्रा, जो तुझ्या कंठात गेला आहे तो खदिराच्या अंगारासारखा जाळील; त्याला दूर टाक।
Verse 75
द्विजमात्रेपि या हिंसा सा हिंसा कुशलाय न । देशं वंशं श्रियं स्वं च निर्मूलयति कालतः
एका द्विजावरही केलेली हिंसा कल्याणकारक नसते; ती काळाने देश, वंश आणि स्वतःची श्रीसंपदा मुळासकट उखडून टाकते।
Verse 76
निशम्य काश्यपिरितिप्रसूपादौप्रणम्य च । गृहीताशीर्ययौ शीघ्रं खमार्गेण खगेश्वरः
माता काश्यपी (विनता) हिचे वचन ऐकून, तिच्या चरणांशी प्रणाम करून व आशीर्वाद घेऊन, खगेश्वर आकाशमार्गे शीघ्र निघून गेला।
Verse 77
दूरादालोकयांचक्रे निषादान्मत्स्यजीविनः । पक्षौ विधूय पक्षींद्रो रजसापूर्य रोदसी
दूरून त्याने मत्स्यजीवी निषादांना पाहिले; पंख झटकताच पक्षींद्राने धुळीने आकाश-दिशा भरून टाकल्या।
Verse 78
अंधीकृत्य दिशोभागानब्धिरोधस्युपाविशत् । व्यादाय वदनं घोरं महाकंदरसन्निभम्
दिशांचे भाग अंधारून तो समुद्रतीरी बसला. त्याने भयंकर तोंड उघडले, जणू विशाल कंदरा.
Verse 79
कांदिशीका निषादास्तु विविशुस्तत्र च स्वयम् । मन्वानेष्वथ पंथानं तेषु कंठं विशत्स्वपि
गोंधळलेले निषाद स्वतःच तिथे शिरले, तोच मार्ग आहे असे मानून; आणि आत जाताजाता ते त्याच्या कंठातच प्रवेशले.
Verse 80
जज्वालेंगलसंस्पर्शो द्विजस्तत्कंठकंदलीम् । प्राक्प्रविष्टानथो तार्क्ष्यो निषादानौदरीं दरीम्
कंठातील अग्नीच्या स्पर्शाने दग्ध झालेला तो द्विज त्या कंठ-कंदरात ज्वलंत झाला. तेव्हा तार्क्ष्य (गरुड) आधीच निषादांना आपल्या उदर-कंदरात घेऊन गेला होता.
Verse 81
प्रवेश्य कंठतालुस्थं तं विज्ञाय द्विजस्फुटम् । भयादुदगिरत्तूर्णं मातृवाक्येन यंत्रितः
कंठ-तालूत असलेला तो ब्राह्मण स्पष्ट ओळखून, मातृवचनाने आवरलेला तो भयाने त्वरित त्याला ओकून टाकला.
Verse 82
तमुद्गीर्णं नरं दृष्ट्वा पक्षिराट्समभाषत । कस्त्वं जात्यासि निगद मम कंठविदाहकृत्
उकिरून टाकलेला तो पुरुष पाहून पक्षिराज म्हणाला—“तू जातीनं कोण आहेस? सांग, ज्याने माझ्या कंठात दाह केला.”
Verse 83
स तदाहेति विप्रोहं पृष्टः सन्गरुडाग्रतः । वसाम्येषु निषादेषु जातिमात्रोपजीवकः
गरुडासमोर विचारले असता तो ब्राह्मण म्हणाला— “मी निषादांमध्ये राहतो; केवळ जन्मजात स्थितीवरच उपजीविका करतो, दुसरा खरा उदरनिर्वाह नाही।”
Verse 84
तं प्रेष्य गरुडो दूरं भक्षयित्वाथ भूरिशः । नभो विक्षोभयांचक्रे प्रलयानिल सन्निभः
त्याला दूर फेकून मग गिळून, महाबली गरुड—प्रलयवाऱ्यासारखा—आकाशालाच प्रचंड क्षोभून टाकू लागला।
Verse 85
तं दृष्ट्वा तिग्मतेजस्कं ज्वालाततदिगंतरम् । ज्वलद्दावानलं शैलमिव बिभ्युर्दिवौकसः
तीक्ष्ण तेजाने जळणारा, ज्याच्या ज्वाळा दिगंतापर्यंत पसरल्या होत्या—त्याला पाहून देव थरथरले; जणू दावानलाने वेढलेला पर्वतच।
Verse 86
ते सन्नह्यंत युद्धाय सज्जीकृत बलायुधाः । अध्यास्य वाहनान्याशु सर्वे वर्मभृतः सुराः
ते युद्धासाठी सज्ज झाले, बल व आयुधे सिद्ध केली; आणि कवचधारी सर्व देव त्वरित आपल्या वाहनांवर आरूढ झाले।
Verse 87
तिर्यग्गतीरविर्नायं नायमग्निः सधूमवान् । क्षणप्रभाप्यसौ नैव को नः सम्मुख एत्यसौ
“हा आकाशात तिरपा जाणारा सूर्य नाही, ना हा धुरकट अग्नी; आणि क्षणभर चमकणारी प्रभाही नाही—मग हा कोण, जो आमच्या समोर येत आहे?”
Verse 88
न दैत्येषु प्रभेदृक्स्यान्नाकृतिर्दानवेष्वियम् । महासाध्वसदः कोयमस्माकं हृत्प्रकंपनः
हा दैत्यांमध्ये ओळखला जाणारा प्रकार नाही, दानवांमध्येही अशी आकृती नाही. हा कोण, जो महान् भय उत्पन्न करून आमची हृदये थरथरवितो?
Verse 89
यावत्संभावयंतीति नीतिज्ञा अपि निर्जराः । तावद्दुधाव स्वौ पक्षौ पक्षिराजो महाबलः
नीतिज्ञ अमर देव अजून काय घडते आहे हे विचारात असतानाच, महाबली पक्षिराजाने आपले दोन्ही पंख जोराने फडफडविले.
Verse 90
निपेतुः पक्षवातेन सायुधाश्च सवाहनाः । न ज्ञायंते क्व संप्राप्ता वात्यया पार्णतार्णवत्
त्याच्या पंखांच्या वाऱ्याने ते शस्त्रधारी, वाहनासहच कोसळले. वावटळीत उडणाऱ्या पानांसारखे ते कुठे जाऊन पडले हेही कळले नाही.
Verse 91
अथ तेषु प्रणष्टेषु बुद्ध्या विज्ञाय पक्षिराट् । कोशागारं सुधायाः स तत्रापश्यच्च रक्षिणः
मग ते सर्व विखुरले असता, पक्षिराजाने बुद्धीने ओळख करून सुधेचे कोशागार पाहिले आणि तेथे त्याचे रक्षकही पाहिले.
Verse 92
शस्त्रास्त्रोद्यतपाणींस्तान्सुरानाधूय सर्वशः । ददर्श कर्तरीयंत्रममृतोपरिसंस्थितम्
ज्यांच्या हातात शस्त्र-अस्त्रे उगारलेली होती त्या देवांना सर्व बाजूंनी झटकून दूर करून, त्याने अमृताच्या वर बसविलेले कात्रीसारखे यंत्र पाहिले.
Verse 93
मनःपवनवेगेन भ्रममाणं महारयम् । अपिस्पृशंतं मशकं यत्खंडयति कोटिशः
ते मन व वाऱ्याच्या वेगाने फिरणारे महाभयंकर यंत्र होते; स्पर्श न करताही जवळ आलेला डाससुद्धा कोट्यवधी तुकड्यांत चुरडून टाकीत असे।
Verse 94
उपोपविश्य पक्षींद्रस्तस्य यंत्रस्य निर्भयः । क्षणं विचारयामास किमत्र करवाण्यहो
मग पक्षिराज गरुड निर्भय होऊन त्या यंत्राजवळ बसला आणि क्षणभर विचार करू लागला—“अहो! येथे मी काय करावे?”
Verse 95
स्प्रष्टुं न लभ्यते चैतद्वात्या न प्रभवेदिह । क उपायोत्र कर्तव्यो वृथा जातो ममोद्यमः
“हे तर स्पर्शही करता येत नाही, आणि येथे वादळवाऱ्यालाही यावर काही चालत नाही. मग इथे कोणता उपाय करावा? माझा उद्योग व्यर्थ झाला।”
Verse 96
न बलं प्रभवेदत्र न किंचिदपि पौरुषम् । अहो प्रयत्नो देवानामेतत्पीयूषरक्षणे
“इथे ना बळ चालते, ना किंचित् पौरुष. अहो! या अमृत (पीयूष) रक्षणासाठी देवांचा प्रयत्न किती अद्भुत आहे!”
Verse 97
यदि मे शंकरे भक्तिर्निर्द्वंद्वातीव निश्चला । तदा स देवदेवो मां वियुनक्तु महाऽधिया
“जर शंकरावरील माझी भक्ती खरोखरच द्वंद्वरहित व अचल असेल, तर देवाधिदेव तो महाधी होऊन मला योग्य विवेक व मार्ग दाखवो।”
Verse 98
यद्यहं मातृभक्तोस्मि स्वामिनः शंकरादपि । तदा मे बुद्धिरत्रास्तु पीयूषहरणं क्षमा
जर मी खरोखर मातृभक्त असेन—स्वामी शंकरापेक्षाही अधिक कर्तव्यभावाने—तर येथे माझ्यात सम्यक् बुद्धी उदयास येवो, ज्यायोगे अमृताचे हरण शक्य होईल।
Verse 99
आत्मार्थं नोद्यमश्चायं हृत्स्थो वेत्तीति विश्वगः । मातुर्दास्यविमोक्षाय यतेहममृतं प्रति
हा उद्योग माझ्या स्वतःसाठी नाही—हृदयस्थ सर्वव्यापी प्रभू हे जाणतो. मी अमृताकडे प्रयत्न करतो तो केवळ मातेला दास्यबंधनातून मुक्त करण्यासाठी।
Verse 100
जरितौ पितरौ यस्य बालापत्यश्च यः पुमान् । साध्वी भार्या च तत्पुष्ट्यै दोषोऽकृत्येपि तस्य न
ज्याचे आई-वडील वृद्ध आहेत, मुले अजून लहान आहेत आणि पत्नी साध्वी आहे—त्यांच्या पालनपोषणासाठी तो अन्यथा अयोग्य असे काही केले तरी त्याला दोष लागत नाही।
Verse 110
ततः कैटभजित्प्राह वैनतेयं मुदान्वितः । वृतंवृतं महोदार देहिदेहि वरद्वयम्
त्यानंतर कैटभजित् (विष्णु) आनंदित होऊन वैनतेय (गरुड) यास म्हणाला—“हे महोदार! निवड, निवड; माझ्याकडून दोन वर माग।”
Verse 120
इत्युक्त्वा सहितो मात्रा वैनतेयो विनिर्ययौ । कुशासने च तैरुक्तो धृत्वा पीयूषभाजनम्
असे बोलून वैनतेय मातेसह बाहेर निघाला; आणि त्यांच्या सांगण्याप्रमाणे त्याने अमृताचे भांडे कुशासनावर ठेवून ते सावधपणे धारण केले।
Verse 130
विश्वेशानुगृहीतानां विच्छिन्नाखिलकर्मणाम् । भवेत्काशीं प्रति मतिर्नेतरेषां कदाचन
ज्यांच्यावर काशीच्या विश्वेश्वराची कृपा होते आणि ज्यांचे सर्व कर्मबंध छिन्न झाले आहेत, त्यांचीच बुद्धी काशीकडे वळते; इतरांची कधीच तशी प्रवृत्ती होत नाही।
Verse 140
काश्यां प्रसन्नौ संजातौ देवौ शंकरभास्करौ । गरुडस्थापिताल्लिंगादाविरासीदुमापतिः
काशीत शंकर आणि भास्कर हे दोन्ही देव प्रसन्न झाले; आणि गरुडाने स्थापिलेल्या लिंगातून उमापती (शिव) प्रकट झाले।
Verse 150
तस्य दर्शनमात्रेण सर्वपापैः प्रमुच्यते । काश्यां पैशंगिले तीर्थे खखोल्कस्य विलोकनात् । नरश्चिंतितमाप्नोति नीरोगो जायते क्षणात्
त्याचे केवळ दर्शन झाले तरी सर्व पापांपासून मुक्ती मिळते। काशीतील पैशंगिल तीर्थात खखोल्काचे दर्शन केल्याने मनुष्य इच्छित फल प्राप्त करतो आणि क्षणात निरोगी होतो।
Verse 151
नरः श्रुत्वैतदाख्यानं खखोल्कादित्यसंभवम् । गरुडेशेन सहितं सर्वपापैः प्रमुच्यते
जो मनुष्य आदित्यसंबंधी उत्पन्न झालेल्या खखोल्काचे, गरुडेशासह, हे पवित्र आख्यान ऐकतो, तो सर्व पापांपासून मुक्त होतो।