Adhyaya 33

Verse 1

अगस्त्य उवाच । स्कंदज्ञानोदतीर्थस्य माहात्म्यं वद सांप्रतम् । ज्ञानवापीं प्रशंसंति यतः स्वर्गौकसोप्यलम्

अगस्त्य म्हणाले—आता स्कंद-ज्ञानोद तीर्थाचे माहात्म्य सांगा. कारण ज्ञानवापीची अशी प्रशंसा होते की स्वर्गवासीही तिचे अत्यंत स्तवन करतात.

Verse 2

स्कंद उवाच । घटोद्भव महाप्राज्ञ शृणु पापप्रणोदिनीम् । ज्ञानवाप्याः समुत्पत्तिं कथ्यमानां मयाधुना

स्कंद म्हणाले—हे घटोद्भव महाप्राज्ञ! ऐक, पापप्रणाशिनी ज्ञानवापीची उत्पत्ती मी आता सांगत आहे.

Verse 3

अनादिसिद्धे संसारे पुरा देवयुगे मुने । प्राप्तः कुतश्चिदीशानश्चरन्स्वैरमितस्ततः

हे मुने! या अनादिसिद्ध संसारात, प्राचीन देवयुगात, ईशान कुठूनतरी आले आणि स्वैरपणे इकडे-तिकडे विचरू लागले.

Verse 4

न वर्षंति यदाभ्राणि न प्रावर्तंत निम्रगाः । जलाभिलाषो न यदा स्नानपानादि कर्मणि

जेव्हा मेघ वर्षा करीत नाहीत आणि नद्या वाहेनाशा होतात—स्नान, पान इत्यादी कर्मांसाठीही जलाची इच्छा उरत नाही—तेव्हा जगत् मोठ्या क्लेशात पडते।

Verse 5

क्षारस्वादूदयोरेव यदासीज्जलदर्शनम् । प्रथिव्यां नरसंचारे वतर्माने क्वचित्क्वचित्

जेव्हा पृथ्वीवर लोकांच्या संचारात पाणी फक्त कुठे-कुठेच दिसे, आणि तेही केवळ खारट किंवा गोड—तेव्हा जलदुर्लभता उघड झाली।

Verse 6

निर्वाणकमलाक्षेत्रं श्रीमदानंदकाननम् । महाश्मशानं सर्वेषां बीजानां परमूषरम्

हे निर्वाणाचे कमलक्षेत्र, आनंदाचे श्रीमंत कानन आहे; सर्व कर्मबीजांसाठी हे महाश्मशान व परम ऊसरभूमी आहे।

Verse 7

महाशयनसुप्तानां जंतूनां प्रतिबोधकम् । संसारसागरावर्त पतज्जंतुतरंडकम्

हे महाशय्येवर झोपलेल्या जीवांना जागविणारे आहे; संसारसागराच्या भोवऱ्यात पडणाऱ्या प्राण्यांसाठी हे जीवन-नौका आहे।

Verse 8

यातायातातिसंखिन्न जंतुविश्राममंडपम । अनेकजन्मगुणित कर्मसूत्रच्छिदाक्षुरम्

हे अखंड ये-जा करून अतिशय थकलेल्या जीवांसाठी विश्राममंडप आहे; अनेक जन्मांनी गुंफलेल्या कर्मसूत्राला छेदणारी तीक्ष्ण क्षुरधार आहे।

Verse 9

सच्चिदानंदनिलयं परब्रह्मरसायनम् । सुखसंतानजनकं मोक्षसाधनसिद्धिदम्

हे सच्चिदानंदाचे निलय, परब्रह्माचे अमृत-रसस्वरूप; हे अखंड सुखपरंपरा उत्पन्न करते आणि मोक्षसाधनांची सिद्धी प्रदान करते।

Verse 10

प्रविश्य क्षेत्रमेतत्स ईशानो जटिलस्तदा । लसत्त्रिशूलविमलरश्मिजालसमाकुलः

तेव्हा जटाधारी ईशान या पवित्र क्षेत्रात प्रविष्ट झाले—दीप्त त्रिशूलातून निघणाऱ्या निर्मळ किरणजाळ्याने सर्वत्र उजळून निघालेले।

Verse 11

आलुलोके महालिंगं वैकुंठपरमेष्ठिनोः । महाहमहमिकायां प्रादुरास यदादितः

त्यांनी त्या महालिंगाचे दर्शन घेतले, जे वैकुंठनाथ आणि परमेष्ठी (ब्रह्मा) यांच्या ‘मी-मी’ अशा महान अहंकार-स्पर्धेत आद्यतः प्रकट झाले होते।

Verse 12

ज्योतिर्मयीभिर्मालाभिः परितः परिवेष्टितम् । वृंदैर्वृंदारकर्षीणां गणानां च निरंतरम्

ते ज्योतिर्मय माळांनी सर्व बाजूंनी वेढलेले होते, आणि देववृंद तसेच शिवगणांचे समूह निरंतर सेवेत उपस्थित होते।

Verse 13

सिद्धानां योगिनां स्तोमैरर्च्यमानं निरंतरम् । गीयमानं च गंधर्वैः स्तूयमानं च चारणैः

ते सिद्ध व योगी यांच्या समुदायांनी निरंतर अर्चिले जात होते, गंधर्वांनी गायिले जात होते आणि चारणांनी स्तुतिले जात होते।

Verse 14

अंगहारैरप्सरोभिः सेव्यमानमनेकधा । नीराज्यमानं सततं नागीभिर्मणिदीपकैः

अप्सरा अनेक प्रकारच्या ललित अंगहारांनी त्याची सेवा करीत होत्या, आणि नागी मणिदीपांनी सतत नीराजन (आरती) करीत होत्या।

Verse 15

विद्याधरीकिन्नरीभिस्त्रिकालं कृतमंडनम् । अमरीचमरीराजि वीज्यमानमितस्ततः

विद्याधरी व किन्नरी त्रिकाळ त्याचे मांडण-शृंगार करीत, आणि दिव्य स्त्रियांच्या उज्ज्वल चामर-राजीने सर्व बाजूंनी त्यास वीज घातली जात होती।

Verse 16

अस्येशानस्य तल्लिंगं दृष्ट्वेच्छेत्यभवत्तदा । स्नपयामि महल्लिंगं कलशैः शीतलैर्जलैः

ईशानाचे ते लिंग पाहताच तत्क्षणी इच्छा झाली—“शीतल जलाने भरलेल्या कलशांनी मी या महालिंगाचे स्नपन करीन.”

Verse 17

चखान च त्रिशूलेन दक्षिणाशोपकंठतः । कुंडं प्रचंडवेगेन रुद्रोरुद्रवपुर्धरः

मग रुद्राने—रुद्ररूप धारण करून—दक्षिण बाजूस जवळच त्रिशूलाने प्रचंड वेगाने एक कुंड खोदला।

Verse 18

पृथिव्यावरणांभांसि निष्क्रांतानि तदा मुने । भूप्रमाणाद्दशगुणैर्यैरियं वसुधावृता

तेव्हा, हे मुने, पृथ्वीला आवरण देणारे ते जल बाहेर उसळून आले—ज्यांनी ही वसुधा व्यापली आहे, आणि जे भूमीच्या प्रमाणापेक्षा दहापट आहेत।

Verse 19

तैर्जलैः स्नापयांचक्रे त्वत्स्पृष्टैरन्यदेहिभिः । तुषारैर्जाड्यविधुरैर्जंजपूकौघहारिभिः

त्या जलांनी त्याने स्नान घडविले—जे इतर देहधाऱ्यांना अस्पर्श्य होते; परंतु तुझ्या स्पर्शाने ते शीतल तुषारासारखे झाले, जडत्व दूर करणारे व डासांच्या थव्यांना पळविणारे।

Verse 20

सन्मनोभिरिवात्यच्छैरनच्छैर्व्योमवर्त्मवत् । ज्योत्स्नावदुज्ज्वलच्छायैः पावनैः शंभुनामवत्

ते जल अत्यंत स्वच्छ होते—सत् मनासारखे; आकाशमार्गासारखे निर्मळ; चांदण्यासारखी उजळ छाया असलेले, आणि शंभूच्या नामांसारखे पावन।

Verse 21

पीयूषवत्स्वादुतरैः सुखस्पर्शैर्गवांगवत् । निष्पापधीवद्गंभीरैस्तरलैः पापिशर्मवत्

ते जल अमृताहून अधिक मधुर; गायीच्या अंगांसारखे सुखस्पर्शी; निष्पाप बुद्धीसारखे गंभीर, आणि कोमल प्रवाहाने पापीलाही शांती देणारे।

Verse 22

विजिताब्जमहागंधैः पाटलामोदमोदिभिः । अदृष्टपूर्वलोकानां मनोनयनहारिभिः

ते जल कमळांच्या महान सुगंधालाही जिंकणारे; पाटला-पुष्पांच्या सुवासाने आनंद देणारे; आणि पूर्वी न पाहिलेल्या लोकांचे मन व नेत्र हरून घेणारे।

Verse 23

अज्ञानतापसंतप्त प्राणिप्राणैकरक्षिभिः । पंचामृतानां कलशैः स्नपनातिफलप्रदैः

अज्ञानाच्या तापाने होरपळलेल्या प्राण्यांच्या प्राणांचे रक्षण करणाऱ्या पंचामृताच्या कलशांनी त्याने स्नान घडविले—जे स्नपनाने अतिमहान फल देणारे होते।

Verse 24

श्रद्धोपस्पर्शि दृदयलिंग त्रितयहेतुभिः । अज्ञानतिमिरार्काभैर्ज्ञानदान निदायकैः

श्रद्धेने स्पर्शिलेल्या कर्मांनी—त्रिविध पवित्र-चिन्हांचे कारण ठरणाऱ्या—आणि अज्ञानाचा अंधार सूर्याप्रमाणे दूर करणाऱ्या ज्ञानदानरूपी अर्घ्यांनी।

Verse 25

विश्वभर्तुरुमास्पर्शसुखातिसुखकारिभिः । महावभृथसुस्नान महाशुद्धिविधायिभिः

विश्वधारक प्रभूला उमा-स्पर्शाने परम सुख देणाऱ्या कर्मांनी, आणि महाशुद्धी घडविणाऱ्या महान् अवभृथ-स्नानाने।

Verse 26

सहस्रधारैः कलशैः स ईशानो घटोद्भव । सहस्रकृत्वः स्नपयामास संहृष्टमानसः

हे घटोद्भव (अगस्त्य)! मग आनंदित मनाने ईशानाने सहस्र धारांनी वाहणाऱ्या कलशांनी (प्रभूला) पुन्हा पुन्हा—सहस्र वेळा—स्नान घातले।

Verse 27

ततः प्रसन्नो भगवान्विश्वात्मा विश्वलोचनः । तमुवाच तदेशानं रुद्रं रुद्रवपुर्धरम्

तेव्हा विश्वात्मा, विश्वलोचन भगवान् प्रसन्न झाले आणि त्या ईशानाला म्हणाले—जो रुद्र होता, रुद्रस्वरूप धारण करणारा।

Verse 28

तव प्रसन्नोस्मीशान कर्मणानेन सुव्रत । गुरुणानन्यपूर्वेण ममातिप्रीतिकारिणा

‘ईशान! या कर्माने मी तुझ्यावर प्रसन्न आहे, हे सुव्रत; गुरूसमान अशी, पूर्वी कधी न झालेली सेवा मला अत्यंत आनंद देणारी ठरली आहे।’

Verse 29

ततस्त्वं जटिलेशान वरं ब्रूहि तपोधन । अदेयं न तवास्त्यद्य महोद्यमपरायण

म्हणून हे जटाधारी ईशान, हे तपोधन, आपला वर सांग. आज तुझ्यासाठी काहीही अदेय नाही, हे महोद्यमपरायण।

Verse 30

ईशान उवाच । यदि प्रसन्नो देवेश वरयोग्योस्म्यहं यदि । तदेतदतुलं तीर्थं तव नाम्नास्तु शंकर

ईशान म्हणाला— हे देवेश, आपण प्रसन्न असाल आणि मी वरास योग्य असेन, तर हे शंकर, हे अतुल तीर्थ आपल्या नावानेच प्रसिद्ध होवो।

Verse 31

विश्वेश्वर उवाच । त्रिलोक्यां यानि तीर्थानि भूर्भुवःस्वः स्थितान्यपि । तेभ्योखिलेभ्यस्तीर्थेभ्यः शिवतीर्थमिदं परम्

विश्वेश्वर म्हणाला— त्रिलोकीतील भू, भुवः व स्वर्गात जे जे तीर्थ आहेत, त्या सर्व तीर्थांपेक्षा हे शिवतीर्थ परम आहे।

Verse 32

शिवज्ञानमिति ब्रूयुः शिवशब्दार्थचिंतकाः । तच्च ज्ञानं द्रवीभूतमिह मे महिमोदयात्

‘शिव’ शब्दाचा अर्थ जो चिंतन करतात, ते त्याला ‘शिवज्ञान’ म्हणतात. आणि तेच ज्ञान माझ्या महिमोदयाने येथे द्रवीभूत होऊन प्रकट झाले आहे।

Verse 33

अतो ज्ञानोद नामैतत्तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम् । अस्य दर्शनमात्रेण सर्वपापैः प्रमुच्यते

म्हणून हे तीर्थ ‘ज्ञानोद’ या नावाने त्रैलोक्यात विख्यात आहे. याचे केवळ दर्शन घेतल्यानेच सर्व पापांतून मुक्ती मिळते।

Verse 34

ज्ञानोदतीर्थसंस्पर्शादश्वमेधफलं लभेत् । स्पर्शनाचमनाभ्यां च राजसूयाश्वमेधयोः

ज्ञानोद तीर्थाचा केवळ स्पर्श केल्याने अश्वमेध यज्ञाचे फळ मिळते. आणि त्याचा स्पर्श व आचमन केल्याने राजसूय व अश्वमेध—दोन्हींचे फळ प्राप्त होते.

Verse 35

फल्गुतीर्थे नरः स्नात्वा संतर्प्य च पितामहान् । यत्फलं समवाप्नोति तदत्र श्राद्धकर्मणा

फल्गु तीर्थात स्नान करून व पितरांना तृप्त करून मनुष्य जे फळ मिळवतो, तेच फळ येथे श्राद्धकर्म केल्याने प्राप्त होते.

Verse 36

गुरुपुष्यासिताष्टम्यां व्यतीपातो यदा भवेत् । तदात्र श्राद्धकरणाद्गयाकोटिगुणं भवेत्

गुरु व पुष्य नक्षत्रयुक्त कृष्णाष्टमीला व्यतीपात योग झाला, तर येथे श्राद्ध केल्याने गयाफळापेक्षा कोटीगुण अधिक फल प्राप्त होते.

Verse 37

यत्फलं समवाप्नोति पितॄन्संतर्प्य पुष्करे । तत्फलं कोटिगुणितं ज्ञानतीर्थे तिलोदकैः

पुष्कर येथे पितरांना तृप्त करून जे फळ मिळते, तेच फळ ज्ञानतीर्थात तिलोदकाने कोटीगुणित होऊन प्राप्त होते.

Verse 38

सन्निहत्यां कुरुक्षेत्रे तमोग्रस्ते विवस्वति । यत्फलं पिंडदानेन तज्ज्ञानोदे दिने दिने

कुरुक्षेत्रात सन्निहत्या प्रसंगी, सूर्य तमोग्रस्त (ग्रहणग्रस्त) असताना पिंडदानाने जे फळ मिळते—तेच फळ ज्ञानोद येथे दिवसेंदिवस प्राप्त होते.

Verse 39

पिंडनिर्वपणं येषां ज्ञानतीर्थे सुतैः कृतम् । मोदंते शिवलोके ते यावदाभूतसंप्लवम्

ज्यांच्या पुत्रांनी ज्ञानतीर्थी पिंडनिर्वपण केले आहे, ते शिवलोकी महाप्रलयापर्यंत आनंदाने निवास करतात।

Verse 40

अष्टम्यां च चतुर्दश्यामुपवासी नरोत्तमः । प्रातः स्नात्वाथ पीतांभस्त्वंतर्लिंगमयो भवेत्

अष्टमी व चतुर्दशीला श्रेष्ठ पुरुष उपवास करावा. पहाटे स्नान करून ते जल प्राशन केल्यास तो अंतःकरणी लिंगमय (शिवमय) होतो.

Verse 41

एकादश्यामुपोष्यात्र प्राश्नाति चुलुकत्रयम् । हृदये तस्य जायंते त्रीणि लिंगान्यसंशयम्

येथे एकादशीला उपवास करून तो तीन चुलुक (अंजलीभर) जल प्राशन करील. त्याच्या हृदयात निःसंशय तीन लिंग प्रकट होतात.

Verse 42

ईशानतीर्थे यः स्नात्वा विशेषात्सोमवासरे । संतर्प्य देवर्षि पितॄन्दत्त्वा दानम स्वशक्तितः

जो ईशानतीर्थी—विशेषतः सोमवारी—स्नान करून देव, ऋषी व पितरांना संतर्पित करतो आणि स्वशक्तीनुसार दान देतो,

Verse 43

ततः समर्च्य श्रीलिंगं महासंभारविस्तरैः । अत्रापि दत्त्वा नानार्थान्कृतकृत्योभवेन्नरः

त्यानंतर विपुल व विस्तृत पूजासामग्रीने श्रीलिंगाची यथाविधी पूजा करून, आणि येथेही नानाविध दान देऊन, मनुष्य कृतकृत्य होतो.

Verse 44

उपास्य संध्यां ज्ञानोदे यत्पापं काललोपजम् । क्षणेन तदपाकृत्य ज्ञानवाञ्जायते द्विजः

ज्ञानोदे येथे संध्या-उपासना केल्यास काळलोपामुळे उत्पन्न झालेले जे पाप असते ते क्षणात नष्ट होते आणि द्विज खऱ्या ज्ञानाने युक्त होतो.

Verse 45

शिवतीर्थमिदं प्रोक्तं ज्ञानतीर्थमिदं शुभम् । तारकाख्यमिदं तीर्थं मोक्षतीर्थमिदं धुवम्

हे शिवतीर्थ म्हणून सांगितले आहे; हे शुभ ज्ञानतीर्थ आहे. हे तीर्थ ‘तारक’ नावाने प्रसिद्ध असून निश्चयाने मोक्ष देणारे तीर्थ आहे.

Verse 46

स्मरणादपि पापौघो ज्ञानोदस्य क्षयेद्ध्रुवम् । दर्शनात्स्पर्शनात्स्नानात्पानाद्धर्मादिसंभवः

ज्ञानोदाचे केवळ स्मरण केले तरी पापांचा पूर निश्चयाने क्षीण होतो. त्याचे दर्शन, स्पर्श, स्नान व जलपान केल्याने धर्म इत्यादी शुभ फल उत्पन्न होतात.

Verse 47

डाकिनीशाकिनी भूतप्रेतवेतालराक्षसाः । ग्रहाः कूष्मांडझोटिंगाः कालकर्णी शिशुग्रहाः

डाकिणी-शाकिणी, भूत-प्रेत, वेताळ व राक्षस; दुष्ट ग्रह; कूष्मांड व झोटिंग; कालकर्णी आणि शिशुग्रह—

Verse 48

ज्वरापस्मारविस्फोटद्वितीयकचतुर्थकाः । सर्वे प्रशममायांति शिवर्तार्थजलेक्षणात्

ज्वर, अपस्मार, विस्फोट तसेच दुसऱ्या व चौथ्या दिवशी परत येणारे ज्वर—हे सर्व शिवर्तार्थाच्या जलाचे दर्शन होताच शांत होतात.

Verse 49

ज्ञानोदतीर्थपानीयैर्लिंगं यः स्नापयेत्सुधीः । सर्वतीर्थोदकैस्तेन ध्रुवं संस्नापितं भवेत्

जो सुज्ञ भक्त ज्ञानोदा-तीर्थाच्या जलाने शिवलिंगाचे स्नान घालतो, तो निश्चयच सर्व तीर्थांच्या जलाने अभिषेक केल्यासारखा होतो।

Verse 50

ज्ञानरूपोह मेवात्र द्रवमूर्तिं विधाय च । जाड्यविध्वंसनं कुर्यां कुर्यां ज्ञानोपदेशनम्

‘मीच येथे ज्ञानस्वरूप आहे; द्रवरूप धारण करून मी जडत्वाचा नाश करीन आणि सत्यज्ञानाचा उपदेश देईन।’

Verse 51

इति दत्त्वा वराञ्छंभुस्तत्रैवांतरधीयत । कृतकृत्यमिवात्मानं सोप्यमंस्तत्रिशूलभृत्

अशा रीतीने वर देऊन शंभू तेथेच अंतर्धान पावला; त्रिशूलधारीने स्वतःला जणू कृतकृत्य मानले।

Verse 52

ईशानो जटिलो रुद्रस्तत्प्राश्य परमोदकम् । अवाप्तवान्परं ज्ञानं येन निर्वृतिमाप्तवान्

जटाधारी रुद्र ईशानाने ते परम उदक प्राशन करून परम ज्ञान प्राप्त केले; त्या ज्ञानाने त्याला पूर्ण निर्वृती मिळाली।

Verse 53

स्कंद उवाच । कलशोद्भव चित्रार्थमितिहासं पुरातनम् । ज्ञानवाप्यां हि यद्वृत्तं तदाख्यामि निशामय

स्कंद म्हणाला— ‘हे कलशोद्भव! ऐक. ज्ञानवापीत जे घडले, तो प्राचीन व अद्भुत इतिवृत्त मी सांगतो.’

Verse 54

हरिस्वामीति विख्यातः काश्यामासीद्विजः पुरा । तस्यैका तनया जाता रूपेणाऽप्रतिमा भुवि

प्राचीन काळी काशीमध्ये हरिस्वामी नावाचा एक विख्यात ब्राह्मण राहत होता. त्याला एक कन्या झाली, जिचे सौंदर्य पृथ्वीवर अद्वितीय होते.

Verse 55

न समा शीलसंपत्त्या तस्या काचन भूतले । कलाकलापकुशला स्वरेणजितकोकिला

शील आणि गुणांच्या संपत्तीमध्ये पृथ्वीवर तिच्यासारखी दुसरी कोणीही नव्हती. ती सर्व कलांमध्ये निपुण होती आणि आवाजात कोकिळेलाही जिंकणारी होती.

Verse 56

न नारी तादृगस्तीह ना भरी किन्नरी न च । विद्याधरी न नो नागी गंधर्वी नासुरी न च

तिच्यासारखी स्त्री येथे कोणीही नाही, ना किन्नरी, ना विद्याधरी, ना नागीण, ना गंधर्वी आणि ना असुरी तिच्या तोडीची आहे.

Verse 57

निर्वाणनरसिंहोयं भक्तनिर्वाणकारणम् । मणिप्रदीपनागोयं महामणिविभूषणः

हे निर्वाण-नरसिंह आहेत, जे भक्तांच्या मोक्षाचे कारण आहेत. हा मणिप्रदीप नाग आहे, जो महामौल्यवान रत्नांनी विभूषित आहे.

Verse 58

तदास्य शरणं यातो मन्ये दर्शभयाच्छशी । दिवापि न त्यजेत्तां तु त्रस्तश्चंडमरीचितः

मला वाटते की अमावस्येच्या (किंवा क्षयाच्या) भयाने चंद्राने तिच्या मुखाचा आश्रय घेतला आहे. सूर्याच्या प्रखर किरणांना घाबरून तो दिवसाही तिची साथ सोडत नाही.

Verse 59

तद्भ्रूर्भ्रमरराजीव गंडपत्रलतांतरे । उदंचन्न्यंचदुड्डीन गतेरभ्यासभाजिनी

तिची भुवई गालांवरील पत्रलतेच्या दरम्यान भ्रमराप्रमाणे वर-खाली उडण्याचा सराव करत होती.

Verse 60

तच्चारुलोचनक्षेत्रे विचरंतौ च खंजनौ । सदैव शारदीं प्रीतिं निर्विशेते निजेच्छया

तिच्या सुंदर नेत्ररूपी क्षेत्रात विहार करणारे दोन खंजन पक्षी सदैव आपल्या इच्छेने शरद ऋतूतील आनंदाचा उपभोग घेतात.

Verse 61

सुदत्या रदनश्रेणी छेदेषु विषमेषुणा । विहिता कांचनी रेखा क्वेंदावेतावती कला

त्या सुंदरीच्या दंतपंक्तीच्या अंतराळात कामदेवाने ओढलेली सुवर्णरेषा भासते; चंद्राकडे अशी कला कोठे आहे?

Verse 62

प्रायो मदन भूपाल हर्म्य रत्नांतरे शुभे । जितप्रवालसुच्छाये तस्या रदनवाससी

हे राजा! तिचे ओठ पोवळ्यांच्या कांतीलाही जिंकणारे आहेत, जणू कामदेव राजाचा रत्नजडित महालच.

Verse 63

स्वर्गे मर्त्ये च पाताले नैषा रेखा क्वचित्स्त्रियाम् । तत्कंठरेखात्रितय व्याजेन शपते स्मरः

स्वर्ग, मृत्यूलोक आणि पाताळात कोणत्याही स्त्रीमध्ये अशी रेषा नाही; तिच्या गळ्यावरील तीन रेषांच्या निमित्ताने कामदेव हीच शपथ घेत आहेत.

Verse 64

शंके चित्त भुवो राज्ञो लसत्पटकुटीद्वयम् । अनर्घ्यरत्नकोशाढ्यं तम्या वक्षोरुहद्वयम्

मला वाटते की कामराजाचेच निवासस्थान जणू हे तेजस्वी वस्त्र-कुटीरांचे द्वय झाले आहे—तिचे उरोजद्वय—जणू अमूल्य रत्नकोशांनी परिपूर्ण।

Verse 65

अनंगभू नियमतोऽदृश्ये मध्ये नतभ्रुवः । रोमालीलक्षिकामूर्ध्वामिव यष्टिं विधिर्व्यधात्

संयमाने विधात्याने तिचा मध्यभाग इतका सूक्ष्म घडविला की तो जणू अदृश्यच; जणू एक सडपातळ यष्टि, ज्यावर वर रोमावलीची रेषा चिन्हासारखी दिसते।

Verse 66

तस्या नाभीदरीं प्राप्य कंदर्पोऽनंगता गतः । पुनः प्राप्तुमिवांगानि तप्यते परमं तपः

तिच्या नाभीच्या गुहेत पोहोचताच कंदर्प पुन्हा ‘अनंग’ झाला; जणू आपले अवयव परत मिळविण्यासाठी तो परम तप करीत आहे।

Verse 67

गुरुणैतन्नितंबेन महामन्मथ दीक्षया । भुवि के के युवानो न स्वाधीना प्रापितादृशाम्

तिच्या गुरुत्वयुक्त नितंबाने—जणू महामन्मथाची दीक्षा—अशी मूर्ती पाहून पृथ्वीवर कोणता तरुण स्वाधीन राहील?

Verse 68

ऊरुस्तंभेन चैतस्याः स्तंभवत्कस्यनो मनः । तस्तंभेन मुने वापि सुवृत्तेन सुवर्तनम्

तिच्या स्तंभासारख्या दृढ ऊरूंनी कोणाचे मन स्तब्ध होणार नाही? त्या सुबक ‘स्तंभा’मुळे मुनिचाही सुवर्तन डळमळू शकतो।

Verse 69

पादांगुष्ठनखज्योतिः प्रभया कस्य न प्रभा । विवेकजनिताऽध्वंसि मुने तस्या मृगीदृशः

तिच्या पादाङ्गुष्ठाच्या नखातील तेजाने कोणाची प्रभा न फिकी होईल? हे मुने, त्या मृगनयनीचे विवेकजन्य दृढ संकल्प सर्व मोहांचा नाश करतो।

Verse 70

सा प्रत्यहं ज्ञानवाप्यां स्नायं स्नायं शिवालये । संमार्जनादि कर्माणि कुरुतेऽनन्यमानसा

ती दररोज ज्ञानवापीत वारंवार स्नान करते आणि शिवालयात झाडू-स्वच्छता इत्यादी सेवाकर्मे अनन्यचित्ताने करते।

Verse 71

तत्पादप्रतिबिंबेषु रेखा शष्पांकुरं चरन् । नान्यद्वनांतरं याति काश्यां यूनां मनोमृगः

तिच्या पावलांच्या प्रतिबिंबातील रेषांच्या कोवळ्या अंकुरांवर चरता, काशीतील तरुणांचा ‘मन-मृग’ दुसऱ्या कोणत्याही वनपथाला जात नाही।

Verse 72

तदास्य पंकजं हित्वा यूनां नेत्रालिमालया । न लतांतरमासेवि अप्यामोदप्रसूनयुक्

तिच्या मुखकमळाला सोडून तरुणांच्या नेत्ररूपी भ्रमरांची माळ दुसऱ्या कोणत्याही लतेचा आश्रय घेत नाही, ती सुगंधी फुलांनी भरलेली असली तरीही।

Verse 73

सुलोचनापि सा कन्या प्रेक्षेतास्यं न कस्यचित् । सुश्रवा अपि सा बाला नादत्ते कस्यचिद्वचः

सुलोचना असूनही ती कन्या कोणाच्याही मुखाकडे पाहत नाही; सुश्रवा असूनही ती बाला कोणाचेही प्रणयवचन स्वीकारत नाही।

Verse 74

सुशीला शीलसंपन्ना रहस्तद्विरहातुरैः । प्रार्थितापि सुरूपाढ्यैर्नाभिलाषं बबंध सा

सुशीला गुणशील व सुसंस्कृत होती. एकांतात विरहाने व्याकुळ झालेले देखणे तरुण विनवित असतानाही तिने कोणावरही आपली आसक्ती बांधली नाही.

Verse 75

धनैस्तस्याजनेतापि युवभिः प्रार्थितो बहु । नाशकत्तां सुलीलां सदातुं शीलोर्जितश्रियम्

धन देऊ करणारे अनेक तरुण वारंवार तिच्या पित्याला विनवत होते; तरीही तो त्या सुलील कन्येला देऊ शकला नाही, कारण तिची श्री शील-धर्मातूनच उद्भवली होती.

Verse 76

ज्ञानोदतीर्थभजनात्सा सुशीला कुमाग्किा । बहिरंतस्तदाऽद्राक्षीत्सर्वलिंगमयं जगत

ज्ञानोद तीर्थाचे भजन-पूजन केल्याने ती कुमारी सुशीला तेव्हा आत-बाहेर सर्व जग शिवलिंगस्वरूपाने व्यापलेले आहे असे पाहू लागली.

Verse 77

कदाचिदेकदा तां तु प्रसुप्तां सदनांगणे । मोहितो रूपसंपत्त्या कश्चिद्विद्याधरोऽहरत्

एकदा ती घराच्या अंगणात झोपलेली असता, तिच्या रूपसंपत्तीने मोहित झालेला एक विद्याधर तिला उचलून घेऊन गेला.

Verse 78

व्योमवर्त्मनितां रात्रौ यावन्मलयपर्वतम् । स निनीषति तावच्च विद्युन्माली समागतः

रात्री आकाशमार्गाने तिला नेत तो मलय पर्वतापर्यंत घेऊन जाऊ पाहत होता; तेवढ्यातच विद्युन्माली तेथे येऊन पोहोचला.

Verse 79

राक्षसो भीषणवपुः कपालकृतकुंडलः । वसारुधिरलिप्तांगः श्मश्रुलः पिंगलोचनः

भयंकर देहाचा एक राक्षस प्रकट झाला—कपालांनी केलेली कुंडले घातलेली, वसा व रक्ताने माखलेले अंग, दाढीवाला आणि पिंगळ्या डोळ्यांचा।

Verse 80

राक्षस उवाच । ममदृग्गोचरं यातो विद्याधरकुमारक । अद्य त्वामेतया सार्धं प्रेषयामि यमालयम्

राक्षस म्हणाला—“हे विद्याधरकुमार, तू माझ्या दृष्टीच्या आवाक्यात आलास. आज ह्या स्त्रीसह तुला यमालयात पाठवितो.”

Verse 81

इति श्रुत्वाथ सा वाक्यं व्याघ्राघ्राता मृगी यथा । चकंपेऽतीव संभीता कदलीदलवन्मुहुः

ते वचन ऐकून ती अत्यंत भयभीत होऊन थरथर कापू लागली—जशी वाघाने वास घेतलेली हरिणी; आणि केळीच्या पानासारखी पुन्हा पुन्हा हलू लागली।

Verse 82

निजघान त्रिशूलेन रक्षो विद्याधरं च तम् । विद्याधरकुमारोपि नितरां मधुराकृतिः

त्या राक्षसाने त्रिशुळाने त्या विद्याधरावर घाव केला; आणि अत्यंत मधुर व मनोहर आकृतीचा तो विद्याधरकुमारही रणात उतरला।

Verse 83

तद्भीषणत्रिशूलेन भिन्नोस्को महाबलः । जघान मुष्टिघातेन वज्रपातोपमेन तम्

त्या भीषण त्रिशुळाने छाती फाटली तरी तो महाबली, वज्रपातासारख्या मुष्टिघाताने त्याला प्रहार करू लागला।

Verse 84

नरमांसवसामत्तं विद्युन्मालिनमाहवे । चूर्णितो मुष्टिपातेन सोऽपतद्वसुधातले

रणांगणी नरमांस-वसांनी मत्त झालेला विद्युन्माली एका मुष्टिप्रहाराने चूर्ण झाला आणि भूमितलावर कोसळला।

Verse 85

राक्षसो मृत्युवशगो वज्रेणेव महीधरः । विद्याधरोपि तच्छूलघातेन विकलीकृतः

मृत्यूच्या अधीन झालेला तो राक्षस वज्राघात झालेल्या पर्वतासारखा कोसळला; आणि तो विद्याधरही त्या शूलप्रहाराने विकल झाला।

Verse 86

उवाच गद्गदं वाक्यं विघूर्णित विलोचनः । प्रिये मुधा समानीता सुशित्यर्धोक्तिमुच्चरन्

डोळे व्याकुळ होऊन फिरत असताना तो गद्गद वाणीने तुटक शब्द उच्चारू लागला— “प्रिये, व्यर्थच इथे आणली गेलीस…”

Verse 87

जहौ प्राणान्रणे वीरस्तां प्रियां परितः स्मरन्

रणभूमीत तो वीर सर्वत्र प्रियेचे स्मरण करीत प्राणत्याग करून गेला।

Verse 88

अनन्यपूर्वसंस्पर्श सुखं समनुभूय सा । तमेव च पतिं मत्वा चक्रे शोकाग्निसात्तनुम्

अपूर्व स्पर्शसुख अनुभवून, त्यालाच एकमेव पती मानून, तिने आपले शरीर शोकाग्नीत आहुती दिले।

Verse 89

लिंगत्रयशरीरिण्यास्तस्याः सान्निध्यतः स हि । दिव्यं वपुः समासाद्य राक्षसस्त्रिदिवं ययौ

त्रिशरीरिणी देवीच्या केवळ सान्निध्याने तो राक्षस दिव्य देह प्राप्त करून त्रिदिव, म्हणजे स्वर्गलोकास गेला।

Verse 90

रणे पणीकृतप्राणो विद्याधरसुतोपि सः । अंते प्रियां स्मरन्प्राप जनुर्मलयकेतुतः

रणात प्राण पणाला लावणारा तो विद्याधरपुत्रही शेवटी प्रियेचे स्मरण करीत मलयकेतूच्या द्वारा जन्मास आला।

Verse 91

ध्यायंती सापि तं बाला विद्याधरकुमारकम् । विरहाग्नौ विसृष्टासुः कर्णाटे जन्मभागभूत्

ती बाळाही त्या विद्याधरकुमाराचे ध्यान करीत राहिली; विरहाग्नीत प्राण सोडून कर्नाटात जन्माची भागी झाली।

Verse 92

सुतो मलयकेतोस्तां कालेन परिणीतवान् । माल्यकेतुरनंगश्रीः पित्रा दत्तां कलावतीम्

काळानुसार मलयकेतूचा पुत्र—अनंगश्रीने दीप्त माल्यकेतू—पित्याने दिलेल्या कलावतीशी विवाहबद्ध झाला।

Verse 93

सापि प्राग्वासनायोगाल्लिंगार्चनरता सती । हित्वा मलयजक्षोदं विभूतिं बह्वमंस्त वै

पूर्वजन्मसंस्कारामुळे ती सतीही लिंगार्चनात रत होती; चंदनचूर्ण सोडून तिने विभूतीलाच अत्यंत मौल्यवान मानले।

Verse 94

मुक्ता वैदूर्य माणिक्य पुष्परागेभ्य एव सा । मेने रुद्राक्षनेपध्यमनर्घ्यं गर्भसुंदरी

गर्भसुंदरीने मोती, वैदूर्य, माणिक्य व पुष्पराग यांपेक्षाही रुद्राक्षमाळेचे अलंकार अधिक अनमोल मानले।

Verse 95

कलावती माल्यकेतुं पतिं प्राप्य पतिव्रता । अपत्यत्रितयं लेभे दिव्यभोगसमृद्धिभाक्

कलावतीने माल्यकेतूला पती म्हणून प्राप्त करून पतिव्रता राहिली; तिने तीन अपत्ये मिळविली आणि दिव्य भोगांसारखी समृद्धी भोगली।

Verse 96

एकदा कश्चिदौदीच्यो माल्यकेतुं नरेश्वरम् । चित्रकृच्चित्रपटिकां चित्रां दर्शितवानथ

एकदा उत्तरेकडील एका चित्रकाराने नरेश माल्यकेतूला एक अद्भुत चित्रपटिका दाखविली।

Verse 97

सर्वसौंदर्यनिलया सर्वलक्षणसत्खनिः । अधिशेते ध्रुवं ध्वांतं तन्मौलिं ब्रध्न साध्वसात्

ती—सर्व सौंदर्याची निवासस्थानी, सर्व शुभलक्षणांची खरी खाण—त्याच्या मुकुटावर स्थिर अंधार पाहून सहसा भयभीत झाली।

Verse 98

मुहुर्मुहुः प्रपश्यंती रहसि प्राणदेवताम् । विसस्मार स्वमपि च समाधिस्थेव योगिनी

एकांतात आपल्या प्राणदेवतेला वारंवार पाहता पाहता ती स्वतःलाही विसरली—जणू समाधिस्थ योगिनीच।

Verse 99

क्षणमुन्मील्य नयने कृत्वा नेत्रातिथिं पटीम् । तर्जन्यग्रमथोत्क्षिप्य स्वात्मानं समबोधयत्

क्षणभर डोळे उघडून चित्रित पटाला दृष्टीचा अतिथी केले. मग तर्जनीचे टोक उंचावून स्वतःला पुन्हा जागृतीत स्थिर केले.

Verse 100

संभेदोयमसे रम्य उपलोलार्कमग्रतः । उपश्रीकेशवपदं वरणैषा सरिद्वरा

हा रम्य संगम आहे; समोरच्या जलावर चंचल सूर्याचे प्रतिबिंब थरथरत आहे. येथे केशवाचे शोभायमान ‘पदचिन्ह’ आहे आणि ही श्रेष्ठ नदी ‘वरणा’ म्हणून ओळखली जाते.

Verse 110

तृणीकृत्य निजं देहं यत्र राजर्षिसत्तमः । हरिश्चंद्रः सपत्नीको व्यक्रीणाद्भूरयं हि सा

हेच ते स्थान आहे जिथे राजर्षीश्रेष्ठ हरिश्चंद्राने—पत्नीसमवेत—आपला देह तृणासमान मानून स्वतःला विकले होते.

Verse 120

एषा मत्स्योदरी रम्या यत्स्नातो मानवोत्तमः । मातुर्जातूदरदरीं न विशेदेष निश्चयः

हे रम्य तीर्थ ‘मत्स्योदरी’ आहे. येथे स्नान करणारा मानवोत्तम पुन्हा कधीही मातृगर्भाच्या दरीत प्रवेश करत नाही—हा निश्चय आहे.

Verse 130

चतुर्वेदेश्वरश्चैष चतुर्वेदधरो विधिः । लभेद्यद्वीक्षणाद्विप्रो वेदाध्ययनजं फलम्

हेच चतुर्वेदांचे ईश्वर—चतुर्वेदधारी विधाता ब्रह्मा आहेत. त्यांच्या केवळ दर्शनाने ब्राह्मणास वेदाध्ययनातून मिळणारे फळ प्राप्त होते.

Verse 140

वैरोचनेश्वरश्चैष पुरः प्रह्लादकेशवात् । बलिकेशवनामासावेष नारदकेशवः

हे पवित्र स्थान वैरोचनेश्वर आहे. प्रह्लाद-केशवाच्या समोर हा केशव ‘बली-केशव’ या नावाने स्थित असून येथे ‘नारद-केशव’ म्हणूनही प्रसिद्ध आहे.

Verse 150

बिंदुमाधवभक्तो यस्तं यमोपि नमस्यति । प्रणवात्मा य एकोऽस्ति नादबिंदु स्वरूपधृक्

जो बिंदु-माधवाचा भक्त आहे त्याला यमसुद्धा नमस्कार करतो. कारण तेथे तो एक परम तत्त्व—प्रणव (ॐ) स्वरूप—नाद व बिंदुचे रूप धारण करून विराजमान आहे.

Verse 160

यस्यार्चनाल्लभेज्जंतुः प्रियत्वं सर्वजन्तुषु । इदमायतनं श्रेष्ठं मणिमाणिक्यनिर्मितम्

ज्याच्या अर्चनेने प्राणी सर्व जीवांमध्ये प्रिय होतो. हे श्रेष्ठ आयतन मणी-माणिक्यांनी निर्मित आहे.

Verse 170

कालेश्वरकपर्दीशौ चरणावतिनिर्मलौ । ज्येष्ठेश्वरो नितंबश्च नाभिर्वै मध्यमेश्वरः

पायांशी निर्मळ रक्षक कालेश्वर व कपर्दीश आहेत. नितंबप्रदेशी ज्येष्ठेश्वर, आणि नाभीस्थानी निश्चयच मध्यमेश्वर आहेत.

Verse 180

अशोकाख्यमिदं तीर्थं गंगाकेशव एष वै । मोक्षद्वारमिदं श्रेष्ठं स्वर्ग द्वारमिदं विदुः

‘अशोक’ नावाचे हे तीर्थच गंगा-केशव आहे. हे श्रेष्ठ स्थान ‘मोक्षद्वार’ असून यास ‘स्वर्गद्वार’ असेही जाणतात.