Adhyaya 30

Verse 1

स्कंद उवाच । शृण्वगस्त्यमहाभाग स च राजा भगीरथः । आराध्य श्रीमहादेवमुद्दिधीर्षुः पितामहान्

स्कंद म्हणाले—हे महाभाग अगस्त्य, ऐक. तो राजा भगीरथ पितरांचा उद्धार व्हावा म्हणून श्रीमहादेवाची आराधना करू लागला.

Verse 2

ब्रह्मशाप विनिर्दग्धान्सर्वान्राजर्षिसत्तमः । महता तपसा भूमिमानिनाय त्रिवर्त्मगाम्

ब्रह्मशापाने दग्ध झालेल्या सर्वांचा उद्धार व्हावा म्हणून त्या श्रेष्ठ राजर्षीने महान तपाने त्रिवर्त्मगामिनी गंगेला पृथ्वीवर अवतरविले.

Verse 3

त्रयाणामपि लोकानां हिताय महते नृपः । समानैषीत्ततो गंगां यत्रासीन्मणिकर्णिका

तीन्ही लोकांच्या महान हितासाठी त्या नृपाने मग गंगेला तेथे आणले, जिथे मणिकर्णिका होती.

Verse 4

आनंदकाननं शंभोश्चक्रपुष्करिणी हरेः । परब्रह्मैकसुक्षेत्रं लीलामोक्षसमर्पकम्

हे शंभूचे आनंदकानन, हरीची चक्रपुष्करिणी; परब्रह्माचे एकमेव श्रेष्ठ क्षेत्र—जे लीलारूपे मोक्ष अर्पण करते.

Verse 5

प्रापयामास तां गंगां दैलीपिः पुरतश्चरन् । निर्वाणकाशनाद्यत्र काशीति प्रथिता पुरी

तिच्या पुढे पुढे चालत दैलीपिने त्या गंगेला नगरात आणले—जिथे निर्वाण प्रकाशित होते म्हणून ती पुरी ‘काशी’ म्हणून प्रसिद्ध आहे.

Verse 6

अविमुक्तं महाक्षेत्रं न मुक्तं शंभुना क्वचित । प्रागेव हि मुनेऽनर्घ्यं जात्यं जांबूनदं स्वयम्

हे मुने! अविमुक्त हे महाक्षेत्र शंभू (शिव) कधीही सोडत नाहीत. ते स्वतःच अनमोल आहे—जसे शुद्ध, स्वजात जांबूनद सुवर्ण.

Verse 7

पुनर्वारितरेणापि हीरेणयदि संगतम् । चक्रपुष्करणीतीर्थं प्रागेव श्रेयसांपदम्

पुन्हा पुन्हा परिष्कृत हिऱ्याशी जरी काही जोडले, तरी चक्रपुष्करणी तीर्थ हे आरंभापासूनच कल्याण व परम श्रेयाचे धाम आहे.

Verse 8

ततः श्रेष्ठतरं शंभोर्मणिश्रवणभूषणात् । आनंदकानने तस्मिन्नविमुक्ते शिवालये

शंभूच्या मणिमय कर्णभूषणापेक्षाही श्रेष्ठ तो शिवालय—आनंदकाननातील अविमुक्त आहे.

Verse 9

प्रागेव मुक्तिः संसिद्धा गंगासंगात्ततोधिका । यदा प्रभृति सा गंगा मणिकर्ण्यां समागता

तेथे मुक्ति आधीच सिद्ध होती; पण गंगासंगामुळे ती अधिकच वाढली—ज्या दिवसापासून गंगा मणिकर्णीत येऊन मिळाली.

Verse 10

तदाप्रभृति तत्क्षेत्रं दुष्प्रापं त्रिदशैरपि । कृत्वा कर्माण्यनेकानि कल्याणानीतराणि वा

त्या वेळेपासून ते क्षेत्र देवांनाही दुर्मिळ झाले—जरी प्राणी असंख्य कर्मे करो, कल्याणकारी असोत वा अन्यथा.

Verse 11

तानि क्षणात्समुत्क्षिप्य काशीसंस्थोऽमृतोभवेत् । तस्यां वेदांतवेद्यस्य निदिध्यासनतो विना

ते (कर्मभार) क्षणात झटकून टाकून काशीत वसणारा अमर होतो. तेथे वेदान्ताने ज्ञेय परब्रह्माचे निदिध्यासन न केले तरीही (हे फळ मिळते).

Verse 12

विना सांख्येन योगेन काश्यां संस्थोऽमृतो भवेत् । कर्मनिर्मूलनवता विना ज्ञानेन कुंभज

सांख्य व योग नसतानाही काशीत राहणारा अमर होतो. हे कुंभज (अगस्त्य), कर्माचे मूळ उपटणारे ते ज्ञान नसले तरीही (हे फळ मिळते).

Verse 13

शशिमौलिप्रसादेन काशीसंस्थोऽमृतो भवेत् । यत्नतोऽयत्नतो वापि कालात्त्यक्त्वा कलेवरम्

चंद्रमौली भगवान शंकरांच्या कृपेने काशीत वसणारा अमर होतो—प्रयत्नाने किंवा अप्रयत्नाने, नियत काळी देहत्याग केला तरी.

Verse 14

तारकस्योपदेशेन काशीसंस्थोऽमृतो भवेत् । अनेकजन्मसंसिद्धैर्बद्धोऽपि प्राकृतैर्गुणैः

तारक (मंत्र/उपदेश) यांच्या उपदेशाने काशीत वसणारा अमर होतो—अनेक जन्मांनी दृढ झालेल्या प्राकृत गुणांनी बांधलेला असला तरी.

Verse 16

देहत्यागोऽत्र वै योगः काश्यां निर्वाणसौख्यकृत् । प्राप्योत्तरवहां काश्यामतिदुष्कृतवानपि

येथे खरोखर ‘योग’ म्हणजे देहत्यागच; काशीत तो निर्वाणसुख देतो. उत्तरवाहिनी (गंगा) असलेल्या काशीस पोहोचल्यावर, अतिदुष्कृत करणाऱ्यालाही (उद्धार होतो).

Verse 17

यायात्स्वं हेलया त्यक्त्वा तद्विष्णोः परमं पदम् । यमेंद्राग्निमुखा देवा दृष्ट्वा मुक्तिपथोन्मुखान्

ते आपापली धामे क्षुल्लक मानून सहज त्यागून विष्णूच्या परम पदाकडे वेगाने गेले. मुक्तिपथाकडे वळलेले जीव पाहून यम, इंद्र, अग्नी इत्यादी देव सावध झाले.

Verse 18

सर्वान्सर्वे समालोक्य रक्षां चक्रुः पुरापुरः । असिं महासिरूपां च पाप्यसन्मतिखंडनीम्

सर्व देवांनी सर्वत्र पाहून नगरानगरांत रक्षणाची व्यवस्था केली. आणि त्यांनी महाधार-रूप अशी तलवार स्थापिली, जी पाप व दुष्ट बुद्धीचा छेद करणारी होती.

Verse 19

दुष्टप्रवेशं धुन्वानां धुनीं देवा विनिर्ममुः । वरणां च व्यधुस्तत्र क्षेत्रविघ्ननिवारिणीम्

देवांनी दुष्टांचा प्रवेश झटकून टाकणारी अशी धुनी निर्माण केली. तेथेच क्षेत्रातील विघ्ने दूर करणारी वरणा देखील स्थापिली.

Verse 20

दुर्वृत्तसुप्रवृत्तेश्च निवृत्तिकरणीं सुराः । दक्षिणोत्तरदिग्भागे कृत्वाऽसिं वरणां सुराः

देवांनी दुर्वृत्ताला आवर घालणारी आणि सुप्रवृत्ताला सत्पथी प्रवृत्त करणारी अशी व्यवस्था केली. दक्षिण व उत्तर दिशाभागात त्यांनी असि व वरणा स्थापिली.

Verse 21

क्षेत्रस्य मोक्षनिक्षेप रक्षां निर्वृतिमाप्नुयुः । क्षेत्रस्य पश्चाद्दिग्भागे तं देहलिविनायकम्

अशा रीतीने मोक्षनिक्षेप-रूप क्षेत्राचे रक्षण करून देव तृप्त झाले. आणि क्षेत्राच्या पश्चिम भागात त्यांनी तो देहली-विनायक (द्वारावरील गणेश) स्थापिला.

Verse 22

स्वयं व्यापारयामास रक्षार्थं शशिशेखरः । अनुज्ञातप्रवेशानां विश्वेशेन कृपावता

चंद्रशेखर शंकरांनी स्वतः रक्षणाचे कार्य हाती घेतले, जेणेकरून कृपाळू विश्वेशांनी ज्यांना प्रवेशाची अनुमती दिली ते सुरक्षित राहावेत।

Verse 23

ते प्रवेशं प्रयच्छंति नान्येषां हि कदाचन । इत्यर्थे कथयिष्येऽहमितिहासं पुरातनम् । आश्चर्यकारिपरमं काशीभक्तिप्रवर्धनम्

ते प्रवेश देतात, पण इतरांना कधीच नाही. हा अर्थ स्पष्ट करण्यासाठी मी एक प्राचीन, परम आश्चर्यकारी आणि काशीभक्ती वाढविणारा इतिहास सांगतो।

Verse 24

स्कंद उवाच । दक्षिणाब्धितटे कश्चित्सेतुबंधसमीपतः । वणिग्धनंजयो नाम मातृभक्तिसमन्वितः

स्कंद म्हणाले—दक्षिण समुद्राच्या तटी, सेतुबंधाजवळ, धनंजय नावाचा एक वणिक राहत असे, जो मातृभक्तीने युक्त होता।

Verse 25

पुण्यमार्गार्जित धनो धनतोषितमार्गणः । मार्गणस्फारितयशा यशोदातनयार्चकः

त्याचे धन पुण्यमार्गाने मिळविलेले होते; तो आपल्या धनाने याचकांना तृप्त करी. दानामुळे त्याची कीर्ती पसरली, आणि तो यशोदानंदन (कृष्ण) यांचा उपासक होता।

Verse 26

समुन्नतोपि संपत्त्या विनयानतकंधरः । आकरोपि गुणानां हि गुणिष्वाकारगोपकः

संपत्तीने उन्नत असूनही तो विनयाने मान झुकवून असे. गुणांचा आकर असूनही, गुणीजनांत आपली श्रेष्ठता लपवून ठेवत असे।

Verse 27

रूपसंपदुदारोपि परदारपराङ्मुखः । ससंपूर्णकलोप्यासीन्निष्कलंकोदयः सदा

सुंदर रूप व उदार संपत्ती असूनही तो परस्त्रीकडे सदैव पराङ्मुख होता. सर्व कलांत निपुण असूनही त्याचे आचरण नेहमी निष्कलंक राहिले.

Verse 28

ससत्यानृतवृत्तिश्च प्रायः सत्यप्रियो मुने । वर्णेतरोप्यभूल्लोके सुवर्णकृतवर्णनः

तो सत्य-असत्य अशा दोन्ही वृत्तीने वागे; तरी हे मुने, बहुतेक सत्यच त्याला प्रिय होते. वर्णव्यवस्थेबाहेर जन्मला तरी लोकांत ‘सुवर्णकृत’—यशाला सुवर्णासारखे करणारा—म्हणून प्रसिद्ध झाला.

Verse 29

सदाचरणगोप्येष सुखयानचरः कृती । अदरिद्रोपि मेधावी सोभूत्पापदरिद्रधीः

सदाचाराच्या आड त्याचा दोष लपलेला होता; तो सुखाने वावरत, कृतकृत्य व समर्थ होता. दारिद्र्य नसतानाही आणि मेधावी असूनही पापामुळे त्याची बुद्धी दरिद्री झाली.

Verse 30

तस्यैवं वर्तमानस्य कदाचित्कालपर्ययात् । जननी निधनं प्राप्ता व्याधिताऽतिजरातुरा

अशा प्रकारे तो वागत असताना, कधी काळाच्या फेराने त्याची जननी रोगग्रस्त व अतिजराग्रस्त होऊन निधन पावली.

Verse 31

तया च यौवनं प्राप्य मेघच्छायातिचंचलम् । प्रावृण्नदीपूरसमं स्वपतिः परिवंचितः

आणि तिने यौवन प्राप्त करून—मेघछायेसारखी अतिचंचल व पावसाळ्यातील नदीच्या पूरसारखी उन्मत्त—स्वतःच्या पतीलाच फसविले.

Verse 32

दिन त्रिचतुरस्थायि या नारी प्राप्य यौवनम् । भर्तारं वंचयेन्मोहात्साऽक्षयं नरकं व्रजेत्

तीन-चार दिवसांसारखे क्षणभंगुर यौवन प्राप्त करून जी स्त्री मोहाने पतीला फसविते, ती अक्षय नरकास जाते.

Verse 33

शीलभंगेन नारीणां भर्ताधर्मपरोपि हि । पतेद्दुःखार्जितात्स्वर्गाच्छीलं रक्ष्यं ततः स्त्रिया

स्त्रीच्या शीलभंगामुळे तिचा पती धर्मपरायण असला तरी दुःखाने मिळविलेल्या स्वर्गातून पडतो; म्हणून स्त्रीने शील जपावे.

Verse 34

विष्ठागर्ते च निरये स्वयं पतति दुर्मतिः । आभूतसंप्लवं यावत्ततः स्याद्ग्रामसूकरी

ती दुर्मती स्वतःच विष्ठागर्त-नरकात पडते; आणि महाप्रलय येईपर्यंत नंतर ती गावची डुकरी होते.

Verse 35

स्वविष्ठापायिनी चाथ वल्गुली वृक्षलंबिनी । उलूकी वा दिवांधा स्याद्वृक्षकोटरवासिनी

मग ती स्वतःची विष्ठा खाणारी होते; किंवा झाडाला लटकणारी वटवाघूळ; अथवा दिवसा आंधळी घुबड होऊन वृक्षकोटरात राहते.

Verse 36

रक्षणीयं महायत्नादिदं सुकृतभाजनम् । वपुः परस्य दुःस्पर्शात्सुखाभासात्मकात्स्त्रिया

हे शरीर सुकृताचे पात्र आहे; महान प्रयत्नाने याचे रक्षण करावे—परस्त्रीच्या दुःस्पर्शापासून, जो सुखाचा केवळ आभास आहे, दूर राहून.

Verse 37

अनेनैव शरीरेण भर्तृसाद्विहितेन हि । किं सती न च तस्तंभ भानुमुद्यंतमाज्ञया

याच देहाने—पतीच्या दुःखाने कृश झालेल्या—त्या सतीने आपल्या आज्ञेने उगवत्या सूर्यालाही काय थांबविले नाही?

Verse 38

अत्रिपत्न्यनसूया किं भर्तृभक्तिप्रभावतः । दधार न त्रयीं गर्भे पतिव्रत परायणा

अत्रीची पत्नी अनसूया—पतिव्रता-परायणा—भर्तृभक्तीच्या प्रभावाने तिने गर्भात त्रयी-वेद काय धारण केला नाही?

Verse 39

इह कीर्तिश्च विपुला स्वर्गेवासस्तथाऽक्षयः । पातिव्रत्यात्स्त्रिया लभ्यं सखित्वं च श्रिया सह

स्त्रीच्या पातिव्रत्यामुळे या लोकी विपुल कीर्ती, स्वर्गी अक्षय निवास, आणि श्री (लक्ष्मी)सह सख्यही प्राप्त होते।

Verse 40

सादुर्वृत्त्या परित्यज्य पतिधर्मं सनातनम् । स्वच्छंदचारिणी भूत्वामृतानिरयमुद्ययौ

पण ती दुष्टवृत्तीने सनातन पतिधर्म सोडून स्वच्छंदचारिणी झाली; आणि मरणोत्तर नरकास गेली।

Verse 41

धनंजयोपि च मुने केनचिच्छिवयोगिना । सार्धं तपोदयादित्थं सोऽभवद्धर्मतत्परः

आणि हे मुने, धनंजयही एका शिवयोग्याच्या संगतीने व तपाच्या उदयाने, अशा रीतीने धर्मतत्पर झाला।

Verse 42

धनंजयोपि धर्मात्मा मातृभक्तिपरायणः । आदायास्थीन्यथो मातुर्गंगा मार्गस्थितोऽभवत्

धर्मात्मा धनंजयही मातृभक्तिपरायण होऊन मातृअस्थी घेऊन गंगामार्गास निघाला।

Verse 43

पंचगव्येन संस्नाप्य ततः पंचामृतेन वै । यक्षकर्दमलेपेन लिप्त्वा पुष्पैः प्रपूज्य च

त्याने (अस्थींना) पंचगव्याने स्नान घातले, मग पंचामृतानेही; यक्षकर्दमाचा लेप लावून पुष्पांनी पूजन केले।

Verse 44

आवेष्ट्य नेत्रवस्त्रेण ततः पट्टांबरेण वै । ततः सुरसवस्त्रेण ततो मांजिष्ठवाससा

प्रथम नेत्रवस्त्राने आवेष्टून, मग रेशमी पट्टांबराने; नंतर सुगंधित वस्त्राने आणि पुढे मांजिष्ठारंजित वस्त्राने गुंडाळले।

Verse 45

नेपालकंबलेनाथ मृदाचाऽथ विशुद्धया । ताम्रसंपुटके कृत्वा मातुरंगान्यहो वणिक्

मग नेपाळकंबळाने व विशुद्ध मृदेने (आवृत करून) त्या वणिकाने—अहो!—मातृअवशेष तांब्याच्या संपुटात ठेवले।

Verse 46

अस्पृष्टहीनजातिः स शुचिष्मान्स्थंडिलेशयः । आनयञ्ज्वरितोप्यासीन्मध्ये मार्गं धनंजयः

अस्पृश्य म्हणविल्या जाणाऱ्या हीन जातीतला असूनही तो शुचि होता, भूमीवरच शय्या करी; ज्वरग्रस्त असूनही धनंजय मार्गाच्या मध्यातून (अस्थी) नेत राहिला।

Verse 47

भारवाहः कृतस्तेन कश्चिद्दत्त्वोचितां भृतिम् । किं बहूक्तेन घटज काशी प्राप्ताऽथ तेन वै

त्याने एक भारवाहक नेमला व त्याला योग्य वेतन दिले. अधिक काय सांगावे, हे घटज (अगस्त्य)! कालांतराने तो निश्चयच काशीला पोहोचला.

Verse 48

धृत्वा संभृतिरक्षार्थं भारवाहं धनंजयः । जगामापणमानेतुं किंचिद्वस्त्वशनादिकम्

साठवलेल्या वस्तूंच्या रक्षणासाठी धनंजयाने भारवाहकाला पहाऱ्यावर ठेवले आणि अन्न इत्यादी काही वस्तू आणण्यासाठी बाजारात गेला.

Verse 49

भारवाह्यंतरं प्राप्य तस्य संभृतिमध्यतः । ताम्रसंपुटमादाय धनं ज्ञात्वा गृहं ययौ

भारवाहकाच्या ठिकाणी शिरून त्याने साठवलेल्या सामानाच्या मधून तांब्याची पेटी उचलली; त्यात धन आहे हे जाणून तो घरी निघून गेला.

Verse 50

वासस्थानमथागत्य तमदृष्ट्वा धनंजयः । त्वरावान्संभृतिं वीक्ष्य ताम्रसंपुटवर्जिताम्

धनंजय निवासस्थानी परत आला; तो दिसला नाही म्हणून तो घाईघाईने साठवलेले सामान पाहू लागला; त्यात तांब्याची पेटी नव्हती.

Verse 51

हाहेत्याताड्य हृदयं चक्रंद बहुशो भृशम् । इतस्ततस्तमालोक्य गतस्तदनुसारतः

“हाय!” असे म्हणत त्याने छाती बडवली आणि तीव्र दुःखाने वारंवार रडला. इकडे-तिकडे पाहून तो त्याच्या मागावर निघाला.

Verse 52

अकृत्वा जाह्नवीस्नानमनवेक्ष्य जगत्पतिम् । तस्य संवसथं प्राप्तो भारवोढुर्धनंजयः

जाह्नवी (गंगा) येथे पवित्र स्नान न करता आणि जगत्पतीचे दर्शन न घेता, भार वाहणारा धनंजय आपल्या निवासस्थानी जाऊन पोहोचला।

Verse 53

भारवाडप्यरण्यान्यां ताम्रसंपुटमध्यतः । दृष्ट्वास्थीनि विनिःश्वस्य तानि त्यक्त्वा गृहं ययौ

अरण्यात त्या भारवाहकानेही तांब्याचा संपुट उघडून आत हाडे पाहिली. दीर्घ उसासा टाकून ती टाकून देत तो घरी परत गेला।

Verse 54

वणिक्च तद्गृहं प्राप्य शुष्ककंठोष्ठतालुकः । दृष्ट्वाऽथ चैलशकलं तृणकुट्यंतरे तदा

तो वणिक त्या घरात पोहोचला तेव्हा त्याचा कंठ, ओठ व तालू कोरडे पडले होते. तेव्हा त्याने तृणकुटीच्या आत वस्त्राचा एक तुकडा पाहिला।

Verse 55

आशया किंचिदाश्वस्य तत्पत्नीं परिपृष्टवान् । सत्यं ब्रूहि न भेतव्यं दास्याम्यन्यदपि ध्रुवम्

काही आशा धरून, तिला थोडे धीर देत, त्याने त्या पुरुषाच्या पत्नीला विचारले—“खरे सांग, घाबरू नकोस; मी नक्कीच तुला आणखी काही देईन।”

Verse 56

वसु क्व ते गतो भर्ता मातुरस्थीनिमेऽर्पय । वयं कार्पटिका भद्रे भवामो न च दुःखदाः

“धन घेऊन तुझा पती कुठे गेला? तुझ्या आईची ही अस्थी मला दे. भद्रे, आम्ही तर फाटक्या वस्त्रांचे गरीब कर्पटिक; आम्ही दुःख देणारे नाही।”

Verse 57

अज्ञात्वा लोभवशतस्तेन नीतोऽस्थिसंपुटः । तस्यैष दोषो नो भद्रे मातुर्मे कर्म तादृशम्

त्याचे खरे स्वरूप न जाणता, लोभाने त्याने अस्थींचा संपुट उचलून नेला. हे भद्रे, दोष त्याचाच आहे; माझ्या मातेस नाही—तिचे कर्म तसे नव्हते.

Verse 58

अथवा न प्रसू दोषो मंदभाग्योऽस्मि तत्सुतः । सुतेनकृत्यं यत्कृत्यं तत्प्राप्तिर्नास्ति भिल्लि मे

किंवा मातेला काहीच दोष नाही; मी—तिचा पुत्र—मंदभाग्य आहे. पुत्राने जे कर्तव्य करावे, ती योग्य सेवा मला लाभली नाही, हे भिल्ली.

Verse 59

उद्यमं कृतवानस्मि न सिद्ध्येन्मंदभाग्यतः । आयातु सत्यवाक्यान्मे मा बिभेतु वनेचरः

मी प्रयत्न केला आहे, पण मंदभाग्यामुळे सिद्धी होत नाही. माझ्या सत्यवचनांच्या बळाने तो वनचारी परत यावा; तो माझ्यापासून भयभीत होऊ नये.

Verse 60

अस्थीनि दर्शयत्वाशु धनं दास्येऽधिकं ततः । इत्युक्ता तेन सा भिल्ली व्याजहार निजं पतिम्

‘अस्थी त्वरित दाखवा; मग मी त्याहून अधिक धन देईन।’ असे त्याने म्हटल्यावर त्या भिल्लीने आपल्या पतीला सांगितले.

Verse 61

लज्जानम्रशिराःसोऽथ वृत्तांतं विनिवेद्य च । निनाय तामरण्यानीं शबरस्तं धनंजयम्

मग तो शबर लज्जेने मान खाली घालून सर्व वृत्तांत सांगून, त्या धनंजयाला सोबत घेऊन अरण्याच्या प्रांतात घेऊन गेला.

Verse 62

वनेचरोऽथ तत्स्थानं दैवाद्विस्मृतवान्मुने । दिग्भ्रांतिं समवाप्याथ परिबभ्राम कानने

मग तो वनवासी, हे मुने, दैवयोगाने ते स्थान विसरला. दिशाभ्रम होऊन तो काननात इकडे-तिकडे भटकत राहिला.

Verse 63

इतोरण्यात्ततो याति ततोरण्यादितो व्रजेत् । वनाद्वनांतरं भ्रांत्वा खिन्नः सोपि वनेचरः

या अरण्यातून तो त्या अरण्याकडे जाई, आणि त्या अरण्यातून पुन्हा इकडे येई. वनातून वनांतर भटकता-भटकता तो वनवासीही खिन्न झाला.

Verse 64

विहाय मध्येऽरण्यानि तं ययौ च स्वपक्कणम् । द्वित्राण्यहानि संभ्रम्य स कार्पटिकसत्तमः

अरण्ये मागे टाकून तो आपल्या निवासस्थानी गेला. दोन-तीन दिवस संभ्रमात भटकून तो श्रेष्ठ कार्पटिक…

Verse 66

तन्मंदभाग्यतां श्रुत्वा लोकात्कार्पटिको मुने । कृत्वा गयां प्रयागं च ततः स्वविषयं ययौ

लोकांकडून ते दुर्भाग्य ऐकून, हे मुने, त्या कार्पटिकाने गया व प्रयागाचे दर्शन केले; मग तो आपल्या देशाकडे गेला.

Verse 67

काश्यां प्रवेशं प्राप्यापि तदस्थीनि घटोद्भव । विना वैश्वेश्वरीमाज्ञां बहिर्यातानि तत्क्षणात्

काशीत प्रवेश मिळूनही, हे घटोद्भव (अगस्त्य), वैश्वेश्वरीची आज्ञा नसता ती अस्थी तत्क्षणी बाहेर टाकली गेली.

Verse 68

एवं काश्यां प्रविश्यापि पापी धर्मानुषंगतः । न क्षेत्रफलमाप्नोति बहिर्भवति तत्क्षणात्

अशा रीतीने काशीत प्रवेश करूनही, जो पापी केवळ धर्माचा बाह्य आसंग धरून राहतो, तो क्षेत्रफळ प्राप्त करत नाही; त्याच क्षणी तो (क्षेत्रकृपेपासून) बाहेर पडतो।

Verse 69

तस्माद्विश्वेश्वराज्ञैव काशीवासेऽत्र कारणम् । असिश्च वरणा यत्र क्षेत्ररक्षाकृतौ कृते

म्हणून येथे काशीवासाचे कारण स्वयं विश्वेश्वरांची आज्ञाच आहे—जिथे क्षेत्ररक्षणासाठी असि व वरणा स्थापन करण्यात आल्या।

Verse 70

वाराणसीति विख्याता तदारभ्य महामुने । असेश्च वरणायाश्च संगमं प्राप्य काशिका

हे महामुने! त्या वेळेपासून काशिका असि व वरणा यांच्या संगमास प्राप्त होऊन ‘वाराणसी’ या नावाने विख्यात झाली।

Verse 71

वाराणसीह करुणामयदिव्यमूर्तिरुत्सृज्य यत्र तु तनुं तनुभृत्सुखेन । विश्वेशदृङ्महसि यत्सहसा प्रविश्य रूपेण तां वितनुतां पदवीं दधाति

वाराणसीत जिथे देहधारी सुखाने देहत्याग करतो, तिथे करुणामय दिव्य सत्ता सहसा विश्वेश्वरांच्या दृष्टिप्रभेत प्रवेश करून, नव्या रूपाने त्या विस्तीर्ण परम पदवीला धारण करते।

Verse 72

जातो मृतो बहुषु तीर्थवरेषु रे त्वं जंतो न जातु तव शांतिरभून्निमज्य । वाराणसी निगदतीह मृतोऽमृतत्वं प्राप्याधुना मम बलात्स्मरशासनः स्याः

हे जंतू! तू अनेक श्रेष्ठ तीर्थांत वारंवार जन्मलास व मेलास; स्नान करूनही तुला कधी शांती मिळाली नाही. पण वाराणसी म्हणते—‘इथे जो मरेल तो अमृतत्व पावेल’; आता माझ्या बलाने तू स्मरजयी (काम-शासन) होशील।

Verse 73

अन्यत्र तीर्थ सलिले पतितोद्विजन्मा देवादिभावमयते न तथा तु काश्याम् । चित्रं यदत्र पतितः पुनरुत्थितिं न प्राप्नोति पुल्कसजनोपि किमग्र जन्मा

इतर तीर्थांच्या जलात पडलेला द्विज पुन्हा देवभावास पोहोचू शकतो; पण काशीत तसे नाही. येथे पडलेला पुन्हा सांसारिक उन्नती मिळवीत नाही—हेच आश्चर्य; पुल्कसजन्माही मुक्त होतो, तर उच्चजन्माचा काय प्रश्न!

Verse 74

नैषा पुरी संसृतिरूपपारावारस्य पारं पुरहा पुरारिः । यस्यां परं पौरुषमर्थमिच्छन्सिद्धिं नयेत्पौरपरंपरांसः

ही पुरी केवळ नगर नाही; ती संसाररूपी महासागराचा पर तीर आहे, त्रिपुरविनाशक पुरारिने प्रकट केलेला. येथे जो परम पुरुषार्थ इच्छितो तो सिद्धीला पोहोचतो—येथील पौरांच्या परंपरांपर्यंतही कृपा उतरते.

Verse 75

तीर्थांतराणि मनुजः परितोऽवगाह्य हित्वा तनुं कलुषितां दिवि दैवतं स्यात् । वाराणसीपरिसरे तु विसृज्य देहं संदेहभाग्भवति देहदशाप्तयेपि

मनुष्य इतर तीर्थांत स्नान करून कलुषित देह टाकून स्वर्गात देव होऊ शकतो. पण वाराणसीच्या परिसरात देह सोडला तर तो ‘संदेह’ही ओलांडतो—पुन्हा देहप्राप्ती (पुनर्जन्म) होईल का, असा प्रश्नच उरत नाही, कारण तीच छेदली जाते.

Verse 76

वाराणसी समरसीकरणादृतेपि योगादयोगिजनतां जनतापहंत्री । तत्तारकं श्रवणगोचरतां नयंती तद्बह्मदर्शयति येन पुनर्भवो न

वाराणसी योगी-अयोगी सर्व जनतेचे ताप हरते, कोणत्याही सक्तीच्या ‘समरसता’विना. ती तारक तत्त्व श्रवणाच्या आवाक्यात आणते आणि त्या ब्रह्माचे दर्शन घडवते, ज्यामुळे पुनर्भव होत नाही.

Verse 77

वाराणसी परिसरे तनुमिष्टदात्रीं धर्मार्थकामनिलयामहहाविसृज्य । इष्टं पदं किमपि हृष्टतरोभिलष्य लाभोस्तुमूलमपि नो यदवाप शून्यम्

अहाहा! वाराणसीच्या परिसरात—इष्टदात्री, धर्म-अर्थ-कामाचे निलय—तो देह विसर्जून जीव अत्यंत हर्षाने एखाद्या प्रिय परम पदाची अभिलाषा करतो. लाभ होवो; कारण येथे त्याचे मूळही शून्य नाही—ते निश्चयाने प्राप्त होते.

Verse 78

आःकाशिवासिजनता ननु वंचिताभूद्भाले विलोचनवतावनितार्धभाजा । आदाय यत्सन्ध्यकृतभाजनमिष्टदेहं निर्वाणमात्रमपवर्जयतापुनर्भु

अहो! काशीत वसणारी प्रजा जणू वंचित झाली—त्रिनेत्रधारी, अर्धनारीश्वर शंकरांनी त्यांच्या संध्यावंदनातून घडलेले प्रिय देह घेऊन टाकले आणि केवळ निर्वाण-मोक्ष दिला; पुनर्जन्म मात्र रोखला।

Verse 79

वाराणसी स्फुरदसीमगुणैकभूमिर्यत्र स्थितास्तनुभृतःशशिभृत्प्रभावात् । सर्वे गले गरलिनोऽक्षियुजो ललाटे वामार्धवामतनवोऽतनवस्ततोंऽते

वाराणसी ही अनंत गुणांची स्फुरणारी एकमेव भूमी आहे. चंद्रमौळी शिवाच्या प्रभावाने तेथे राहणारे सर्व देहधारी—कंठी गरलधारीसारखे, ललाटी त्रिनेत्रासारखे, आणि देहात जणू शुभ वामार्धाचे सहभागी—अंती त्यांचे देहरहित मुक्त स्वरूप प्राप्त करतात।

Verse 80

आनंदकाननमिदं सुखदं पुरैव तत्त्रापि चक्रसरसी मणिकर्णिकाऽथ । स्वः सिंधुसंगतिरथो परमास्पदं च विश्वेशितुः किमिह तन्न विमुक्तये यत्

हे आनंदकानन प्राचीन काळापासून सुखद आहे. यामध्ये चक्रसरसी—मणिकर्णिका—आणि स्वर्गनदीचा संगमही आहे. हे विश्वेश्वर शिवाचे परम आसन आहे. येथे असे काय आहे जे मुक्तीकडे नेत नाही?

Verse 81

वाराणसीह वरणासि सरिद्वरिष्ठा संभेदखेदजननी द्युनदी लसच्छ्रीः । विश्रामभूमिरचलाऽमलमोक्षलक्ष्म्याहैनां विहाय किमुसीदति मूढजंतुः

हे वाराणसी—हे वरणा—श्रेष्ठ नदी, दिव्य प्रवाह, भेदभाव विरघळवून खेद हरविणारी! तू विश्रांतीची अचल भूमी आहेस, निर्मळ मोक्षलक्ष्मीने युक्त. तुला सोडून मूढ जीव संसाराच्या अधःपतनात का बुडतो?

Verse 82

किं विस्मृतं त्वहहगर्भजमामनस्यं कार्तांतदूतकृतबंधन ताडनं च । शंभोरनुग्रह परिग्रह लभ्य काशीं मूढो विहाय किमु याति करस्थ मुक्तिम्

तू—अहो—गर्भापासून सुरू होणारे दुःख, आणि यमदूतांनी केलेले बंधन व ताडन विसरलास काय? काशी ही शंभूच्या अनुग्रह-स्वीकारानेच मिळते. तिला सोडून मूढ मनुष्य हातात आलेली मुक्ती कशी मिळवील?

Verse 83

तीर्थांतराणि कलुषाणि हरति सद्यः श्रेयो ददत्यपि बहु त्रिदिवं नयंति । पानावगाहनविधानतनुप्रहाणैर्वाराणसी तु कुरुते बत मूलनाशम्

इतर तीर्थे पापे नष्ट करतात आणि स्वर्ग देतात, परंतु वाराणसी जलप्राशन, स्नान आणि देहत्यागाद्वारे कर्माचा मुळापासून नाश करते.

Verse 84

काशीपुरी परिसरे मणिकर्णिकायां त्यक्त्वा तनुं तनुभृतस्तनुमाप्नुवंति । भाले विलोचनवतीं गलनीललक्ष्मीं वामार्धबंधुरवधूं विधुरावरोधाः

काशीतील मणिकर्णिकेवर देह त्यागणारे जीव शिवस्वरूप प्राप्त करतात. ते सर्व अडथळ्यांपासून मुक्त होऊन अर्धनारीश्वर रूपी शक्तीला प्राप्त होतात.

Verse 85

ज्ञात्वा प्रभावमतुलं मणिकर्णिकायां यः पुद्गलं त्यजति चाशुचिपूयगंधि । स्वात्मावबोधमहसा सहसा मिलित्वा कल्पांतरेष्वपि स नैव पृथक्त्वमेति

मणिकर्णिकेचा अतुलनीय प्रभाव जाणून जो या अशुद्ध देहाचा त्याग करतो, तो आत्मज्ञानाच्या तेजात विलीन होतो आणि कल्पांतापर्यंत पुन्हा वेगळा होत नाही.

Verse 86

रागादिदोषपरिपूर मनो हृषीकाः काशीपुरीमतुलदिव्यमहाप्रभावाम् । ये कल्पयंत्यपरतीर्थसमां समंतात्ते पापिनो न सह तैः परिभाषणीयम्

जे लोक राग-द्वेषाने भरलेल्या मनाने दिव्य काशीला इतर तीर्थांच्या समान मानतात, ते पापी आहेत; त्यांच्याशी बोलूही नये.

Verse 87

वाराणसीं स्मरहरप्रियराजधानीं त्यक्त्वा कुतो व्रजसि मूढ दिगंतरेषु । प्राप्याप्यजाद्यसुलभांस्थिरमोक्षलक्ष्मीं लक्ष्मीं स्वभावचपलां किमु कामयेथाः

शंकराची प्रिय राजधानी वाराणसी सोडून हे मूढा! तू कुठे भटकत आहेस? दुर्लभ मोक्षलक्ष्मी प्राप्त करून चंचल धनलक्ष्मीची इच्छा का करतोस?

Verse 89

विद्या धनानि सदनानि गजाश्वभृत्याः स्रक्चंदनानि वनिताश्च नितांत रम्याः । स्वर्गोप्यगम्य इह नोद्यमभाजिपुंसि वाराणसीत्वसुलभा शलभादिमुक्तिः । धात्रा धृतानि तुलया तुलनामवैतुं वैकुंठमुख्यभुवनानि च काशिका च । तान्युद्ययुर्लघुतयान्यगियं गुरुत्वात्तस्थौ पुरीह पुरुषार्थचतुष्टयस्य

विद्या, धन, प्रासाद, हत्ती-घोडे, सेवक, पुष्पमाळा, चंदन व अत्यंत रम्य स्त्रिया—इथं प्रयत्नशील पुरुषाला स्वर्गसुद्धा सहज मिळतो. पण वाराणसीत पतंग जसा सुटतो तशी सहज जी मुक्ती मिळते, ती अन्यत्र तितकी सुलभ नाही. विधात्याने वैकुंठादी श्रेष्ठ लोक आणि काशी यांना तराजूत ठेवून तोलले; ते लोक हलकेपणाने वर उठले, आणि ही काशी आपल्या गुरुत्वाने स्थिर राहिली—हीच पुरी धर्म-अर्थ-काम-मोक्ष या चारही पुरुषार्थांचे साक्षात् धाम आहे.

Verse 90

काशी पुरीमधिवसन्द्रिनरोनरोपिह्मारोप्यमाणैहमान्यहवैकरुद्रः । नानोपसर्गजनिसर्गजदुःखभारैःकर्मापनुद्यसविशेत्परमेशधाम्नि

काशीपुरीत जो कोणी नर-नारी वास करतो—अनेक उपसर्गांमुळे व संसारजन्य दुःखांच्या जड भाराने दबलेला असला तरी—तो आपली कर्मे झटकून, सर्वमान्य एकरुद्र परमेश्वराच्या परम धामात प्रवेश करतो.

Verse 91

स्थिरापायं कायं जननमरणक्लेशनिलयं विहायास्यां काश्यामहहपरिगृह्णीत न कुतः । वपुस्तेजोरूपं स्थिरतरपरानंदसदनं विमूढोऽसौ जंतुः स्फुटितमिवकांम्यं विनिमयन्

हे शरीर स्थिर नाही, टिकणारे नाही—जन्म-मरणाच्या क्लेशांचेच निवासस्थान आहे; मग मनुष्य, अहो, हे सोडून या काशीत आश्रय का घेत नाही? येथे देहधारीला तेजोमय रूप प्राप्त होते, जे अधिक स्थिर व परमानंदाचे सदन आहे; तरीही मोहग्रस्त जीव जणू निर्दोष रत्न देऊन केवळ इच्छित तुच्छ वस्तू घेतो तसे त्या अमूल्य कल्याणाचा विनिमय करतो.

Verse 92

अहो लोकः शोकं किमिह सहते हंतहतधीर्विपद्भारैः सारैर्नियतनिधनैर्ध्वसित धनैः । क्षितौ सत्यां काश्यां कथयति शिवो यत्र निधने श्रुतौ किंचिद्भूयः प्रविशति न येनोदरदरीम्

अहो! हा लोक इथे शोक का सहन करतो—हाय, ज्याची बुद्धी हरपली आहे—विपत्तींच्या भाराने आणि विनाशाचाच ‘सार’ असलेल्या, निश्चित नाशवंत व लवकर ध्वस्त होणाऱ्या धनाने चिरडला जाऊन. पृथ्वीवर सत्य काशी असताना, जिथे मृत्युसमयी शिव स्वतः कानात उपदेश करतो—तो ऐकल्यावर पुन्हा गर्भगुहेत प्रवेश होत नाही—मग हा व्यर्थ क्लेश कशाला?

Verse 93

काशिवासिनिजने वनेचरेद्वित्रिभुज्यपि समीरभोजने । स्वैरचारिणि जितेंद्रियेप्यहो काशिवासिनि जने विशिष्टता

काशीत राहणारा जन वनचारीसारखा असला—दिवसातून एक-दोन-तीन वेळा भोजन करणारा, किंवा जणू वायुभोजी; स्वैरपणे वावरणारा आणि इंद्रियजयीही असला—तरीही, अहो! काशीवासीयांमध्ये एक विलक्षण विशेषता आहे.

Verse 94

नास्तीह दुष्कृतकृतां सुकृतात्मनां वा काचिद्विशेषगतिरंतकृतां हि काश्याम् । बीजानि कर्मजनितानि यदूषरायां नांकूरंयति हरदृग्ज्वलितानितेषाम्

काशीत पापकर्म करणाऱ्यांसाठीही आणि पुण्यस्वभावींसाठीही वेगळी परलोकगती नाही; कारण काशीत मृत्यूचा अंत करणारा हरच सर्वांना समान परमगती देतो. कर्मजन्य बीज हराच्या ज्वलंत दृष्टीने दग्ध झाले की, ऊसर जमिनीत टाकलेल्या बीजांसारखे ते अंकुरत नाहीत.

Verse 95

शशका मशका बकाः शुकाः कलविंकाश्च वृकाः सजंबुकाः । तुरगोरग वानरानरा गिरिजे काशिमृताः परामृतम्

हे गिरिजे! ते ससा असोत वा डास, बगळा असो वा पोपट, कलविंका पक्षी, लांडगा व कोल्हा; घोडा, साप, वानर किंवा मनुष्य—जो कोणी काशीत मरण पावतो, तो अमरत्वरूपी परम अमृत म्हणजेच मोक्ष प्राप्त करतो.

Verse 96

अरुद्ररुद्राक्षफणींद्रभूषणास्त्रिपुंड्रचंद्रार्धधराधरागताः । निरंतरं काशिनिवासिनोजना गिरींद्रजे पारिषदा मता मम

हे गिरींद्रजे! जे लोक निरंतर काशीत निवास करतात—रुद्राक्ष व फणींद्रभूषणांनी विभूषित, त्रिपुंड्र धारण करणारे आणि अर्धचंद्र धारण करणारे—ते माझ्या मते शिवाचेच पार्षद मानले जातात.

Verse 97

यावंत एव निवसंति च जंतवोऽत्र काश्यां जलस्थलचरा झषजंबुकाद्याः । तावंत एव मदनुग्रह रुद्रदेहा देहावसानमधिगम्य मयि प्रविष्टाः

काशीत जितकेही प्राणी राहतात—जलचर वा स्थलचर, जसे मासे, कोल्हे इत्यादी—ते सर्व माझ्या अनुग्रहाने रुद्रदेही होतात आणि देहाचा अंत झाल्यावर माझ्यात प्रवेश करतात.

Verse 98

ये तु वर्षेषवोरुद्रा दिवि देवि प्रकीर्तिताः । वातेषवोंऽतरिक्षे ये ये भुव्यन्नेषवः प्रिये

हे देवि! दिव्यात वर्षेचे अधिष्ठाते म्हणून जे रुद्र सांगितले आहेत, अंतरिक्षात वाऱ्याचे अधिष्ठाते जे आहेत, आणि पृथ्वीवर अन्न-धान्यात अधिष्ठित जे आहेत, हे प्रिये—ते सर्व त्या एकाच दिव्य तत्त्वाच्या विभूती आहेत.

Verse 99

रुद्रा दश दश प्राच्यवाची प्रत्यगुदक्स्थिताः । ऊर्ध्वदिक्स्थाश्च ये रुद्राः पठ्यंते वेदवादिभिः

रुद्र दहा-दहांच्या गणांनी सांगितले आहेत—पूर्वदिशेशी संबंधित, पश्चिम व उत्तर दिशेत स्थित, तसेच ऊर्ध्व दिशेत अधिष्ठित; असे रुद्र वेदवाद्यांकडून पठिले जातात।

Verse 100

असंख्याताः सहस्राणि ये रुद्रा अधिभूतले । तत्सर्वेभ्योऽधिका काश्यां जंतवो रुद्ररूपिणः

पृथ्वीवर रुद्रांची असंख्य सहस्रे आहेत; तरीही काशीत रुद्रस्वरूप जंतू त्या सर्वांपेक्षाही अधिक श्रेष्ठ मानले जातात।

Verse 110

दैनंदिनेऽथ प्रलये त्रिशूलकोटौ समुत्क्षिप्य पुरीं हरः स्वाम् । बिभर्ति संवर्त महास्थिभूषणस्ततो हि काशी कलिकालवर्जिता

दैनंदिन प्रलयात आणि महाप्रलयातही हर आपल्या त्रिशूलाच्या टोकावर स्वतःची पुरी उचलून धारण करतो—तो महाबली संवर्त, महान अस्थिभूषणांनी विभूषित। म्हणून काशी कलिकालाच्या बाधेपासून वर्ज्य आहे।

Verse 114

अतः परं कलशज किं शुश्रूषसि तद्वद । काशीकथा कथ्यमाना ममापि परितोषकृत्

आता पुढे, हे कलशज (अगस्त्य), तुला आणखी काय ऐकायचे आहे? ते सांग. काशीची कथा कथन केली असता मलाही परम समाधान मिळते।

Verse 158

असिसंभेद योगेन काशीसंस्थोऽमृतो भवेत् । देहत्यागोऽत्र वै दानं देहत्यागोत्र वै तपः

असिसंभेद-योगाने काशीत वास करणारा अमरत्व पावतो. येथे देहत्याग हाच दान आहे, आणि येथे देहत्याग हाच तप आहे।

Verse 865

क्षुत्क्षामः शुष्ककंठोष्ठो हाहेति परिदेवयन् । पुनः काशीपुरीं प्राप्तः परिम्लानमुखो वणिक्

भुकेने कृश, कंठ व ओठ कोरडे, ‘हाय हाय’ असा आक्रोश करीत तो वणिक पुन्हा काशीपुरीस आला; त्याचे मुख अत्यंत म्लान झाले होते।