Adhyaya 19
या अध्यायात ध्रुवोपाख्यान संवादरूपाने उलगडते. एक तेजस्वी, अढळ पुरुष जणू विश्वाचा आधार व माप आहे—असा प्रश्न उपस्थित होताच गण ध्रुवाची कथा सांगतात. तो स्वायंभुव मनूच्या वंशातील राजा उत्तानपादाचा पुत्र; राणी सुनीती व सुरुची यांच्यात घरातील मानक्रमाचा भेद, आणि दरबारात सुरुचीच्या वचनाने ध्रुवाला राजमांडी/आसनापासून सार्वजनिकरीत्या वंचित केले जाते. त्यानंतर सुनीती धर्मयुक्त उपदेश करते—मान-अपमान हे पूर्वकर्माचे फळ, संचित पुण्यानेच प्रतिष्ठा मिळते; म्हणून क्रोध-शोक आवरून धैर्याने परिणाम स्वीकारावा. ध्रुव तपस्याकेंद्रित दृढ निश्चय करतो व केवळ आईची परवानगी व आशीर्वाद घेऊन वनात निघून जातो. वनात त्याला सप्तर्षी भेटतात. वैराग्याचे कारण विचारल्यावर ध्रुव आपली व्यथा सांगतो; तेव्हा अत्री त्याची आकांक्षा भक्तीकडे वळवतात—गोविंद/वासुदेवाच्या चरणांचे आश्रय व नामजप यांद्वारे लौकिक व पारलौकिक दोन्ही साध्य होते. ऋषी निघून जातात आणि ध्रुव वासुदेवपरायण होऊन तपश्चर्येत प्रवृत्त होतो; अशा रीतीने सामाजिक अपमानातून शिस्तबद्ध आध्यात्मिक संकल्पाकडे जाणारी वाट या अध्यायात दिसते.
Shlokas
Verse 1
शिवशर्मोवाच । तिष्ठन्नेकेन पादेन कोयं भ्रमति सत्तमौ । अनेकरशनाव्यग्र हस्ताग्रो व्यग्रलोचनः
शिवशर्मा म्हणाले—हे सत्तमहो! हा कोण एकाच पायावर उभा राहून फिरत आहे? ज्याच्या अनेक रशना/पट्टे व्यग्र आहेत, हात पुढे आणि डोळे चंचल आहेत।
Verse 2
त्रिलोकीमंडपस्तंभ सन्निभोभाभिरावृतः । अतुलं ज्योतिषां राशिं तुलया तुलयन्निव
तो त्रिलोकीच्या मंडपातील स्तंभासारखा, तेजाने आवृत दिसतो; जणू तोलाने ज्योतींचा अतुल राशी तोलत आहे।
Verse 3
सूत्रधार इव व्योम व्यायामपरिमापकः । त्रैविक्रमोंघ्रिदंडो वा प्रोद्दंडो गगनांगणे
तो जणू सूत्रधाराप्रमाणे आकाशाचा विस्तार मोजणारा; किंवा त्रिविक्रमाच्या पाददंडासारखा, गगनांगणात उंच उभा आहे।
Verse 4
अथवांबरकासारसारयूपस्वरूपधृक् । कोयं कथय तं देवौ कृपया परया मम
किंवा तो तो आकाशदीप्तीच्या सारस्वरूप, उंच यज्ञयूपाचे रूप धारण करीत आहे. हे देवहो, माझ्यावर परम कृपा करून सांगा—हा कोण आहे?
Verse 5
निशम्येति वचस्तस्य वयस्यस्य विमानगौ । प्रणयादाहतुस्तस्मै ध्रुवां ध्रुवकथां गणौ
आपल्या सख्याचे वचन ऐकून, विमानात असलेले ते दोन्ही गण प्रेमाने त्याला ध्रुवाची अचल कथा सांगू लागले।
Verse 6
गणावूचतुः । मनोः स्वायंभुवस्यासीदुत्तानचरणः सुतः । तस्य क्षितिपतेर्विप्र द्वौ सुतौ संबभूवतुः
गण म्हणाले—स्वायंभुव मनूचा पुत्र उत्तानपाद झाला. हे विप्र, त्या भूमिपती राजाला दोन पुत्र झाले.
Verse 7
सुरुच्यामुत्तमो ज्येष्ठः सुनीत्यां तु ध्रुवो परः । मध्ये सभं नरपतेरुपविष्टस्य चैकदा
सुरुचीपासून ज्येष्ठ पुत्र उत्तम झाला आणि सुनीतीपासून दुसरा ध्रुव. आणि एकदा राजा सभेमध्ये बसलेला असताना…
Verse 8
सुनीत्या राजसेवायै नियुक्तोऽलंकृतोर्भकः । ध्रुवो धात्रेयिकापुत्रैः समं विनयतत्परः
सुनीतीने राजसेवेसाठी नेमलेला, अलंकृत बालक ध्रुव विनयशील होऊन धात्रेयिकेच्या पुत्रांसह सेवा करीत असे।
Verse 9
स गत्वोत्तानचरणं क्षोणीशं प्रणनाम ह । दृष्ट्वोत्तमं तदुत्संगे निविष्टं जनकस्य वै
तो पृथ्वीपति राजा उत्तानपाद यांच्याकडे जाऊन त्यांना प्रणाम केला. नंतर पित्याच्या मांडीवर बसलेला श्रेष्ठ बालक उत्तम पाहून त्याच्यावर झालेला विशेष अनुग्रह त्याला कळला.
Verse 10
प्रोच्चसिंहासनस्थस्य नृपतेर्बाल्यचापलात् । आरोढुकामस्त्वभवत्सौनीतेयस्तदा ध्रुवः
राजा उंच सिंहासनावर बसलेला असताना, बालसुलभ चपळपणामुळे सुनीतीपुत्र ध्रुवाला तेव्हा त्या सिंहासनावर चढावेसे वाटले.
Verse 11
आरुरुक्षुमवेक्ष्यामुं सुरुचिर्धुवमब्रवीत् । दौर्भगेय किमारोढुमिच्छेरंकं महीपतेः
तो चढायला निघालेला पाहून सुरुचीने ध्रुवाला म्हटले—“अभाग्या! तू राजाच्या मांडीवर का चढू इच्छितोस?”
Verse 12
बालबालिशबुद्धित्वादभाग्या जठरोद्भव । अस्मिन्सिंहासने स्थातुं न त्वया सुकृतं कृतम्
“बालिश बुद्धीमुळे, हे अभाग्या गर्भज! या सिंहासनावर उभे राहण्यास योग्य असे कोणतेही पुण्य तू केलेले नाहीस।”
Verse 13
यदि स्यात्सुकृतं तत्किं दुर्भगोदरगोऽभवः । अनेनैवानुमानेन बुध्यस्व स्वाल्पपुण्यताम्
“जर तुझ्याकडे खरेच पुण्य असते, तर तू ‘दुर्भाग्याच्या उदरातून’ का जन्मला असतास? याच अनुमानाने आपली अल्पपुण्यता जाणून घे।”
Verse 14
भूत्वा राजकुमारोपि नालंकुर्या ममोदरम् । सुकुक्षिजममुं पश्य त्वमुत्तममनुत्तमम्
राजकुमार असलास तरी तू माझी मांडी शोभविण्यास योग्य नाहीस। माझ्या सौभाग्यवती कुक्षीतून जन्मलेला हा ‘उत्तम’—अनुत्तम—पुत्र पाहा।
Verse 15
अधिजानुधराजानेर्मानेन परिबृंहितम् । प्रांशोः सिंहासनस्यास्य रुचिश्चेदधिरोहणे
राजाच्या गुडघ्यांपेक्षा उंच उठलेले ते विशाल सिंहासन आपल्या वैभवामुळे अधिकच भव्य भासले; आणि सुरुची त्यावर चढण्यास योग्य असे मानून त्याचे उंचत्वच गौरवाने मिरवीत होती।
Verse 16
कुक्षिं हित्वा किमवसः सुरुचेश्च सुरोचिषम् । मध्ये भूपसभं बालस्तयेति परिभर्त्सितः
मांडी सोडून तो बालक तरी काय करणार? सुरुचीच्या तीक्ष्ण तेजस्वी वचनांनी झिडकारला जाऊन तो राजसभेच्या मध्यभागी लज्जित झाला।
Verse 17
पतन्निपीतबाष्पांबुर्धैर्यात्किंचिन्न चोक्तवान् । उचिताऽनुचितं किंचिन्नोचिवान्सोपि पार्थिवः
मागे हटताना त्याने अश्रू आतमध्येच गिळले; धैर्यामुळे तो काहीच बोलला नाही. आणि तो पार्थिवही काही बोलला नाही—ना योग्य, ना अयोग्य।
Verse 18
नियंत्रितो महिष्याश्च तस्याः सौभाग्यगौरवात् । विमृज्य च सभालोकं शोकं संमृज्य चेष्टितैः
राणीच्या सौभाग्य-गौरवाच्या भारामुळे आवरला जाऊन राजाने स्वतःला सावरले; सभेकडे नजर टाकून बाह्य चेष्टांनी शोक पुसण्याचा प्रयत्न केला।
Verse 19
शैशवैः स शिशुर्नत्वा नृपं स्वसदनं ययौ । सुनीतिर्नीतिनिलयमवलोक्याथ बालकम्
बालपणाच्या निरागस रीतीने त्या शिशूने राजाला नमस्कार केला आणि आपल्या घरी गेला. मग सुनीतीने सदाचाराचे धाम असलेल्या आपल्या बाळाकडे स्नेहाने पाहिले।
Verse 20
सुखलक्ष्म्यैवचाज्ञासीद्ध्रुवं समवमानितम् । अभिसृत्य च तं बालं मूर्ध्न्युपाघ्राय सा सकृत्
त्याच्या सुख-तेजातील क्षय पाहून तिला कळले की ध्रुवाचा अपमान झाला आहे. ती धावून त्या बाळाजवळ गेली आणि एकदा त्याच्या मस्तकाचा चुंबन (मूर्धा घ्राण) केला।
Verse 21
किंचित्परिम्लानमिव ससांत्वं परिषस्वजे । अथ दृष्ट्वा सुनीतिं स रहोंतः पुरवासिनीम्
तो किंचित् म्लान झाल्यासारखा दिसताच तिने सांत्वन देत त्याला मिठी मारली. मग नगरातील अंतःपुरात राहणाऱ्या सुनीतीला पाहून तो एकांतात तिच्याजवळ आला।
Verse 22
दीर्घं निःश्वस्य बहुशो मातुरग्रे रुरोद ह । सांत्वयित्वाश्रुनयना वदनं परिमार्ज्य च
तो वारंवार दीर्घ श्वास घेऊन आईसमोर रडू लागला. अश्रूंनी भरलेल्या डोळ्यांनी तिने त्याला धीर दिला आणि त्याचे तोंड पुसले।
Verse 23
दुकूलांचल संपर्कैर्मृदुलैर्मृदुपाणिना । पप्रच्छ तनयं माता वद रोदनकारणम् । विद्यमाने नरपतौ शिशो केनापमानितः
उत्तम वस्त्राच्या पदराचा मृदू स्पर्श देत कोमल हाताने आईने पुत्राला विचारले—“रडण्याचे कारण सांग. राजा असताना या शिशूचा अपमान कोणी केला?”
Verse 24
अपोथसमुपस्पृश्य तांबूलं परिगृह्य च । मात्रा पृष्टः सोपरोधं ध्रुवस्तां पर्यभाषत
मुख धुऊन तांबूल स्वीकारून, आईने विचारताच ध्रुवाने संयत रोषाने तिला उत्तर दिले.
Verse 25
संपृच्छे जननि त्वाहं सम्यक्शंस ममाग्रतः । भार्यात्वेपि च सामान्ये कथं सा सुरुचिः प्रिया
आई, मी तुला विचारतो—माझ्यासमोर स्पष्ट सांग. दोघीही समान राण्या असताना ती सुरुची राजाला इतकी प्रिय कशी?
Verse 26
कथं न भवती मातः प्रिया क्षितिपतेरसि । कथमुत्तमतां प्राप्त उत्तमः सुरुचेः सुतः
आई, तू पृथ्वीपतीला प्रिय का नाहीस? आणि सुरुचीचा पुत्र उत्तमच श्रेष्ठत्वाला कसा पोहोचला?
Verse 27
कुमारत्वेपि सामान्ये कथं त्वहमनुत्तमः । कथं त्वं मंदभाग्यासि सुकुक्षिः सुरुचिः कथम्
आम्ही दोघेही राजकुमार म्हणून समान असताना मी ‘उत्तम’ का नाही? तू मंदभाग्यवान कशी, आणि सुरुची सुकुक्षी कशी?
Verse 28
कथं नृपासनं योग्यमुत्तमस्य कथं न मे । कथं मे सुकृतं तुच्छमुत्तमस्योत्तमं कथम्
उत्तमासाठी राजासन योग्य कसे आणि माझ्यासाठी का नाही? माझे सुकृत तुच्छ कसे, आणि उत्तमाचे सुकृत सर्वोत्तम कसे?
Verse 29
इति श्रुत्वा वचस्तस्य सुनीतिर्नीतिमच्छिशोः । किंचिदुच्छ्वस्य शनकैः शिशुकोपोपशांतये
त्याचे वचन ऐकून नीतिनिपुण सुनीती थोडीशी थांबली; हळूहळू श्वास घेऊन बालकाचा वाढता कोप क्रमशः शांत करावयास लागली।
Verse 30
स्वभावमधुरां वाणीं वक्तुं समुपचक्रमे । सापत्नं प्रतिघं त्यक्त्वा राजनीतिविदांवरा
राजनीतीची श्रेष्ठ जाणकार ती स्वभावतः मधुर वाणीने बोलू लागली; सापत्न्याची टोचणी व प्रतिघाताची वृत्ती बाजूला ठेवून।
Verse 31
सुनीतिरुवाच । अयि तात महाबुद्धे विशुद्धेनांतरात्मना । निवेदयामि ते सर्वं माऽपमाने मतिं कृथाः
सुनीती म्हणाली—अरे ताता, महाबुद्धिमान! शुद्ध अंतःकरणाने ऐक. मी तुला सर्व काही सांगते; अपमानावर बुद्धी स्थिर करू नकोस.
Verse 32
तया यदुक्तं तत्सर्वं तथ्यमेव न चान्यथा । सापत्युर्महिषीराज्ञो राज्ञीनामति वल्लभा
तिने जे म्हटले ते सर्व सत्यच आहे, अन्यथा नाही. ती राजाची पटराणी असून राण्यांमध्ये अत्यंत प्रिय आहे.
Verse 33
तया जन्मांतरे तात यत्पुण्यं समुपार्जितम् । तत्पुण्योपचयाद्राजा सुरुच्यां सुरुचिर्भृशम्
हे ताता, तिने पूर्वजन्मी जे पुण्य कमावले, त्या पुण्याच्या वृद्धीमुळेच राजा सुरुचीवर अत्यंत अनुरक्त झाला आहे.
Verse 34
मादृश्यो मंदभाग्यायाः प्रमदासु प्रतिष्ठिताः । केवलं राजपत्नीत्ववादस्तासु न तद्रुचिः
माझ्यासारख्या मंदभाग्य स्त्रीला अंतःपुरातील स्त्रियांमध्ये स्थान मिळेल; पण तिथे ‘राजपत्नी’ हे केवळ नावच—त्यात खरा आनंद नाही, मानही नाही।
Verse 35
महा सुकृतसंभारैरुत्तमश्चोत्तमोदरे । उवास तस्याः पुण्या या नृपसिंहासनोचितः
महान सुकृतसंचयामुळे तिच्या उत्तम भाग्यात श्रेष्ठ सौभाग्य वास करू लागले; ती पुण्यवती खरोखरच नृपसिंहासनास योग्य आहे।
Verse 36
आतपत्रं च चंद्राभं शुभे चापि च चामरे । भद्रासनं तथोच्चं च सिंधुराश्च मदोद्धुराः
चंद्रासारखा राजछत्र, शुभ चवर, उंच व भद्रासन, तसेच सिंधुदेशी मदोन्मत्त हत्ती—हे सर्व तिच्या मानाचे अलंकार आहेत।
Verse 37
तुरंगमाश्च तुरगास्त्वनाधिव्याधिजीवितम् । निःसपत्नं शुभं राज्यं प्राज्यं हरिहरार्चनम्
घोडे व वेगवान अश्व, मानसिक क्लेश व रोगरहित जीवन, प्रतिस्पर्धारहित शुभ राज्य, विपुल समृद्धी—आणि हरि-हरांची आराधना—हे सर्व तिच्या भाग्यात आहे।
Verse 38
विपुलं च कलाज्ञानमधीतमपराजितम् । तथा जयोरिषड्वर्गे स्वभावात्सात्त्विकी मतिः
विपुल कलाज्ञान, अजेय अध्ययन, षड्वर्ग (कामादी) वर विजय, आणि स्वभावतः सात्त्विक बुद्धी—हे गुणही तिचेच आहेत।
Verse 39
दृष्टिः कारुण्यसंपूर्णा वाणी मधुरभाषिणी । अनालस्यं च कार्येषु तथा गुरुजने नतिः
करुणेने परिपूर्ण दृष्टी, मधुर वाणी; कर्तव्यकर्मांत आळसाचा अभाव, तसेच गुरुजनांप्रती नम्र नति—ही सज्जनाची धर्मलक्षणे म्हणून प्रशंसिली आहेत।
Verse 40
सर्वत्र शुचिता तात सा परोपकृतिः सदा । और्जस्वला मनोवृत्तिः सदैवादीनवादिता
हे तात! सर्वत्र शुचिता, सदा परोपकार, तेजस्वी मनोवृत्ती, आणि कधीही नीच अथवा हीन वचन न बोलणे—हे नित्य सद्गुण मानले आहेत।
Verse 41
सदोजिरे च पांडित्यं प्रागल्भ्यं चरणांगणे । आर्जवं बंधुवर्गेषु काठिन्यं क्रयविक्रये
स्थिर ओजासह पांडित्य, कार्यक्षेत्रात प्रगल्भ कौशल्य; बंधुवर्गात सरळपणा, आणि क्रय-विक्रयात दृढता—हे धर्मयुक्त व्यवहारगुण मानले आहेत।
Verse 42
मार्दवं स्त्रीप्रयोगेषु वत्सलत्वं प्रजासु च । ब्राह्मणेभ्यो भयं नित्यं वृद्धवृत्त्युपजीवनम्
स्त्रियांशी व्यवहारात मृदुता, प्रजा/आश्रितांवर वात्सल्य; ब्राह्मणांप्रती सदैव भययुक्त संयम, आणि वृद्धांच्या मर्यादित वृत्तीने उपजीविका—हे धर्मगुण प्रशंसनीय आहेत।
Verse 43
वासो भागीरथीतीरे तीर्थे वा मरणं रणे । अपराङ्मुखताऽर्थिभ्यः प्रत्यर्थिभ्यो विशेषतः
भागीरथीच्या तीरावर वास, किंवा तीर्थात अथवा रणात मरण; आणि याचकांपासून कधीही पाठ न फिरवणे—विशेषतः विरोधकांसमोर—ही शौर्य व धर्माची लक्षणे म्हणून कीर्तिली आहेत।
Verse 44
भोगः परिजनैः सार्धं दानावंध्यदिनागमः । विद्याव्यसनिता नित्यं नित्यं पित्रोरुपस्थितिः
परिजन व सहचरांसह भोगाचा सदुपयोग, दानाविना दिवस न जाऊ देणे, विद्येची नित्य आसक्ती, आणि आई-वडिलांची अखंड सेवा—हे गृहस्थधर्माचे श्रेष्ठ गुण मानले जातात।
Verse 45
यशसः संचयो नित्यं नित्यं धर्मस्य संचयः । स्वर्गापवर्गयोः सिद्धिः सदा शीलस्य मंडनम्
यशाचा नित्य संचय, धर्माचा अखंड संचय, स्वर्ग व अपवर्ग (मोक्ष) यांची सिद्धी, आणि शीलाचे सदैव भूषण—हे धर्माचरणाचे फल मानले जाते।
Verse 46
सद्भिश्च संगतिर्नित्यं मैत्री च पितृमित्रकैः । इतिहासपुराणानामुत्कंठा श्रवणे सदा
सज्जनांची नित्य संगत, वडिलांच्या मित्रांशीही मैत्री, आणि इतिहास-पुराणांचे श्रवण करण्याची सदैव उत्कंठा—हे धर्माचे आधार मानले जातात।
Verse 47
विपद्यपि परं धैर्यं स्थैर्यं संपत्समागमे । गांभीर्यं वाग्विलासेषु औदार्यं पात्रपाणिषु
विपत्तीत परम धैर्य, संपत्ती आली तरी स्थैर्य, विनोदी वाणीमध्येही गांभीर्य, आणि योग्य पात्रांच्या पुढे आलेल्या हातांप्रती औदार्य—हे धर्मात्म्यांचे समतोल गुण पूज्य मानले जातात।
Verse 48
देहे परैका कृशता तपोभिर्नियमैर्यमैः । एतैर्मनोरथफलैः फलत्येव तपोद्रुमाः
तप, नियम व यम यांमुळे देहात जणू एकच फल—कृशता—दिसते; तरीही या मनोवांछित फलांनी तपाचा वृक्ष निश्चयच फळतो आणि इष्टसिद्धी देतो।
Verse 49
तस्मादल्पतपस्त्वाद्वै त्वं चाहं च महामते । प्राप्यापि राजसांनिध्यं राजलक्ष्म्या न भाजनम्
म्हणून, हे महामते, अल्प तपामुळे तू आणि मी—राजसन्निध्य मिळूनही—राजलक्ष्मीच्या खऱ्या वैभवाचे पात्र नाही.
Verse 50
मानापमानयोस्तस्मात्स्वकृतं कारणं परम् । स्रष्टापि नापमार्ष्टुं तत्परीष्टे स्वकृतां कृतिम् । मा शोचस्त्वमतः पुत्र दिष्टमिष्टं समर्पयेत्
म्हणून मान-अपमानाचे परम कारण स्वतःचेच कर्म आहे. स्रष्टाही ते पुसत नाही; तो स्वकृत कर्माचीच परीक्षा करतो. म्हणून, पुत्रा, शोक करू नकोस; जे दिष्ट आहे ते स्वीकार, आणि जे प्रिय आहे तेही समर्पित कर.
Verse 51
इत्याकर्ण्य सुनीत्यास्तन्महावाक्यं सुनीतिमत् । सौनीते यो ध्रुवोवाचमाददे वक्तुमुत्तरम्
सुनीतीचे ते महान व सुज्ञ वचन ऐकून, सुनीतीपुत्र ध्रुव उत्तर बोलण्यासाठी वाणी उचलू लागला।
Verse 52
ध्रुव उवाच । जनयित्रि सुनीते मे शृणु वाक्यमनाकुलम् । मा बाल इति मत्वा मामवमंस्थास्तपस्विनि
ध्रुव म्हणाला—माता सुनीती, माझे वचन निःकाळजीपणे ऐक. मला ‘लहान’ समजून, हे तपस्विनी, माझा अवमान करू नकोस.
Verse 53
यद्यहं मानवे वंशे जातोस्म्यत्यंत पावने । उत्तानपादतनयस्त्वदीयोदर संभवः
जर मी मनूच्या अत्यंत पावन वंशात जन्मलो असेन—उत्तानपादाचा पुत्र आणि तुझ्या उदरातून जन्मलेला—
Verse 54
तप एव हि चेन्मातः कारणं सर्वसंपदाम् । तत्तदासादितं विद्विपदमन्यैर्दुरासदम्
हे माता! जर खरोखर तपच सर्व संपत्ती व उत्कर्षाचे कारण असेल, तर तेच दुर्गम पद मी प्राप्त करीन—जे इतरांना गाठणे कठीण आहे.
Verse 55
एकमेव हि साहाय्यं कुरु मातरतंद्रिता । अनुज्ञा दानमात्रं च आशीर्भिरभिनंदय
माता, निःसंकोच एकच मदत कर: मला अनुमती दे, जे थोडे देता येईल ते दे, आणि शुभाशीर्वादांनी मला अभिनंदित कर.
Verse 56
सापि ज्ञात्वा महावीर्यं कुमारं कुक्षिसंभवम् । महत्योत्साहसं पत्त्या राजमानमुवाच तम्
तीही, आपल्या उदरातून जन्मलेल्या त्या कुमाराचे महापराक्रम जाणून, आणि त्याला अपार उत्साहाने तेजस्वी पाहून, त्याला म्हणाली.
Verse 57
अनुज्ञातुं न शक्ताऽहं त्वामुत्तानशयांगज । साष्टैकवर्षदेशीयन्तथापि कथयाम्यहम्
हे उत्तानशयेच्या पुत्रा! तुला अनुमती देण्यास मी समर्थ नाही; तू तर साधारण आठ वर्षांचा आहेस. तरीही मी तुला (काय करावे) सांगते.
Verse 58
सपत्नीवाक्यभल्लीभिर्भिन्ने महति मे हृदि । तव बाष्पौघवारीणि न तिष्ठंति करोमि किम्
सवतीच्या वचनांच्या भाल्यांनी माझे हृदय खोलवर जखमी झाले आहे; आणि तुझे अश्रूधार थांबत नाहीत. मी काय करू?
Verse 59
तानि मन्येऽत्र मार्गेण स्रवंत्यविरतं शिशो । स्रवंतीश्च चिकीर्षंति प्रतिकूल जलाः किल
बाळा, मला वाटते की हे पाणी याच मार्गाने अखंड वाहत आहे; आणि वाहताना जणू प्रवाहाच्या प्रतिकूलही धावावे अशी त्यांची इच्छा दिसते.
Verse 60
त्वदेकतनया तात त्वदाधारैकजीविता । त्वमंगयष्टिरसि मे त्वन्मुखासक्तलोचना
प्रिय बाळा, तूच माझा एकमेव पुत्र; मी फक्त तुझ्याच आधारावर जगते. तू माझ्या देहाचा आधारदंड आहेस, आणि माझे डोळे तुझ्या मुखावरच स्थिर आहेत.
Verse 61
लब्धोसि कतिभिः कष्टैरिष्टाः संप्रार्थ्य देवताः । त्वन्मुखेंदूदये तात मन्मनः क्षीरनीरधिः
बाळा, किती कष्टांनंतर तू मला मिळालास—देवतांची पूजा करून आणि आर्ततेने प्रार्थना करून! तात, तुझ्या मुखचंद्राचा उदय होताच माझे मन क्षीरसागरासारखे भरून येते.
Verse 62
आनन्दपयसापूर्य कुचावुद्वेलितो भवेत् । त्वदंगसंगसंभूत सुखसन्दोह शीतला
आनंदरूपी दुधाने भरून माझे स्तन उफाळून येतात; आणि तुझ्या अंगस्पर्शातून उत्पन्न झालेल्या सुखसंचयाची शीतल लहर उसळते.
Verse 63
सुखंशये सुशयने प्रावृत्य पुलकांबरम् । अपोऽथ समुपस्पृश्य तांबूलं परिगृह्य च
मी उत्तम शय्येवर सुखाने निजते, रोमांचरूपी वस्त्र पांघरून. मग जलाचे आचमन करून पानही ग्रहण करते.
Verse 64
त्वदास्यस्यौष्ठपुटक दुग्धवार्धि विवर्धिताम् । सुधासुधांशुवदनधयत्यपि धिनोमि न
हे अमृतचंद्रमुखी! दुग्धसागरासारखे फुगलेल्या तुझ्या मुखाच्या ओठांच्या कोशातून स्तन्य पितानाही मला तृप्ती येत नाही।
Verse 65
त्वदीयः शीतलालापः प्राप श्रुतिपथं यदा । सपत्नीवाक्यदवथुस्तदैवत्यात्स वेपथुः
जेव्हा तुझा शीतल, मधुर अलाप माझ्या श्रवणपथात येतो, तेव्हा सौतिणीच्या वचनांनी उठलेल्या दाहज्वरासारखी कंपकंपी तत्क्षणी शांत होते।
Verse 66
यदंग निद्रासिचिरं ध्यायंत्यस्मि तदेत्यहम् । कदा निद्रा दरिद्रोसौ भवितार्कोदयेऽब्जवत्
प्रिये! तू झोपलेली असताना मी दीर्घकाळ फक्त तुझाच ध्यास घेतो. ही दरिद्री झोप सूर्योदयाच्या कमळासारखी कधी नाहीशी होईल?
Verse 67
यदोपेया गृहान्वत्स खेलित्वा बालखेलनैः । तदानर्घ्यार्घ्यमुत्स्रष्टुं स्तनौस्यातामिवोन्मुखौ
वत्सा! बालखेळ खेळून तू घरी परत येतोस, तेव्हा माझे स्तन जणू अनमोल अर्घ्य ओतण्यासाठी उत्सुक होऊन उन्नत होतात।
Verse 68
यदा सौधाद्विनिर्यायाः पद्मरेखांकितं पदम् । प्राणानां ते यियासूनां तदा तदवलंबनम्
जेव्हा तू सौधातून बाहेर पडताना कमळरेखांनी अंकित पाऊल ठेवतोस, तेव्हा तेच पाऊल निघून जाणाऱ्या माझ्या प्राणांचे आधार बनते।
Verse 69
यदायदा बहिर्यासि पुत्र त्रिचतुरं पदम् । तदातदा मम प्राणः कंठप्राघुणिकी भवेत्
पुत्रा, तू जेव्हा जेव्हा बाहेर तीन-चार पावलेही जातोस, तेव्हा तेव्हा माझा प्राण कंठात पाहुण्यासारखा थांबतो—निघण्यास सज्ज।
Verse 70
चित्रं पुत्र त्वरयति यातुं मे मानसांडजः । सुधाधाराधर इव बहिश्चिरयति त्वयि
विचित्र आहे, पुत्रा! माझा मनोज पक्षी लवकर उडून जाऊ पाहतो; तरीही तुझ्यामुळे तो बाहेर अमृतधारा धारण करणाऱ्या मेघासारखा चिरकाळ थांबतो.
Verse 71
अथ तिष्ठंतु कठिनाः प्राणाः कंठाटवीतटे । तपस्यंतोतिसंतप्तास्तपसे त्वयि यास्यति
मग माझे कठोर प्राण कंठरूपी अरण्याच्या तीरावर राहोत; तपाच्या उष्णतेने अतितप्त होऊन ते तुझ्यासह तपस्येस जातील.
Verse 72
इत्यनुज्ञामनुप्राप्य जननी चरणांबुजौ । क्षणं मौलिजजंबाल जडौ कृत्वा ध्रुवो ययौ
अशी आज्ञा मिळवून ध्रुवाने जननीच्या चरणकमलांना क्षणभर मस्तकावरील केशजाळ्याने जखडून स्थिर केले आणि मग तो निघून गेला.
Verse 73
तयापि धैर्यसूत्रेण सुनीत्या परिगुंफ्य च । नेत्रेंदीवरजामाला ध्रुवस्योपायनीकृता
आणि सुनीतीनेही धैर्यरूपी सूत्रात गुंफून, कमळासारख्या नेत्रांतून जन्मलेली अश्रुमाळ ध्रुवाला निरोप-भेट म्हणून अर्पण केली.
Verse 74
मात्रातन्मार्गरक्षार्थं तदा तदनुगीकृताः । परैरवार्यप्रसराः स्वाशीर्वादाः परःशताः
तेव्हा त्याच्या मार्गरक्षणासाठी मातेनें असंख्य स्व-आशीर्वाद उच्चारले—ज्यांचा प्रसार कोणालाही थांबविता आला नाही।
Verse 75
स्वसौधात्स विनिर्गत्य बालोऽबालपराक्रमः । अनुकूलेन मरुता दर्शिताध्वाऽविशद्वनम्
स्वतःच्या राजवाड्यातून बाहेर पडून तो बालक—बाल्यापलीकडील पराक्रमवान—अनुकूल वारा जणू मार्ग दाखवीत, वनात प्रविष्ट झाला।
Verse 76
समरुत्तरुशाखाग्र प्रसारणमिषेण सः । कृताहूतिरिव प्रेम्णा वनेन वनमाविशत्
वाऱ्याने हलणाऱ्या वृक्षशाखा जणू स्वागतार्थ पसरल्या; तसे तो, आह्वान केलेल्या यजमानासारखा, वनाच्या प्रेमाने ओढला जाऊन अधिक आत वनात शिरला।
Verse 77
समातृदैवतोभिज्ञः केवलं राजवर्त्मनि । न वेद काननाध्वानं क्षणं दध्यौ नृपात्मजः
घरातील व मातृदेवतांशीच परिचित आणि केवळ राजमार्गांवर चाललेला तो राजपुत्र वनवाट जाणेना; क्षणभर तो विचारात पडला।
Verse 78
यावदुन्मील्य नयने पुरः पश्यति स ध्रुवः । तावद्ददर्श सप्तर्षीनतर्कित गतीन्वने
ध्रुवाने डोळे उघडून पुढे पाहताच, वनात त्याला सप्तर्षी दिसले—ज्यांची गती सामान्य कल्पनेपलीकडची होती।
Verse 79
वालिशेष्वसहायेषु भवेद्भाग्यं सहायकृत् । अरण्यान्यां रणे गेहे ततो भाग्यं हि कारणम्
अल्प शेष उरले आणि कोणताही सहाय्यक नसला, तेव्हा भाग्यच सहाय्यक ठरते. अरण्यात, रणात किंवा घरातही—तेथे खरे कारण भाग्यच आहे.
Verse 80
क्व राजतनयो बालो गहनं क्व च तद्वनम् । बलात्स्वसात्प्रत्कुर्वत्यै नमस्ते भवितव्य ते
कुठे राजपुत्र बालक आणि कुठे ते घनदाट वन! हे बलाने सर्व काही पुढे ढकलणाऱ्या अनिवार्य नियती, तुला नमस्कार असो.
Verse 81
यत्र यस्य हि यद्भाव्यं शुभं वाऽशुभमेव च । आकृष्यभाविनी रज्जुस्तत्र तस्य हि दापयेत
ज्याच्यासाठी जे शुभ वा अशुभ ठरलेले असते, त्याच ठिकाणी तो ओढला जातो—जणू ओढणारी दोरीच त्याला तिथे नेत असते.
Verse 82
अन्यथा विदधात्येष मानवो बुद्धिवैभवात् । भगवत्या भवित्र्याऽसौ विदध्याद्विधिरन्यथा
मनुष्य बुद्धिवैभवाने काही वेगळेच ठरवतो; पण भगवती नियती परिणाम मात्र निराळ्याच रीतीने घडवते.
Verse 83
नवयो न च वै चित्र्यं न चित्रं विदधेहितम् । न बलं नोद्यमः पुंसां कारणं प्राक्कृतं कृतम्
न यौवन, न चातुर्य, न अद्भुत उपाय खरे हित साधतात. न बल, न मानवी उद्योग अंतिम कारण—निर्णायक मात्र पूर्वकृत कर्मच आहे.
Verse 84
अथ दृष्ट्वा स सप्तर्षीन्सप्तसप्त्यतितेजसः । भाग्यसूत्रैरिवाकृष्योपनीतान्प्रमुमोद ह
तेव्हा सप्त सूर्यांहूनही अधिक तेजस्वी असे सप्तर्षी पाहून, जणू भाग्याच्या सूत्रांनी ओढून येथे आणले आहेत असे मानून तो अत्यंत आनंदित झाला।
Verse 85
तिलकांकित सद्भालान्कुशोपग्रहितांगुलीन् । कृष्णाजिनोपविष्टांश्च यज्ञसूत्रैरलंकृतान्
त्याने त्यांच्या शुभ ललाटांवर तिलकचिन्हे, बोटांत कुश धारण केलेले, कृष्णाजिनावर आसनस्थ आणि यज्ञोपवीताने अलंकृत असे त्यांना पाहिले।
Verse 86
साक्षसूत्रकरान्किंचिद्विनिमीलितलो चनान् । सुधौतसूक्ष्मकाषायवासः प्रावरणान्वितान
काहींच्या हातात साक्षसूत्र (जपमाळ) होती, डोळे किंचित निमीलित होऊन अंतर्मुख ध्यानात होते; स्वच्छ धुतलेली सूक्ष्म काषाय वस्त्रे व योग्य उत्तरीय त्यांनी परिधान केले होते।
Verse 87
अकांडेपि महाभागान्मिलितान्सप्तनीरधीन् । चित्रं विपद्विनिर्मग्नानुद्दिधीर्षूनिव प्रजाः
आश्चर्य म्हणजे कोणताही पूर्व प्रसंग नसतानाही ते महाभाग एकत्र जमले—जणू सात समुद्र एकवटले; संकटात बुडालेल्या प्रजेला उचलून काढू इच्छिणाऱ्यांसारखे ते भासले।
Verse 88
उपगम्य विनम्रः स प्रबद्धकरसंपुटः । ध्रुवो विज्ञापयांचक्रे प्रणम्य ललितं वचः
तो नम्र होऊन त्यांच्या जवळ गेला, हात जोडून; ध्रुवाने प्रणाम करून मधुर व आदरयुक्त वचनांनी निवेदन केले।
Verse 89
ध्रुव उवाच । अवैत मां मुनिवराः सुनीत्युदरसंभवम् । उत्तानपादतनयं ध्रुवं निर्विण्णमानसम्
ध्रुव म्हणाला—हे मुनिवरांनो, मला ध्रुव म्हणून ओळखा; सुनीतीच्या उदरातून जन्मलेला, राजा उत्तानपादाचा पुत्र, ज्याचे मन संसारापासून विरक्त झाले आहे।
Verse 90
इदं वनमनुप्राप्तं सनाथं युष्मदंघ्रिभिः । प्रायोनभिज्ञं सर्वत्र महर्द्ध्युषितमानसम्
या वनात येताच तुमच्या चरणांनी हे वन सनाथ व संरक्षित झाले आहे। मी मात्र बहुतेक सर्व बाबतीत अनभिज्ञ आहे; माझे मन अजूनही महान राजवैभवातच रमलेले आहे।
Verse 91
ते दृष्ट्वोर्जस्वलं बालं स्वभाव मधुराकृतिम् । अनर्घ्यनयनेपथ्यं मृदुगंभीरभाषिणम्
त्या तेजस्वी बालकाला पाहून—स्वभावाने मधुर, रूपाने मनोहर, पाहण्यास अनमोल, आणि मृदू पण गंभीर वाणी बोलणारा—मुनि अत्यंत विस्मित झाले।
Verse 92
उपोपवेश्य शिशुकं प्रोचुर्वै विस्मिता भृशम् । अहोबालविशालाक्ष महाराज कुमारक
त्या शिशुला जवळ बसवून ते फारच विस्मित होऊन म्हणाले—“अहो! हे विशालाक्ष बालका, हे महाराजकुमार!”
Verse 93
विचार्यापि न जानीमो वद निर्वेदकारणम् । अद्य ते ह्यर्थचिंता नो क्वापमानः प्रसूर्गृहे
आम्ही विचार करूनही जाणू शकत नाही; तुझ्या वैराग्याचे कारण सांग. आज तुला कशाची चिंता आहे? आईच्या घरी कुठे तुझा अपमान झाला काय?
Verse 94
नीरुक्छरीरसंपत्तिर्निवेदे किं नु कारणम् । अनवाप्ताभिलाषाणां वैराग्यं जायते नृणाम्
तुझे निरोग देह व सर्व संपत्ती लाभली आहे—मग असंतोषाचे कारण काय? इच्छित फल न मिळाल्यावरच बहुधा मनुष्यांत वैराग्य उत्पन्न होते.
Verse 95
सप्तद्वीपपतेराज्ञः कुमारस्त्वं तथा कथम् । स्वभावभिन्नप्रकृतौ लोकेस्मिन्न मनोगतम्
सप्तद्वीपाधिपती राजाचा तू राजकुमार—मग वैराग्यापेक्षा भिन्न स्वभावाच्या या जगात तुझ्या मनात असा विचार कसा उद्भवला?
Verse 96
अवगंतुं हि शक्येत यूनो वृद्धस्य वा शिशोः । इति श्रुत्वा वचस्तेषां सहजप्रेमनिर्भरम्
अशी गोष्ट तर तरुण, वृद्ध किंवा लहान शिशूच्या बाबतीत समजून घेता येईल. त्यांचे सहज प्रेमाने ओथंबलेले वचन ऐकून…
Verse 97
वाचं जग्राह स तदा शिशुः प्रांशुमनोरथः । ध्रुव उवाच । प्रेषितो राजसेवार्थं जनन्याऽहं मुनीश्वराः
तेव्हा उन्नत मनोरथ असलेला तो बालक बोलू लागला. ध्रुव म्हणाला—“हे मुनीश्वरांनो! राजसेवेच्या हेतूने माझ्या जननीने मला पाठविले.”
Verse 98
राजांकमारुरुक्षुर्हि सुरुच्या परिभर्त्सितः । उत्तमं चोत्तमीकृत्य मां च मन्मातरं तथा
पण मी राजाच्या मांडीवर चढू इच्छिताच सुरुचीने मला कठोरपणे झिडकारले—उत्तमाला ‘उत्तम’ ठरवून, मला व माझ्या मातेलाही तुच्छ केले.
Verse 99
धिक्कृत्य प्रशशंस स्वं निर्वेदे कारणं त्विदम् । निशम्येति शिशोर्वाक्यं परस्परमवेक्ष्य ते
शिशूचे वचन ऐकून ते एकमेकांकडे पाहू लागले; स्वतःला धिक्कारून आपल्या वैराग्याचीच प्रशंसा केली—“खरेच, हेच आमच्या निर्वेदाचे कारण आहे.”
Verse 100
क्षात्रमेव शशंसुस्तदहो बालेपि न क्षमा
मग त्यांनी केवळ क्षात्रधर्माचीच प्रशंसा केली—“अहो! बाळातही क्षमा नाही!”
Verse 110
अत्रिरुवाच । अनास्वादितगोविंदपदांबुजरजोरसः । मनोरथपथातीतं स्फीतं नाकलयेत्पदम्
अत्री म्हणाले—ज्याने गोविंदाच्या कमळचरणांची रज-अमृतरस चाखलेला नाही, तो मनोरथांच्या मार्गापलीकडील त्या विशाल पदाला जाणू शकत नाही.
Verse 120
पुत्रान्कलत्रमित्राणि राज्यं स्वर्गापवर्गकम् । वासुदेवं जपन्मर्त्यः सर्वं प्राप्नोत्यसंशयम्
वासुदेवाचा जप करणारा मर्त्य निःसंशय सर्व काही प्राप्त करतो—पुत्र, पत्नी व मित्र, राज्य, स्वर्ग आणि अपवर्ग म्हणजे मोक्षही.
Verse 124
इत्युक्त्वांऽतर्हिताः सर्वे महात्मानो मुनीश्वराः । वासुदेवमना भूत्वा ध्रुवोपि तपसे गतः
असे बोलून ते सर्व महात्मा मुनीश्वर अंतर्धान पावले; आणि ध्रुवही वासुदेवावर मन स्थिर करून तपश्चर्येस निघून गेला.