Adhyaya 12

Verse 1

शिवशर्मोवाच । नैरृतादीन् क्रमाल्लोकानाख्यातं पुरुषोत्तमौ । पुरुषोत्तमपादाब्जपरागोद्धूसरालकौ

शिवशर्मा म्हणाला— “हे पुरुषोत्तमांनो! नैरृतादी लोकांचे तुम्ही क्रमाने वर्णन केले; तुमचे केश जणू परमपुरुषाच्या चरणकमळांच्या परागाने धूसर झाले आहेत।”

Verse 2

गणावूचतुः । आकर्णय महाभाग संयमिन्याः पुरीं पराम् । दिक्पतेर्निरृतस्यासौ पुण्यापुण्यजनोषिता

गण म्हणाले—हे महाभाग! ऐक, संयमिनी नावाच्या त्या परम पुरीचे वर्णन; ती दिक्पती निरृताची असून तेथे पुण्यवान व पापी—दोन्ही प्रकारचे जन वसतात।

Verse 3

राक्षसानिवसंत्यस्यामपरद्रोहिणः सदा । जातिमात्रेण रक्षांसि वृत्तैः पुण्यजना इमे

त्या पुरीत राक्षस राहतात, जे सदैव परद्रोहापासून दूर असतात. जन्माने ते राक्षस असले तरी आचरणाने ते खरे पुण्यजन आहेत।

Verse 4

स्मृत्युक्तश्रुतिवर्त्मानो जातवर्णावरेष्वपि । नाद्रियंतेऽन्नपानानामस्मृत्युक्तं कदाचन

जन्माने ते जरी नीच वर्णांत असले, तरी स्मृती-श्रुतीने सांगितलेल्या मार्गानेच ते चालतात; आणि स्मृतिविधीला न मानणारे अन्न-पान ते कधीही स्वीकारत नाहीत।

Verse 5

परदार परद्रव्य परद्रोहपराङ्मुखाः । जाताजातौ निकृष्टायामपिपुण्यानुसारिणः

ते परस्त्री, परधन आणि परद्रोह यांपासून पराङ्मुख असतात; अत्यंत निकृष्ट अवस्थेत जन्मले तरी ते पुण्यमार्गाचेच अनुसरण करतात।

Verse 6

द्विजातिभक्त्युत्पन्नार्थैरात्मानं पोषयंति ये । सदा संकुचितांगाश्च द्विजसंभाषणादिषु

जे द्विजांवरील भक्तीतून मिळालेल्या साधनांनी आपला निर्वाह करतात, ते सदैव संकुचित व विनयशील असतात—विशेषतः द्विजांशी संभाषण व व्यवहार करताना।

Verse 7

आहूता वस्त्रवदना वदंति द्विजसंनिधौ । जयजीवभगोनाथ स्वामिन्निति हि वादिनः

आवाहन झाल्यावर ते द्विजांच्या सान्निध्यात लज्जेने आच्छादित मुख करून म्हणतात— “जय! हे जीव-भाग्याचे नाथ, हे स्वामी!”—अशी श्रद्धेने ते वदतात।

Verse 8

तीर्थस्नानपरानित्यं नित्यं देवपरायणाः । द्विजेषु नित्यं प्रणताः स्वनामाख्यानपूर्वकम्

ते नित्य तीर्थस्नानात तत्पर, नित्य देवपरायण असतात; आणि द्विजांना नित्य प्रणाम करताना प्रथम विधिपूर्वक आपले नाव सांगतात।

Verse 9

दम दान दया क्षांति शौचेंद्रिय विनिग्रहाः । अस्तेय सत्याहिंसाश्च सर्वेषां धर्महेतवः

दम, दान, दया, क्षमा, शौच व इंद्रियनिग्रह; तसेच अस्तेय, सत्य व अहिंसा—हे सर्व सर्वांच्या धर्मधारणेची कारणे आहेत।

Verse 10

आवश्येषु सदोद्युक्ता ये जाता यत्रकुत्रचित् । सर्वभोगसमृद्धास्ते वसंत्यत्र पुरोत्तमे

जे आवश्यक कर्तव्यांत सदैव तत्पर असतात—जन्म कुठेही झाला तरी—ते सर्व भोगांनी समृद्ध होऊन या पुरोत्तम नगरीत वास करतात।

Verse 11

म्लेच्छा अपि सुतीर्थेषु ये मृतानात्मघातकाः । विहाय काशीं निर्वाण विश्राणांतेऽत्र भोगिनः

म्लेच्छही, जर उत्तम तीर्थस्थानी मरण पावले आणि आत्मघातकी नसतील, तर काशीचा देहत्याग करून येथे भोग भोगून पुढे मोक्षाचे वरदान प्राप्त करतात।

Verse 12

अंधं तमो विशेयुस्ते ये चैवात्महनो जनाः । भुक्त्वा निरयसाहस्रं ते च स्युर्ग्रामसूकराः

जे आत्महत्या करतात ते घोर अंधकारात पडतात; हजारो नरकयातना भोगून ते पुन्हा गावातील डुकरांप्रमाणे जन्म घेतात।

Verse 13

आत्मघातो न कर्तव्यस्तस्मात्क्वापि विपश्चिता । इहापि च परत्रापि न शुभान्यात्मघातिनाम्

म्हणून ज्ञानी पुरुषाने कुठेही आत्मघात करू नये; आत्मघातकांस इहलोकीही व परलोकीही शुभ लाभत नाही।

Verse 14

यथेष्टमरणं केचिदाहुस्तत्त्वावबोधकाः । प्रयागे सर्वतीर्थानां राज्ञिसर्वाभिलाषदे

काही तत्त्वबोधक म्हणवणारे ‘यथेष्टमरण’ म्हणजे इच्छामृत्यूची चर्चा करतात; आणि प्रयाग दाखवितात—जो सर्व तीर्थांचा राजा व सर्व अभिलाषा देणारा आहे।

Verse 15

अंत्यजा अपि ये केचिद्दयाधर्मानुसारिणः । परोपकृतिनिष्ठास्ते वसंत्यत्र तु सत्तमाः

अंत्यज जन्माचे काही जणही जर दयाधर्माचे पालन करतात व परोपकारात निष्ठावान राहतात, तर ते येथे सत्तम म्हणून वास करतात।

Verse 17

पल्लीपतिरभूदुग्रः पिंगाक्ष इति विश्रुतः । निर्विंध्यायास्तटे शूरः क्रूरकर्मपराङ्मुखः

वनपल्लीचा एक उग्र अधिपती होता, ‘पिंगाक्ष’ या नावाने प्रसिद्ध; निर्विंध्या नदीच्या तटी तो शूर होता आणि क्रूर कर्मांपासून पराङ्मुख होता।

Verse 18

घातयेद्दूरसंस्थोपि यः पांथपरिपंथिनः । व्याघ्रादीन् दुष्टसत्त्वांश्च स हिनस्ति प्रयत्नतः

जो दूर असला तरी पांथिकांना अडविणारे परिपंथी—वाघ इत्यादी दुष्ट प्राणी—यांचा प्रयत्नपूर्वक संहार करतो, तो मार्गरक्षणासाठी निश्चयाने कार्य करतो.

Verse 19

जीवेन्मृगयु धर्मेण तत्रापि करुणापरः । न विश्वस्तान्पक्षिमृगान्न सुप्तान्न व्यवायिनः

शिकारी स्वधर्माने उपजीविका करील, तरीही करुणेचा परायण राहील; विश्वास ठेवणारे पक्षी-पशू, झोपलेले, किंवा मैथुनरत यांना तो मारू नये.

Verse 20

न तोयगृध्नून्न शिशून्नांतर्वर्त्नित्वलक्षणान् । स घातयति धर्मज्ञो जातिधर्मपराङ्मुखः

धर्म जाणणारा तो पाण्यासाठी व्याकुळ व जललोभी प्राणी, लहान शिशू, तसेच गर्भिणीची लक्षणे असलेली यांना मारत नाही; तो अशा नीच, जातिधर्मबद्ध क्रौर्यापासून पराङ्मुख असतो.

Verse 21

श्रमातुरेभ्यः पांथेभ्यः स विश्रामं प्रयच्छति । हरेत्क्षुधा क्षुधार्तानामुपानद्दोऽनुपानहे

तो श्रमाने थकलेल्या पांथिकांना विश्रांती देतो; भुकेने व्याकुळांची भूक हरतो, आणि नंगेपायांना पादुका/चप्पल देतो.

Verse 22

मृगत्त्वचोतिमृदुला विवस्त्रेभ्यातिसर्जति । अनुव्रजति कांतारे प्रांतरे पथिकान्पथि

तो वस्त्रहीनांना अतिशय मऊ मृगचर्म देतो; आणि घन कांतार व निर्जन प्रांतरांतही पथिकांसोबत मार्गावर अनुवर्तन करीत चालतो.

Verse 23

न जिघृक्षति तेभ्योर्थमभयं चेति यच्छति । आविंध्याटवि मे नाम ग्राह्यं दुष्टभयापहम्

तो त्यांच्याकडून धन घेण्याची इच्छा करीत नाही; उलट ‘अभय’ देऊन म्हणतो— ‘माझे नाव आविंध्याटवी; हे स्मरा, हे दुष्टभय हरते।’

Verse 24

नित्यं कार्पटिकान्सर्वान् स पुत्रेण प्रपश्यति । तेपि च प्रतितीर्थं हि तमाशीर्वादयं ति वै

तो पुत्रासह नित्य सर्व कंगाल-दीनांची देखरेख करतो; आणि तेही प्रत्येक तीर्थस्थानी निश्चयाने त्याला आशीर्वाद देतात।

Verse 25

इति तिष्ठति पिंगाक्षे साटवी नगरायिता । अध्वनीने ऽध्वगान्कोपि न रुणद्धि ससाध्वसः

अशा रीतीने, हे पिंगाक्षा, ती अटवी नगरासारखी झाली. त्या महामार्गावर कोणीही प्रवाशांना अडवत नसे, आणि कोणीही भयभीत राहत नसे.

Verse 27

लुब्धकस्तद्धने लुब्धः क्षुद्रस्तन्निधनोद्यतः । स रुरोध तमध्वानमग्रे गत्वाऽतिगूढवत्

त्या धनावर लोभ करणारा तो क्षुद्र लुब्धक, त्याचा नाश करण्यास उद्यत होऊन, पुढे जाऊन अतिशय लपून घात लावून त्या मार्गास अडवून बसला.

Verse 28

तदा युप्यस्यशेषेण पिंगाक्षो मृगयां गतः । तस्मिन्नरण्ये तन्मार्गं निकषाध्युषितो निशि

तेव्हा पिंगाक्ष थोड्याशा उरलेल्या साधनांसह मृगयेस गेला. त्या अरण्यात तो मार्ग रात्री निकटून घेरून पहाऱ्यात ठेवला होता.

Verse 29

परप्राणद्रुहां पुंसां न सिद्ध्येयुर्मनोरथाः । विश्वं कुशलितेनैतद्विश्वेशपरिरक्षितम्

जे पुरुष परप्राणांचा द्रोह करितात, त्यांचे मनोरथ सिद्ध होत नाहीत। हे समस्त विश्व कुशलतेत स्थित असून काशीच्या विश्वेश्वराने परिरक्षित आहे।

Verse 30

न चिंतयेदनिष्टानि तस्मात्कृष्टिः कदाचन । विधिदृष्टं यतो भावि कलुषंभावि केवलम्

म्हणून अनिष्टाची चिंता करू नये; अशी खंत कधीही फलदायी नसते। विधीने जे भवितव्य ठरविले आहे तेच घडते—कलुषित असो वा निर्मळ, ते होऊनच राहते।

Verse 31

तस्मादात्मसुखंप्रेप्सु रिष्टानिष्टं न चिंतयेत् । चिंतयेच्चेत्तदाचिंत्यो मोक्षोपायो न चेतरः

म्हणून जो आत्मसुखाची इच्छा करतो, त्याने शुभ-अशुभाची चिंता करू नये। विचार करावाच लागला, तर अचिंत्य परम तत्त्वाचे चिंतन करावे—हाच मोक्षाचा उपाय, दुसरा नाही।

Verse 32

व्युष्टायामथयामिन्यामभूत्कोलाहलो महान् । घातयध्वं पातयध्वं नग्नयध्वं द्रुतं भटाः

मग रात्रि सरून पहाट होताच मोठा कोलाहल झाला—“घाला! पाडा! नग्न करा—लवकर, हो भटांनो!”

Verse 33

मा मारयध्वं त्रायध्वं भटाः कार्पटिका वयम् । अनायासं लुंठयध्वं नयध्वं च यदस्ति नः

“आम्हाला मारू नका—हो भटांनो, आम्हाला वाचवा! आम्ही दरिद्री कार्पटिक भिक्षुक आहोत. आमच्याकडे जे काही आहे ते सहज लुटा आणि घेऊन जा.”

Verse 34

वयं पांथा अनाथाः स्मो विश्वनाथपरायणाः । सनाथास्ते न दूरं सनाथतां पथिकोऽपरः

आम्ही पथिक अनाथ आहोत, तरी विश्वनाथपरायण आहोत. ज्यांना रक्षक आहे ते कधीही सुरक्षिततेपासून दूर नसतात; आमच्यासह दुसराही प्रवासी सनाथ होतो.

Verse 35

वयं पिंगाक्षविश्वासादस्मिन्मार्गेऽकुतोभयाः । यातायातं सदा कुर्मः स च दूर इतो वनात्

पिंगाक्षावर विश्वास असल्याने या मार्गावर आम्ही निर्भय आहोत. आम्ही सदैव ये-जा करीत असतो, आणि तो या वनापासून दूर नाही.

Verse 36

इति श्रुत्वाऽथ पिंगाक्षो भटः कार्पटिकेरितम । दूरान्मा भैष्ट माभैष्ट ब्रुवन्निति समागतः

कार्पटिकांचे हे बोलणे ऐकून भट पिंगाक्ष दूरवरून धावून आला आणि म्हणाला—“भिऊ नका, भिऊ नका.”

Verse 37

तत्कर्मसूत्रैराकृष्टो भिल्लःकार्पटिकप्रियः । तूर्णं तदायुष्यमिव तत्रोपस्थितवान् क्षणात्

स्वकर्माच्या सूत्रांनी ओढला गेलेला, कार्पटिकांवर तुटून पडणारा भिल्ल क्षणातच तिथे वेगाने प्रकट झाला—जणू त्याच्या आयुष्यानेच त्याला बोलावले होते.

Verse 38

कोयंकोयं दुराचारः पिंगाक्षे मयि जीवति । उल्लुलुंठयिषुः पांथान्प्राणलिंगसमान्मम

हा कोण दुराचारी, मी पिंगाक्ष जिवंत असताना, माझ्या प्राण व लिंगासारख्या प्रिय पथिकांना पूर्णपणे लुटू पाहतो?

Verse 39

इति तद्वाक्यमाकर्ण्य ताराक्षस्तत्पितृव्यकः । धनलोभेन पिंगाक्षे पापं पापो व्यचिंतयत्

ते वचन ऐकून त्याचा काका ताराक्ष, धनाच्या लोभाने, हे पिंगाक्षा, त्या पापी माणसाने पापाचा विचार केला.

Verse 40

कुलधर्मं व्यपास्यैष वर्तते कुलपांसनः । चिरं चिंतितमद्यामुं घातयिष्याम्यसंशयम्

‘कुलधर्माचा त्याग करून हा कुलकलंक आपल्या मर्जीने वागत आहे. आज मी निःसंशयपणे याचा वध करीन, ज्याचा मी दीर्घकाळापासून विचार करत होतो.’

Verse 41

विचार्येति स दुष्टात्मा भृत्यानाज्ञापयत्क्रुधा । आदावेनं घातयंतु ततः कार्पटिकानिमान्

असा विचार करून त्या दुष्टात्म्याने रागाने आपल्या सेवकांना आज्ञा दिली: ‘आधी याला ठार मारा आणि नंतर या भिक्षूंनाही.’

Verse 42

ततो ऽयुध्यन्दुराचारास्तेनैकेन च तेऽखिलाः । यथाकथंचित्ताननयत्स च स्वावसथांतिकम्

तेव्हा ते सर्व दुराचारी त्या एकाकी माणसाशी लढू लागले; तरीही, कसेबसे त्याने त्या सर्वांना आपल्या निवासस्थानाजवळ आणले.

Verse 43

आच्छिन्नं हि धनुर्वाणं छिन्नं सन्नहनं शरैः । असूदयिष्यमेतांस्तदभविष्यं यदीश्वरः

‘माझे धनुष्य आणि बाण हिसकावून घेतले आहेत; माझे चिलखत बाणांनी कापले गेले आहे. जर ईश्वराची इच्छा असती, तर मी त्यांचा वध केला असता.’

Verse 44

अभिलप्यन्निति प्राणानत्याक्षीत्स परार्थतः । तेपि कार्पटिकाः प्राप्तास्तत्पल्लीं गतसाध्वसाः

असे बोलून त्याने परहितासाठी प्राणत्याग केला. ते कार्पटिक साधूही भय दूर होऊन त्या पल्लीत (गावात) पोहोचले.

Verse 45

या मतिस्त्वंतकाले स्याद्गतिस्तदनुरूपतः । दिगीशत्वमतः प्राप्तो निरृत्यां नैरृतेश्वरः

मरणकाळी जशी मती असते तशीच गती मिळते. म्हणून त्याला दिगीशत्व प्राप्त झाले—नैरृत्य दिशेत निरृती-लोकाचा अधिपती झाला.

Verse 46

इत्थमस्य स्वरूपं ते आवाभ्यां समुदीरितम् । एतस्योत्तरतो लोको वरुणस्यायमद्भुतः

अशा रीतीने त्याचे स्वरूप आम्ही दोघांनी तुला सांगितले. याच्या उत्तरेस वरुणाचा हा अद्भुत लोक आहे.

Verse 47

कूपवापीतडागानां कर्तारो निर्मलैर्धनैः । इह लोके महीयंते वारुणे वरुणप्रभाः

जे निर्मळ व धर्म्य धनाने विहीर, बावडी व तळे बांधतात, ते या लोकी मान पावतात आणि वरुणलोकी वरुणप्रभेने दीप्त होतात.

Verse 48

निर्जले जलदातारः परसंतापहारिणः । अर्थिभ्यो ये प्रयच्छंति चित्रच्छत्रकमंडलून्

जे निर्जल ठिकाणी पाणी देऊन परांचा संताप हरतात, आणि याचकांना सुंदर छत्र व कमंडलू देतात,

Verse 49

पानीयशालिकाः कुर्युर्नानोपस्करसंयुताः । दद्युर्धर्मघटांश्चापि सुगंधोदकपूरितान्

ते वाटसरूंची तहान भागविण्यासाठी नानोपस्करयुक्त पाणीयशाळा उभारतील; आणि धर्मार्थ सुगंधित जलाने भरलेले ‘धर्मघट’ही दान देतील।

Verse 50

अश्वत्थसेकं ये कुर्युः पथि पादपरोपकाः । विश्रामशालाकर्तारः श्रांतसंतापनोदकाः

जे वाटसरूंच्या हितासाठी रस्त्यावरील अश्वत्थ (पिंपळ) वृक्षाला पाणी घालतात, विश्रामशाळा उभारतात, आणि श्रांत-तप्त जनांचा दाह हरविणारे पाणी देतात—तेच खरे उपकारक होत।

Verse 51

ग्रीष्मोष्प्रहंति मायूरपिच्छादि रचितान्यपि । चित्राणि तालवृंतानि वितरंति तपागमे

उन्हाळ्याचा ऋतू आला की ग्रीष्मताप हरावा म्हणून ते रंगीबेरंगी ताडपत्री पंखे वाटतात; काही तर मोरपिसांनी इत्यादींनीही रचलेले असतात।

Verse 52

रसवंति सुगंधीनि हिमवंति तपर्तुषु । विश्राणयंति वा तृप्ति पानकानि प्रयत्नतः

उष्ण ऋतूत ते प्रयत्नपूर्वक रसाळ, सुगंधी व थंड पानक (पेय) अर्पण करतात, ज्यामुळे तृप्ती व शीतलता मिळते।

Verse 53

इक्षुक्षेत्राणि संकल्प्य ब्राह्मणेभ्यो ददत्यपि । तथा नानाप्रकारांश्च विकारानैक्षवान्बहून्

ते संकल्पपूर्वक ऊसाची शेते ब्राह्मणांना दान देतात; तसेच ऊसापासून बनविलेले नानाविध पदार्थही पुष्कळ प्रमाणात अर्पण करतात।

Verse 54

गोरसानां प्रदातारस्तथा गोमहिषीप्रदाः । धारामंडपकर्तारश्छायामंडपकारिणः

जे गोरस (दुग्धजन्य पदार्थ) दान देतात, जे गाय व म्हैस दान करतात, जे जलधारा-मंडप उभारतात आणि छाया-मंडप करतात—असे पुण्यशील दाते धर्मकर्माने कीर्तिमान होतात.

Verse 55

देवालयेषु ये दद्युर्बहुधारागलंतिकाः । तीर्थे वा करहर्तारस्तीर्थमार्गावनेजका

जे देवालयांत बहुधारेने पाणी झरणारी पात्रे (गलंतिका) दान देतात, आणि जे तीर्थस्थानी कचरा दूर करून तीर्थमार्ग धुऊन स्वच्छ करतात—तेही धर्मसेवक म्हणून पूज्य ठरतात.

Verse 56

अभयं ये प्रयच्छंति भयार्तोद्यत पाणयः । निर्भया वारुणे लोके ते वसंति लसंति च

जे भयभीत व दुःखार्तांकडे हात पुढे करून अभय देतात, ते वरुणलोकी निर्भय वास करतात आणि तेथे तेजाने शोभतात.

Verse 57

विपाशयंति ये पुण्या दुर्वृतैः कंठपाशितान् । ते पाशपाणे लोकेस्मिन्निवसंत्यकुतोभयाः

जे पुण्यशील दुष्टांनी कंठाशी आवळलेल्या पाशाला सैल करून बंधनमुक्त करतात, ते पाशपाणीच्या या लोकी सर्वभयमुक्त होऊन निवास करतात.

Verse 58

नौकाद्युपायैर्न द्यादौ पांथान्ये तारयंत्यपि । तारयंत्यपि दुःखाब्धेस्तत्र नागरिका द्विज

हे द्विजा! जे नगरवासी नौका इत्यादी उपायांनी नदी वगैरे ठिकाणी पांथस्थांना पार उतरवतात, ते खरेच जीवांना दुःखसागरातूनही पार नेण्यास सहाय्य करतात.

Verse 59

घट्टान्पुण्यतटिन्यादेर्बंधयंति शिलादिभिः । तोयार्थिसुखसिद्ध्यर्थं ये नरास्तेत्र भोगिनः

जे पुरुष पुण्यनद्या इत्यादी तीर्थजलांवर दगडादिंनी घाट बांधतात, जलार्थी जनांच्या सुख व कार्यसिद्धीसाठी—ते त्या पुण्यलोकात भोगसमृद्धीचे भोक्ते होतात।

Verse 60

वितर्पयंति ये पुण्यास्तृषिताञ्शीतलैर्जलैः । तेऽत्र वै वारुणे लोके सुखसंततिभागिनः

जे पुण्यवान तृषितांना शीतल जलाने तृप्त करतात, ते निश्चयच येथे वरुणलोकी अखंड सुखसंततीचे भागीदार होतात।

Verse 61

जलाशयानां सर्वेषामयमेकतमः पतिः । प्रचेता यादसांनाथः साक्षी सर्वेषुकर्मसु

सर्व जलाशयांमध्ये तोच एक परम अधिपती—प्रचेता (वरुण), जलचरांचा नाथ आणि सर्व कर्मांचा साक्षी आहे।

Verse 62

अस्योत्पत्तिं शृणु पतेर्वरुणस्यमहात्मनः । आसीन्मुनिरमेयात्मा कर्दमस्य प्रजापतेः

त्या महात्मा स्वामी वरुणाची उत्पत्ती ऐक. कर्दम प्रजापतीपासून उत्पन्न असा अमेयात्मा एक मुनि होता।

Verse 63

शुचिष्मानिति विख्यातस्तनयो विनयोचितः । स्थैर्य माधुर्य धैर्याद्यैर्गुणैरुपचितोहितः

‘शुचिष्मान’ नावाने विख्यात असा एक पुत्र जन्मला—विनय व सदाचारास योग्य—स्थैर्य, माधुर्य, धैर्य इत्यादी गुणांनी परिपोषित, आणि सदैव हितकार्यात प्रवृत्त।

Verse 64

अच्छोदे सरसि स्नातुं स गतो बालकैः सह । जलक्रीडनसंसक्तं शिशुमारो हरच्च तम्

तो बालकांसह अच्छोद सरोवरात स्नानास गेला। जलक्रीडेत रंगलेला त्याला शिशुमाराने पकडून दूर नेले।

Verse 65

ततस्तस्मिन्मुनिसुते हृतेऽत्याहितशंसिभिः । तैः समागत्य शिशुभिः कथितं तत्पितुः पुरः

नंतर त्या मुनीपुत्राचे हरण होणे ही अत्यंत भयावह आपत्ती ठरली. ते बालक एकत्र येऊन त्याच्या पित्यापुढे सर्व वृत्तांत सांगू लागले।

Verse 66

हरार्चनोपविष्टस्य समाधौ निश्चलात्मनः । श्रुतबालविपत्तेश्च चचाल न मनोहरात्

तो हराच्या (शिवाच्या) पूजेत बसून समाधीत अचलचित्त होता. बालकाची आपत्ती ऐकूनही त्याचे मन मनोहर हरापासून ढळले नाही.

Verse 67

अधिकं शीलयामास स सर्वज्ञं त्रिलोचनम् । पश्यञ्शंभोः समीपे स भुवनानि चतुर्दश

त्याने सर्वज्ञ त्रिलोचन प्रभूचे अधिकाधिक ध्यान-सेवन केले. आणि शंभूच्या सान्निध्यात त्याने चौदा भुवने पाहिली.

Verse 68

नाना भूतानि भूतानि ब्रह्मांडांतर्गतानि च । चंद्रसूर्यर्क्षताराश्च पर्वतान्सरितो द्रुमान्

त्याने ब्रह्मांडाच्या अंतर्गत असलेली नानाविध सर्व भुते-प्राणी पाहिली; तसेच चंद्र, सूर्य, नक्षत्र-तारे, पर्वत, नद्या आणि वृक्षही पाहिले.

Verse 69

समुद्रानंतरीयाणि ह्यरण्यानीस्सरांसि च । नाना देवनिकायांश्च बह्वीर्दिविषदां पुरीः

त्याने समुद्राच्या विस्तारांमधील अरण्ये व सरोवरे पाहिली; तसेच देवगणांच्या विविध सभा आणि देवांच्या असंख्य दिव्य पुर्याही अवलोकिल्या।

Verse 70

वापीकूपतडागानि कुल्याः पुष्करिणीर्बहु । एकस्मिन्क्वापि सरसि जलक्रीडापरायणान्

त्याने वापी, कूप, तडाग, कुल्या आणि अनेक पुष्करिणी पाहिल्या; आणि एका सरोवरात जलक्रीडेत पूर्णतः मग्न असलेले जीवही पाहिले।

Verse 71

बहून्मुनिकुमारांश्च मज्जनोन्मज्जनादिभिः । करयंत्रविनिर्मुक्ततोयधाराभिषेचनैः

त्याने अनेक मुनिकुमारांना वारंवार बुडून वर येत क्रीडा करताना पाहिले; तसेच हाताने चालविलेल्या यंत्रांतून सुटलेल्या जलधारांनी अभिषिक्त होताना पाहिले।

Verse 72

करताडितपानीयशब्ददिङ्मुखनादिभिः । जलखेलनकैरित्थं संसक्तान्बहुबालकान्

हातांनी पाणी आपटल्याचा छपाछप शब्द सर्व दिशांना घुमत होता; अशा जलखेळात गुंतलेले अनेक बालक त्याने पाहिले।

Verse 73

तेषां मध्ये ददर्शाथ समाधिस्थः स कर्दमः । स्वं शिशुं शिशुमारेण नीयमानं सुविह्वलम्

त्यांच्यामध्ये समाधिस्थ असलेल्या कर्दमानेही आपलेच शिशु मगराने ओढून नेत असताना, अत्यंत व्याकुळ झालेले, पाहिले।

Verse 74

कयाचिज्जलदेव्याथ तस्माच्चक्रूरयादसः । प्रसह्य नीत्वोदधये दृष्टवांस्तं समर्पितम्

तेव्हा त्याने पाहिले की त्या क्रूर जलचराने बालकाला बलपूर्वक नेले होते आणि एका जलदेवीने त्याला समुद्राला अर्पण केले होते।

Verse 75

निर्भर्त्स्य सरितांनाथं केनचिद्रुद्ररूपिणा । त्रिशूलपाणिनेत्युक्तं क्रोधताम्राननेनच

मग रुद्ररूप धारण केलेल्या कोणीतरी सरितांचा नाथ यास कठोरपणे झिडकारले; क्रोधाने तांबडा झालेल्या मुखाने तो म्हणाला—“हे त्रिशूलपाणि!”

Verse 76

कुतो जलानामधिप शिवभक्तस्य बालकः । प्रजापतेः कर्दमस्य महाभागस्य धीमतः

“हे जलाधिपती! शिवभक्त, महाभाग व धीमान प्रजापती कर्दम याच्या बालकाला कसा त्रास होऊ शकतो?”

Verse 77

अज्ञात्वा शिवसामर्थ्यं भवताचिरमासितः । भयत्रस्तेन तद्वाक्यश्रवणात्तमुदन्वता

“शिवाचे सामर्थ्य न जाणता तू दीर्घकाळ असे वागलास।” हे वचन ऐकताच भयग्रस्त समुद्र थरथर कापू लागला।

Verse 78

बालं रत्नैरलंकृत्य बद्ध्वा तं शिशुमारकम् । समर्पितं समानीय शंभुपादाब्जसंनिधौ

बालकाला रत्नांनी अलंकृत करून आणि त्या मगरीला बांधून, त्यांनी त्याला परत आणले व शंभूच्या चरणकमळांजवळ समर्पित केले।

Verse 79

नत्वा विज्ञापयत्तं च नापराध्याम्यहं विभो । अनाथनाथविश्वेश भक्तापत्तिविनाशन

नमस्कार करून तो विनवू लागला— “हे विभो, माझ्याकडून कोणताही अपराध झाला नाही। हे विश्वेश, अनाथांचा नाथ, भक्तांच्या आपत्तींचा नाश करणारे!”

Verse 80

भक्तकल्पतरो शंभोऽनेनायं दुष्टयादसा । अनायिन मया नाथ भवद्भक्तजनार्भकः

“हे शंभो, भक्तांचा कल्पतरू! हे नाथ, या दुष्ट जलचराने तुमच्या भक्ताचा हा निरपराध, कुणाचेही अहित न करणारा बालक पळवून नेला आहे।”

Verse 81

गणेन तेन विज्ञाय शंभोरथ मनोगतम् । पाशेन बद्ध्वा तद्यादः शिशुहस्ते समर्पितम्

मग त्या गणाने शंभूचा मनोदय ओळखून त्या जलचराला पाशाने बांधले आणि ते बालकाच्या हातात दिले।

Verse 82

गृहाणेमं स्वतनयं पार्षदे शंकराज्ञया । याहि स्वभवनं वत्स ब्रुवतीति स कर्दमः

कर्दम म्हणाला— “हे पार्षद, शंकरांच्या आज्ञेने हा तुझा पुत्र घे. वत्सा, आपल्या घरी जा.”

Verse 83

समाधिसमये सर्वमिति शृण्वन्नुदारधीः । उन्मील्य नयने यावत्प्रणिधानं विसृज्य च

समाधीच्या वेळी हे सर्व ऐकून त्या उदारबुद्धीने डोळे उघडले आणि क्षणभर आपले स्थिर एकाग्र प्रणिधान सैल केले।

Verse 84

संपश्यते शिशुं तावत्पुरतः समवैक्षत । गृहीतशिशुमारं च पार्श्वेऽलंकृतकर्णिकम्

तेव्हा त्याने समोर उभ्या असलेल्या त्या शिशुला पाहिले आणि बाजूला पकडलेला शिशुमार (मगरासारखा प्राणी) पाहिला, ज्याच्या कानांवर शोभिवंत अलंकार होते।

Verse 85

तोयार्द्रकाकपक्षाग्रं कषायनयनांचलम् । किंचिद्विरूक्षं त्वक्क्षोभं संभ्रमापन्नमानसम्

त्याच्या केसांचे टोक कावळ्याच्या पंखासारखे पाण्याने ओले होते, डोळ्यांचे कडे कषायवर्णाने मळलेले; तो काहीसा विस्कटलेला, त्वचेवर कंप आणि भयाने व्याकुळ मनाचा दिसत होता।

Verse 86

कृतप्रणाममालिंग्य जिघ्रंस्तन्मुखपंकजम् । पुनर्जातमिवामंस्त पश्यंश्चापि मुहुर्मुहुः

शिशूने प्रणाम केल्यावर त्याने त्याला आलिंगन दिले आणि त्याच्या कमळासारख्या मुखाचा सुगंध घेतला; जणू तो पुन्हा जन्मला आहे असे मानून तो वारंवार त्याच्याकडे पाहू लागला।

Verse 87

शतानिपंचवर्षाणि प्रणिधानस्थितस्य हि । कर्दमस्य व्यतीतानि शंभुमर्चयतस्तदा

अढळ ध्यानात स्थित कर्दमाने शंभूची उपासना करताना पाचशे वर्षे लोटली।

Verse 88

कर्दमोपि च तत्कालमज्ञासीत्क्षणसंगतम् । यतो न प्रभवेत्कालो महाकालस्य संनिधौ

कर्दमालाही तो दीर्घ काळ क्षणभरासारखाच वाटला; कारण महाकालाच्या सान्निध्यात काळालाही सामर्थ्य उरत नाही।

Verse 89

ततस्तं तनयः पृष्ट्वा पितरं प्रणिपत्य च । जगाम तूर्णं तपसे श्रीमद्वाराणसीं पुरीम्

तेव्हा पुत्राने पित्याला विचारून व त्यांना साष्टांग प्रणाम करून, तपश्चर्येसाठी शीघ्रच श्रीमद् वाराणसी नगरीकडे प्रस्थान केले।

Verse 90

तत्र तप्त्वा तपो घोरं लिंगं संस्थाप्य शांभवम् । पंचवर्षसहस्राणि स्थितः पाषाणनिश्चलः

तेथे त्याने घोर तप केले; शांभव लिंगाची स्थापना करून, पाच हजार वर्षे दगडासारखा निश्चल उभा राहिला।

Verse 91

आविरासीन्महादेवस्तुष्टस्तत्तपसा ततः । उवाच कार्दमे ब्रूहि कं ददामि वरोत्तमम्

त्या तपाने संतुष्ट होऊन महादेव प्रकट झाले आणि कार्दमास म्हणाले—“सांग, तुला कोणता श्रेष्ठ वर देऊ?”

Verse 92

कार्दमिरुवाच । यदि नाथ प्रसन्नोसि भक्तानामनुकंपक । सर्वासामाधिपत्यं मे देह्यपां यादसामपि

कार्दम म्हणाला—“हे नाथ, आपण प्रसन्न असाल, भक्तांवर दयाळू, तर मला सर्व जलांवर आणि जलचरांवरही अधिपत्य द्या।”

Verse 93

इति श्रुत्वा महेशानः सर्वचिंतितदः प्रभुः । अभ्यषिंचत तं तत्र वारुणे परमे पदे

हे ऐकून, सर्व इच्छित देणारे प्रभू महेशान यांनी त्याला तेथेच परम वारुण-पदावर अभिषेक करून नेमले।

Verse 94

रत्नानामब्धिजातानामब्धीनां सरितामपि । सरसां पल्वलानां च वाप्यंबु स्रोतसा पुनः

समुद्रज रत्नांवर, समुद्रांवर व नद्यांवरही; तसेच सरोवरांवर, पल्वलांवर, वाप्यांतील जलावर आणि पुन्हा प्रवाही जलधारांवरही— (तुझे अधिपत्य असो)।

Verse 95

जलाशयानां सर्वेषां प्रतीच्याश्चापि वैदिशः । अधीश्वरः पाशपाणिर्भव सर्वामरप्रियः

सर्व जलाशयांचा अधीश्वर हो; आणि पश्चिम दिशेचाही रक्षक हो— हातात पाश धारण करणारा, सर्व देवांचा प्रिय (तू) हो।

Verse 96

ददामि वरमन्यं च सर्वेषां हितकारकम् । त्वयैतत्स्थापितं लिंगं तव नाम्ना भविष्यति

मी आणखी एक वर देतो, जो सर्वांच्या हिताचा आहे— तुझ्याद्वारे स्थापिलेले हे लिंग तुझ्याच नावाने प्रसिद्ध होईल।

Verse 97

वरुणेशमिति ख्यातं वाराणस्यां सुसिद्धिदम् । मणिकर्णेश लिंगस्य नैरृत्यां दिशि संस्थितम्

हे वाराणसीत ‘वरुणेश’ म्हणून ख्यात होईल व उत्तम सिद्धी देणारे आहे। हे मणिकर्णेश-लिंगाच्या नैऋत्य (दक्षिण-पश्चिम) दिशेस स्थित आहे।

Verse 98

आराधितं सदा पुंसां सर्वजाड्यविनाशकृत् । वरुणेशस्य ये भक्ता न तेषामब्भयं क्वचित्

हे सदैव लोकांनी आराधिले जाते व सर्व जडत्वाचा नाश करते। जे वरुणेशाचे भक्त आहेत, त्यांना कधीही जलाचे भय होत नाही।

Verse 99

न संतापभयं तेषां नापायमरणं क्वचित् । जलोदरभयं नैव न भयं वै तृषः क्वचित्

त्यांना संतापदाहाचे भय नाही, कधीही अकाली मृत्यूचा अपाय नाही। जलोदराचे भय नाही, आणि कधीही तहान लागण्याचे भय नाही।

Verse 100

नीरसान्यन्नपानानि वरुणेश्वर संस्मृतेः । सरसानि भविष्यंति नात्र कार्या विचारणा

वरुणेश्वराचे स्मरण केल्याने नीरस अन्न-पानही रसाळ होते; याबाबत शंका वा विचार करण्याची गरज नाही।

Verse 102

इदं वरुणलोकस्य स्वरूपं ते निरूपितम् । यच्छ्रुत्वा न नरः क्वापि दुरपायैः प्रबाध्यते

वरुणलोकाचे हे स्वरूप तुला सांगितले. हे ऐकून मनुष्य कुठेही घोर अपायांनी बाधित होत नाही.

Verse 205

कदाचित्तत्पितृव्येण समीप ग्रामवासिना । श्रुतः कार्पटिकानां हि सार्थः सार्थो महास्वनः

एकदा जवळच्या गावात राहणाऱ्या त्याच्या पितृव्याने कार्पटिकांचा मोठा सार्थ ऐकला—प्रवासी दलाचा प्रचंड कोलाहल घुमला.