Adhyaya 36

Verse 1

स्कंद उवाच । पुनर्विशेषं वक्ष्यामि सदाचारस्य कुंभज । यं श्रुत्वापि नरो धीमान्नाज्ञानतिमिरं विशेत्

स्कंद म्हणाले—हे कुंभज (अगस्त्य)! सदाचाराचे विशेष नियम मी पुन्हा सांगतो; ते ऐकूनही बुद्धिमान मनुष्य अज्ञानाच्या अंधारात जात नाही.

Verse 2

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्यास्त्रयो वर्णा द्विजाः स्मृताः । प्रथमं मातृतो जाता द्वितीयं चोपनायनात्

ब्राह्मण, क्षत्रिय आणि वैश्य—हे तीन वर्ण ‘द्विज’ मानले जातात; पहिला जन्म मातेकडून, आणि दुसरा जन्म उपनयनसंस्काराने होतो.

Verse 3

एषां क्रियानिषेकादि श्मशानांता च वैदिकी । आदधीत सुधीर्गर्भमृतौमूलं मघां त्यजेत्

या द्विजांचे वैदिक संस्कार गर्भाधानापासून आरंभ होऊन श्मशानातील अंत्येष्टीपर्यंत चालतात. सुज्ञाने ते विधिपूर्वक करावेत आणि ऋतु/गर्भकाळाच्या मूळी मघा नक्षत्र टाळावे.

Verse 4

स्पंदनात्प्राक्पुंसवनं सीमंतोन्नयनं ततः । मासि षष्ठेऽष्टमे वापि जातेथो जातकर्म च

गर्भातील स्पंदन होण्यापूर्वी पुंसवन संस्कार करावा, त्यानंतर सीमंतोन्नयन करतात. सहाव्या किंवा आठव्या महिन्यात, आणि जन्मानंतर जातकर्म संस्कार करावा.

Verse 5

नामाह्न्येकादशे गेहाच्चतुर्थेमासि निष्क्रमः । मासेन्नप्राशनं षष्ठे चूडाब्दे वा यथाकुलम्

अकराव्या दिवशी नामकरण; चौथ्या महिन्यात घरातून प्रथम निष्क्रमण. सहाव्या महिन्यात अन्नप्राशन, आणि चूडाकर्म (मुंडन) एक किंवा तीन वर्षी कुलाचाराप्रमाणे करतात.

Verse 6

शममेनो व्रजेदेवं बैजं गर्भजमवे च । स्त्रीणामेताः क्रियास्तूष्णीं पाणिग्राहस्तु मंत्रवान्

अशा रीतीने बीजजन्य व गर्भजन्य मल (दोष) शांत होऊन निघून जातो. स्त्रियांसाठी हे संस्कार मौनाने होतात; परंतु पाणिग्रहण (विवाहातील हस्तग्रहण) मंत्रांसहित होते.

Verse 7

सप्तमेथाष्टमेवाब्दे सावित्रीं ब्राह्मणोर्हति । नृपस्त्वेकादशे वैश्यो द्वादशे वा यथाकुलम्

सातव्या किंवा आठव्या वर्षी ब्राह्मण सावित्री (उपनयन) घेण्यास योग्य होतो. क्षत्रिय (नृप) अकराव्या वर्षी, आणि वैश्य बाराव्या वर्षी—किंवा कुलाचाराप्रमाणे.

Verse 8

ब्रह्मतेजोभिवृद्ध्यर्थं विप्रोब्देपंचमेर्हति । षष्ठे बलार्थी नृपतिर्मौजीं वैश्योष्टमे ध्रियेत्

ब्रह्मतेज वाढावे म्हणून ब्राह्मण पाचव्या वर्षी मौंजी (यज्ञोपवीत) धारण करण्यास योग्य आहे. बलाची इच्छा असलेला क्षत्रिय राजा सहाव्या वर्षी, आणि वैश्य आठव्या वर्षी मौंजी धारण करावा.

Verse 9

महाव्याहृतिपूर्वं च वेदमध्यापयेद्गुरुः । उपनीय च तं शिष्यं शौचाचारे च योजयेत्

गुरूंनी महाव्याहृतींनी आरंभ करून वेदाचे अध्यापन करावे. आणि शिष्याचे उपनयन करून त्याला शौच व सदाचार यांत नीट प्रवृत्त करावे.

Verse 10

पूर्वोक्तविधिना शौचं कुर्यादाचमनं तथा । दंताञ्जिह्वां विशोध्याथ कृत्वा मलविशोधनम्

पूर्वोक्त विधीने शौच करावे आणि तसेच आचमन करावे. मग दात व जीभ स्वच्छ करून मल-विशोधन (अपवित्रता-निवारण) पूर्ण करावे.

Verse 11

स्नात्वांबुदैवतैर्मंत्रैः प्राणानायम्य यत्नतः । उपस्थानं रवेः कृत्वा संध्ययोरुभयोरपि

जलदैवतांच्या मंत्रांनी स्नान करून आणि यत्नपूर्वक प्राणायाम करून, उभय संध्याकाळी (प्रातः व सायं) सूर्याचे उपस्थान (उपासना) करावे.

Verse 12

अग्निकार्यं ततः कृत्वा ब्राह्मणानभिवादयेत् । ब्रुवन्नमुक गोत्रोहमभिवादय इत्यपि

त्यानंतर अग्निकार्य करून ब्राह्मणांना अभिवादन करावे आणि म्हणावे—‘मी अमुक गोत्राचा आहे; आपणांस नमस्कार करतो.’

Verse 13

अभिवादनशीलस्य वृद्धसेवारतस्य च । आयुर्यशोबलं बुद्धिर्वर्धतेऽहरहोधिकम्

जो नम्रतेने अभिवादन करतो व वृद्धांची सेवा करीत राहतो, त्याचे आयुष्य, यश, बल आणि बुद्धी दिवसेंदिवस अधिक वाढतात।

Verse 14

अधीते गुरुणा हूतः प्राप्तं तस्मै निवेदयेत् । कर्मणा मनसा वाचा हितं तस्याचरेत्सदा

अध्ययनकाळी गुरु बोलावल्यास जे काही मिळाले असेल ते त्यांना अर्पण करावे; आणि कर्म, मन व वाणीने सदैव गुरूचे हितच करावे।

Verse 15

अध्याप्याधर्मतोनार्थात्साध्वाप्तज्ञानवित्तदाः । शक्ताः कृतज्ञाः शुचयोऽद्रोहकाश्चानसूयकाः

अध्ययन करून अधर्ममार्गाने धनाची इच्छा करू नये; धर्माने मिळवून ज्ञान व संपत्ती दान करावी—समर्थ, कृतज्ञ, शुचिर्भूत, अद्रोही व ईर्ष्यारहित राहावे।

Verse 16

धारयेन्मेखलादंडोपवीताजिनमेव च । अनिंद्येषु चरेद्भैक्ष्यं ब्राह्मणेष्वात्मवृत्तये

तो मेखला, दंड, उपवीत व अजिन धारण करावा; आणि उपजीविकेसाठी निंदारहित ब्राह्मणांकडे भिक्षेस जावे।

Verse 17

ब्राह्मणक्षत्रियविशामादिमध्यावसानतः । भैक्ष्यचर्या क्रमेण स्याद्भवच्छब्दोपलक्षिता

ब्राह्मण, क्षत्रिय व वैश्य यांची भिक्षाचर्या आरंभ, मध्य व शेवट यांत क्रमाने असावी; आणि ‘भवत्’ इत्यादी आदरसूचक संबोधनाने ती ओळखली जावी।

Verse 18

वाग्यतो गुर्वनुज्ञातो भुंजीतान्नमकुत्सयन् । एकान्नं न समश्नीयाच्छ्राद्धेऽश्नीयात्तथापदि

वाणी संयमित ठेवून आणि गुरूंची आज्ञा घेऊन, अन्नाची निंदा न करता भोजन करावे। एकाच पदार्थाचे भोजन करू नये; परंतु श्राद्धकर्मात व आपत्काळी यथोचित भोजन करावे।

Verse 19

अनारोग्यमनायुष्यमस्वर्ग्यंचातिभोजनम् । अपुण्यं लोकविद्विष्टं तस्मात्तत्परिवर्जयेत्

अतिभोजनाने आरोग्य नष्ट होते, आयुष्य कमी होते आणि स्वर्गसुखात अडथळा येतो। ते अपुण्य व लोकनिंद्य आहे; म्हणून ते टाळावे।

Verse 20

न द्विर्भुंजीत चैकस्मिन्दिवा क्वापि द्विजोत्तमः । सायंप्रातर्द्विजोऽश्नीयादग्निहोत्रविधानवित्

श्रेष्ठ द्विजाने एका दिवसात कुठेही दोनदा भोजन करू नये। अग्निहोत्रविधान जाणणारा द्विज प्रातः व सायंकाळी भोजन करावा।

Verse 21

मधुमांसं प्राणिहिंसां भास्करालोकनांजने । स्त्रियं पर्युषितोच्छिष्टंपरिवादं विवजर्येत्

मधु व मांस, प्राणिहिंसा, सूर्यकडे पाहणे आणि अंजन लावणे—हे टाळावे. तसेच स्त्रीसंगाचा अनाचार, शिळे व उच्छिष्ट अन्न आणि परनिंदा यांचा त्याग करावा।

Verse 22

औपनायनिकः कालो ब्रह्मक्षत्र विशां परः । आ षोडशादाद्वाविंशादा चतुर्विंशदब्दतः

उपनयनाचा योग्य काळ—ब्राह्मणासाठी सोळा वर्षांपर्यंत, क्षत्रियासाठी बावीस वर्षांपर्यंत, आणि वैश्यासाठी चोवीस वर्षांपर्यंत असा मानला आहे।

Verse 23

इतोप्यूर्ध्वं न संस्कार्याः पतिता धर्मवर्जिताः । व्रात्यस्तोमेन यज्ञेन तत्पातित्यं परिव्रजेत्

या मर्यादेपलीकडे ते संस्कारास पात्र राहत नाहीत; धर्मवर्जित होऊन पतित ठरतात. ‘व्रात्यस्तोम’ नामक यज्ञाने त्या पतितत्वाचा निवारण होतो.

Verse 24

सावित्रीपतितैः सार्धं संबंधं न समाचरेत् । ऐणं च रौरवं वास्तं क्रमाच्चर्म द्विजन्मनाम्

सावित्रीपासून पतित (उपनयनभ्रष्ट) लोकांशी संबंध ठेवू नये. द्विजांसाठी क्रमाने हरिणचर्म, रुरुचर्म आणि अजाचर्म विहित आहे.

Verse 25

वसीरन्नानुपूर्व्येण शाण क्षौमाविकानि च । द्विजस्य मेखला मौंजी मौर्वी च भुजजन्मनः । भवेत्त्रिवृत्समाश्लक्ष्णा विशस्तु शणतांतवी

तो क्रमाने शाण, क्षौम व लोकराचे वस्त्र परिधान करील. द्विजाची मेखला मूंजाची; भुजजन्मा (क्षत्रिय)ची मौर्वीची. ती गुळगुळीत व त्रिवृत असावी; वैश्यासाठी शणतंतूची मेखला विहित आहे.

Verse 26

मुंजाभावे विधातव्या कुशाश्मंतकबल्वजैः । ग्रंथिनैकेन संयुक्ता त्रिभिः पंचभिरेव वा

मूंज नसेल तर कुश, अश्मंतक किंवा बल्वज यांच्या तंतूंनी मेखला करावी—एक, तीन किंवा पाच ग्रंथी (गाठी) घालून.

Verse 27

उपवीतक्रमेण स्यात्कार्पासं शाणमाविकम् । त्रिवृदूर्ध्ववृतं तच्च भवेदायुर्विवृद्धये

उपवीत क्रमाने कापूस, शाण व लोकराचे असावे. ते त्रिवृत व ऊर्ध्ववृत (वरच्या दिशेने वळवलेले) असावे; याने आयुष्यवृद्धी होते असे सांगितले आहे.

Verse 28

बिल्वपालाशयोर्दंडो ब्राह्मणस्य नृपस्य तु । न्यग्रोधबालदलयोः पीलूदुंबरयोर्विशः

ब्राह्मणाचा दंड बिल्व किंवा पलाशाचा; क्षत्रिय (राजा) याचा दंड न्यग्रोध किंवा बालदलाचा; आणि वैश्याचा दंड पीलू किंवा उदुंबराचा सांगितला आहे।

Verse 29

आमौलिं वाऽललाटंवाऽनासमूर्ध्वप्रमाणतः । ब्रह्मक्षत्रविशां दंडस्त्वगाढ्योनाग्निदूषितः

दंडाचे प्रमाण शिरोमौलीपर्यंत, किंवा ललाटापर्यंत, अथवा किमान नाकाच्या वरच्या भागापर्यंत असावे। ब्राह्मण-क्षत्रिय-वैश्यांचा दंड दृढ व जाड असावा आणि अग्नीने दूषित (झळकलेला/जळलेला) नसावा।

Verse 30

प्रदक्षिणं परीत्याग्निमुपस्थाय दिवाकरम् । दंडाजिनोपवीताढ्यश्चरेद्भैक्ष्यं यथोदितम्

पवित्र अग्नीची प्रदक्षिणा करून आणि सूर्यदेवांना नमस्कार करून, दंड-अजिन-व यज्ञोपवीत धारण केलेला ब्रह्मचारी शास्त्रविधीनुसार भिक्षेसाठी जावा।

Verse 31

मातृमातृष्वसृस्वसृपितृस्वसृपुरःसराः । प्रथमं भिक्षणीयाः स्युरेतायाचन नो वदेत्

भिक्षा प्रथम माता, मावशी, बहीण, आत्या आणि पुढे उभ्या असलेल्या इतर ज्येष्ठ/रक्षक स्त्रियांकडून मागावी। त्यांच्याशी भिक्षायाचनेत ‘नाही’ असे टाळणारे शब्द बोलू नयेत।

Verse 32

यावद्वेदमधीते च चरन्वेदव्रतानि च । ब्रह्मचारी भवेत्तावदूर्ध्वं स्नातो गृही भवेत्

जोपर्यंत तो वेदाध्ययन करतो आणि वैदिक व्रतांचे आचरण करतो, तोपर्यंत ब्रह्मचारी राहावा। त्यानंतर समावर्तन-स्नान करून गृहस्थाश्रम स्वीकारावा।

Verse 33

प्रोक्तोसावुपकुर्वाणो द्वितीयस्तत्र नैष्ठिकः । तिष्ठेत्तावद्गुरुकुले यावत्स्यादायुषः क्षयः

येथे ‘उपकुर्वाण’ सांगितला आहे; दुसरा ‘नैष्ठिक’ होय. तो गुरुकुलात आयुष्य असेपर्यंत—आयुष्याच्या क्षयापर्यंत—निवास करावा.

Verse 34

गृहाश्रमं समाश्रित्य यः पुनर्ब्रह्मचर्यभाक् । नासौ यतिर्वनस्थो वा स्यात्सर्वाश्रमवर्जितः

जो गृहाश्रम स्वीकारून पुन्हा ब्रह्मचर्य धारण करतो, तो न यति, न वानप्रस्थ; तो सर्व आश्रमांपासून वर्जित ठरतो.

Verse 35

अनाश्रमी न तिष्ठेत दिनमेकमपि द्विजः । आश्रमं तु विना तिष्ठन्प्रायश्चित्ती यतो हि सः

द्विजाने एक दिवसही अनाश्रमी राहू नये. कारण आश्रमाविना राहणारा प्रायश्चित्तास पात्र ठरतो.

Verse 36

जपं होमं व्रतं दानं स्वाध्यायं पितृतर्पणम् । कुर्वाणोथाश्रमभ्रष्टो नासौ तत्फलमाप्नुयात्

जप, होम, व्रत, दान, स्वाध्याय व पितृतर्पण करीत असला तरी—जो आश्रमभ्रष्ट आहे, त्याला त्या कर्मांचे यथोचित फळ मिळत नाही.

Verse 37

मेखलाजिनदंडाश्च लिंगं स्याद्ब्रह्मचारिणः । गृहिणो वेदयज्ञादि नखलोमवनस्थितेः

ब्रह्मचार्‍याचे लिंग मेखला, अजिन व दंड हे आहेत. गृहस्थाचे लक्षण वेद-यज्ञादी कर्म; आणि वानप्रस्थाचे लक्षण नख-लोम (न कापलेले नख व केस) होय.

Verse 38

त्रिदंडादि यतेरुक्तमुपलक्षणमत्र वै । एतल्लक्षणहीनस्तु प्रायश्चित्ती दिने दिने

येथे यतीचे त्रिदंड इत्यादी मान्य लक्षण सांगितले आहे. जो या लक्षणांपासून रहित असेल, त्याने दिवसेंदिवस प्रायश्चित्त करावे.

Verse 39

जीर्णं कमंडलुं दंडमुपवीताजिने अपि । अप्स्वेव तानि निक्षिप्य गृह्णीतान्यच्च मंत्रवत्

कमंडलू, दंड, उपवीत व अजिन जरी जीर्ण झाले तरी, ती जलात ठेवून मंत्रपूर्वक दुसरी (नवी) घ्यावीत.

Verse 40

विदध्यात्षोडशे वर्षे केशांतकर्म च क्रमात् । द्वाविंशे च चतुर्विंशे गार्हस्थ्य प्रतिपत्तये

सोळाव्या वर्षी क्रमाने केशांत संस्कार करावा; आणि बाविसाव्या ते चोवीसाव्या वर्षी गृहस्थाश्रम स्वीकारावा.

Verse 41

तपो यज्ञ व्रतेभ्यश्च सर्वस्माच्छुभकर्मणः । द्विजातीनां श्रुतिर्ह्येका हेतुर्निश्रेयस श्रियः

तप, यज्ञ, व्रत आणि सर्व शुभ कर्मांपेक्षा द्विजांसाठी परम कल्याण-श्रीचे एकमेव कारण श्रुती (वेदवाणी)च आहे.

Verse 42

वेदारंभे विसर्गे च विदध्यात्प्रणवं सदा । अफलोऽनोंकृतो यस्मात्पठितोपि न सिद्धये

वेदपाठाच्या आरंभी व समाप्तीला नेहमी प्रणव (ॐ) उच्चारावा; कारण ॐ शिवाय केलेला पाठ निष्फळ होतो आणि वाचला तरी सिद्धी देत नाही.

Verse 43

वेदस्य वदनं प्रोक्तं गायत्री त्रिपदा परा । तिसृभिः प्रणवाद्याभिर्महाव्याहृतिभिः सह

वेदाचे ‘मुख’ असे परम त्रिपदा गायत्रीला म्हटले आहे; प्रणवापासून आरंभ होणाऱ्या तीन महाव्याहृतींसह ती आहे.

Verse 44

सहस्रं साधिकं किंचित्त्रिकमैतज्जपन्यमी । मासं बहिः प्रतिदिनं महाघादपि मुच्यते

या त्रिकाचा जप थोडासा अधिक करून हजार वेळा करावा. जो एक महिना दररोज बाहेर (बहिः) करतो, तो महापापातूनही मुक्त होतो.

Verse 45

अत्यब्दमिति योभ्यस्येत्प्रतिघस्रमनन्यधीः । स व्योममूर्तिः शुद्धात्मा परं ब्रह्माधिगच्छति

जो ‘अत्यब्दम्’चा असा प्रतिदिन, अनन्य चित्ताने, निरंतर अभ्यास करतो, तो जणू व्योममूर्ती होतो; शुद्धात्मा होऊन परब्रह्म प्राप्त करतो.

Verse 46

त्रिवर्णमयमोंकारं भूर्भुवःस्वरिति त्रयम् । पादत्रयं च सावित्र्यास्त्रयोवेदा अदूदुहन्

त्रिवर्णमय ओंकार, ‘भूः भुवः स्वः’ हे त्रय आणि सावित्री (गायत्री)चे तीन पाद—हे तिन्ही वेदांनी जणू दुहून प्रकट केले.

Verse 47

एतदक्षरमेनां च जपेद्व्याहृतिपूर्विकाम् । संध्ययोर्वेदविद्विप्रो वेदपुण्येन युज्यते

वेद जाणणाऱ्या ब्राह्मणाने व्याहृतीपूर्वक हे अक्षर (ॐ) आणि ही (गायत्री) जपावी; दोन्ही संध्याकाळी/संध्यांमध्ये असे केल्याने तो वेदजन्य पुण्याने युक्त होतो.

Verse 48

विधिक्रतोर्दशगुणं जपस्यफलमश्नुते । विधिक्रतोर्दशगुणो जपक्रतुरुदीरितः

विधिपूर्वक केलेल्या क्रतूयज्ञापेक्षा जपाचे फळ दहापट सांगितले आहे; म्हणून जपालाच ‘जप-क्रतू’ म्हणतात, जो विधिक्रतूपेक्षा दहापट श्रेष्ठ आहे।

Verse 49

उपांशुस्तच्छतगुणः सहस्रो मानसस्ततः

उपांशु (हळू आवाजात) केलेला जप त्याचे शतगुण फळ देतो; आणि त्यानंतरचा मानस जप सहस्रगुण फळ देणारा आहे।

Verse 50

अधीत्यवेदान्वेदौ वा वेदं वा शक्तितो द्विजः । सुवर्णपूर्ण धरणी दानस्य फलमश्नुते

द्विज आपल्या शक्तीनुसार—सर्व वेद, किंवा दोन, किंवा एक वेद—अध्ययन करील, तर त्याला सुवर्णाने परिपूर्ण संपूर्ण पृथ्वी दान केल्याचे फळ मिळते।

Verse 51

श्रुतिमेव सदाभ्यस्येत्तपस्तप्तुं द्विजोत्तमः । श्रुत्यभ्यासो हि विप्रस्य परमं तप उच्यते

तप करावयाचे असल्यास द्विजोत्तमाने सदैव श्रुतीचाच अभ्यास करावा; कारण विप्रासाठी श्रुतीचा निरंतर अभ्यास हेच परम तप म्हटले आहे।

Verse 52

हित्वा श्रुतेरध्ययनं योन्यत्पठितुमिच्छति । स दोग्ध्रीं धेनुमुत्सृज्य ग्रामक्रोडीं दुधुक्षति

जो श्रुतीचे अध्ययन सोडून दुसरे काही वाचू इच्छितो, तो जणू दूध देणारी गाय सोडून गावातील डुकरिणीला दुहू पाहतो।

Verse 53

उपनीय च वै शिष्यं वेदमध्यापयेद्द्विजः । सकल्पं सरहस्यं च तमाचार्यं विदु्र्बुधाः

जो द्विज शिष्याचे उपनयन करून त्याला वेद कल्पासहित व रहस्यासहित अध्यापन करतो, तोच ज्ञानीजनांच्या मते ‘आचार्य’ होय.

Verse 54

योध्यापयेदेकदेशं श्रुतेरंगान्यथापि वा । वृत्त्यर्थं स उपाध्यायो विद्वद्भिः परिगीयते

जो उपजीविकेसाठी श्रुतीचा एखादा भाग किंवा वेदाङ्गे अध्यापन करतो, तो विद्वानांकडून ‘उपाध्याय’ म्हणून गौरविला जातो.

Verse 56

अग्न्याधेयं पाकयज्ञानग्निष्टोमादिकान्मखान् । यः करोति वृतो यस्य स तस्यर्त्त्विगिहोच्यते

जो निवडला जाऊन दुसऱ्यासाठी अग्न्याधान, पाकयज्ञ व अग्निष्टोमादि मख करतो, तो त्याचा ‘ऋत्विज्’ (याजक) म्हणून ओळखला जातो.

Verse 57

उपाध्यायाद्दशाचार्य आचार्यात्तु शतं पिता । सहस्रं तु पितुर्माता गौरवेणातिरिच्यते

गौरवाने उपाध्यायापेक्षा आचार्य दहापट, आचार्यापेक्षा पिता शंभरपट, आणि पित्यापेक्षा माता हजारपट अधिक मानली जाते.

Verse 58

विप्राणां ज्ञानतो ज्यैष्ठ्यं बाहुजानां तु वीर्यतः । वैश्यानां धान्यधनतः पज्जातानां तु जन्मतः

ब्राह्मणांत ज्येष्ठता ज्ञानाने, क्षत्रियांत पराक्रमाने, वैश्यांत धान्य-धनाने, आणि नीचजन्मांत केवळ जन्माने मानली जाते.

Verse 59

यथाविधि निषेकादि यः कर्म कुरुते द्विजः । संभावयेत्तथान्नेन गुरुः स इह कीर्त्यते

जो द्विज निषेकादि संस्कार विधिपूर्वक करतो आणि अन्न-नैवेद्याने गुरूचा यथोचित सत्कार करतो, तोच येथे खरा गुरू म्हणून कीर्तिला आहे।

Verse 60

स्वप्ने सिक्त्वा ब्रह्मचारी द्विजः शुक्रमकामतः । स्नात्वार्कमर्चयित्वा त्रिः पुनर्मामित्यृचं जपेत्

ब्रह्मचारी द्विजास स्वप्नात अनिच्छेने शुक्रस्राव झाल्यास, त्याने स्नान करून सूर्यदेवाचे अर्चन करावे आणि ‘पुनर्माम्…’ अशी सुरू होणारी ऋचा तीनदा जपावी।

Verse 61

स्वधर्मनिरतानां च वेदयज्ञक्रियावताम् । ब्रह्मचारी चरेद्भैक्ष्यं वेश्मसुप्रयतोऽन्वहम्

ब्रह्मचारीने दररोज संयमाने भिक्षाटन करावे आणि स्वधर्मनिष्ठ व वेदाध्ययन-यज्ञकर्मात प्रवृत्त अशा लोकांच्या घरी जावे।

Verse 62

अकृत्वा भैक्ष्यचरणमसमिध्य हुताशनम् । अनातुरः सप्तरात्रमवकीर्णि व्रतं चरेत्

तो अनातुर असूनही भिक्षाटन न केल्यास आणि विधिपूर्वक हुताशन (अग्नी) न प्रज्वलित केल्यास, त्याने सात रात्री अवकीर्णि-व्रत आचरावे।

Verse 63

यथेष्टचेष्टो नभवेद्गुरोर्नयनगोचरे । न नामपरिगृह्णीयात्परोक्षेप्यविशेषणम्

गुरूच्या नजरेच्या टप्प्यात तो मनमानी वागू नये; आणि गुरू समोर नसतानाही आदरसूचक विशेषणांशिवाय गुरूचे नाव घेऊ नये।

Verse 64

गुरुनिंदाभवेद्यत्र परिवादस्तु यत्र च । श्रुती पिधाय वास्थेयं यातव्यं वा ततोन्यतः

जिथे गुरुनिंदा होते आणि जिथे अपवाद-परिवाद चालतो, तिथे कान झाकूनच थांबावे; अथवा तेथून निघून दुसऱ्या स्थानी जावे।

Verse 65

खरो गुरोः परीवादाच्छ्वा भवेद्गुरुनिंदकः । मत्सरी क्षुद्रकीटःस्यात्परिभोक्ता भवेत्कृमिः

गुरूचा अपवाद केल्याने मनुष्य गाढव होतो; गुरुनिंदा करणारा कुत्रा होतो। मत्सरी माणूस क्षुद्र कीटक होतो, आणि परभोग करणारा कृमी (किडा) होतो।

Verse 66

नाभिवाद्या गुरोः पत्नी स्पृष्ट्वांघ्री युवती सती । क्वापि विंशतिवर्षेण ज्ञातृणा गुणदोषयोः

गुरूची पत्नी—सती व युवती असली तरी—तिला सख्यभावाने संबोधू नये. तिचे चरण स्पर्श करून नमस्कार करून सावध राहावे; कारण गुण-दोष तर नातेवाईकांनाही वीस वर्षांनीच नीट कळतात।

Verse 67

स्वभावश्चंचलः स्त्रीणां दोषः पुंसामतः स्मृतः । प्रमदासु प्रमाद्यंति क्वचिन्नैव विपश्चितः

स्त्रियांचा स्वभाव चंचल आहे असे स्मरणात सांगितले आहे; आणि तोच पुरुषांच्या पतनास कारणीभूत दोष मानला आहे. स्त्रीविषयक प्रसंगी कधी कधी ज्ञानीही चुकतात—तथापि काही ठिकाणी ते चुकत नाहीत।

Verse 68

विद्वांसमप्यविद्वांसं यतस्ताधर्षयंत्यलम् । स्ववशं वापि कुर्वंति सूत्रबद्धशकुंतवत्

कारण त्या विद्वान आणि अविद्वान—दोघांनाही फारसे दबवितात, आणि त्यांना आपल्या वशात करतात—जसे दोरीने बांधलेला पक्षी।

Verse 69

न मात्रा न दुहित्रा वा न स्वस्रैकांतशीलता । बलवंतीद्रियाण्यत्र मोहयंत्यपि कोविदान्

येथे ना माता, ना कन्या, ना एकांतवासिनी बहीण कारणीभूत; खरे कारण बलवान इंद्रिये आहेत, जी पंडितांनाही मोहात पाडतात.

Verse 70

प्रयत्नेन खनन्यद्वद्भूमेर्वार्यधिगच्छति । शुश्रूषया गुरोस्तद्वद्विद्या शिष्योधिगच्छति

जसा प्रयत्नाने भूमी खणल्यास आत लपलेले पाणी मिळते, तसा गुरूची शुश्रूषा केल्याने शिष्य खरी विद्या प्राप्त करतो.

Verse 71

शयानमभ्युदयते ब्रध्नश्चेद्ब्रह्मचारिणम् । प्रमादादथ निम्लोचेज्जपन्नपवसेद्दिनम्

जर ब्रह्मचारी सूर्योदय झाल्यावरही झोपून राहिला आणि प्रमादाने सूर्यास्तही होऊ दिला, तर प्रायश्चित्त म्हणून त्या दिवशी जप करीत उपवास करावा.

Verse 72

सुतस्य संभवे क्लेशं सहेते पितरौ च यत् । शक्या वर्षशतेनापि नो कर्तुं तस्य निष्कृतिः

पुत्राच्या जन्मासाठी माता-पिता जे क्लेश सहन करतात, त्याची परतफेड शंभर वर्षांतही पूर्ण होऊ शकत नाही.

Verse 73

अतस्तयोः प्रियं कुर्याद्गुरोरपि च सर्वदा । त्रिषु तेषु सुतुष्टेषु तपः सर्वं समाप्यते

म्हणून माता-पिता आणि गुरु यांना नेहमी प्रिय असेच करावे; हे तिघेही पूर्ण संतुष्ट झाले की सर्व तप पूर्ण झाल्यासारखे मानले जाते.

Verse 74

तेषां त्रयाणां शुश्रूषा परमं तप उच्यते । तानतिक्रम्य यः कुर्यात्तन्नसिद्ध्येत्कदाचन

माता, पिता आणि गुरु—या तिघांची श्रद्धेने शुश्रूषा करणे हेच परम तप मानले जाते. त्यांना ओलांडून वा दुर्लक्ष करून जो काही करतो, त्याचे कार्य कधीही सिद्ध होत नाही.

Verse 75

त्रीनेवामून्समाराध्य त्रींल्लोकान्स जयेत्सुधीः । देववद्दिवि दीव्येत तेषां तोषं विवर्धयन्

फक्त या तिघांची—माता, पिता आणि गुरु—आराधना केल्याने सुज्ञ पुरुष तीनही लोक जिंकतो. त्यांच्या संतोषात वाढ करून तो स्वर्गात देवासारखा विहार करतो.

Verse 76

भूर्लोकं जननी भक्त्या भुवर्लोकं तथा पितुः । गुरोः शुश्रूषणात्तद्वत्स्वर्लोकं च जयेत्कृती

मातेच्या भक्तीने कर्तबगार पुरुष भूरलोक जिंकतो, पित्याच्या भक्तीने भुवर्लोक; आणि त्याचप्रमाणे गुरूची शुश्रूषा केल्याने स्वर्लोक प्राप्त करतो.

Verse 77

एतदेव नृणां प्रोक्तं पुरुषार्थचतुष्टयम् । यदेतेषां हि संतोष उपधर्मोन्य उच्यते

मनुष्यांसाठी हेच पुरुषार्थचतुष्टय सांगितले आहे—माता, पिता आणि गुरु यांचा संतोष हाच सर्वोच्च उपधर्म (आधारधर्म) मानला जातो.

Verse 78

अधीत्य वेदान्वेदौ वा वेदं वापि क्रमाद्द्विजः । अप्रस्खलद्ब्रह्मचर्यो गृहाश्रममथाश्रयेत्

विधिपूर्वक क्रमाने चार वेद, किंवा दोन वेद, अथवा एक वेदही अध्ययन करून—ज्याचे ब्रह्मचर्य न ढळलेले असेल—तो द्विज नंतर गृहाश्रमाचा आश्रय घ्यावा.

Verse 79

अविप्लुत ब्रह्मचर्यो विश्वेशानुग्रहाद्भवेत् । अनुग्रहश्च वैश्वेशः काशीप्राप्तिकरः परः

अविच्छिन्न ब्रह्मचर्य विश्वेश्वराच्या अनुग्रहानेच प्राप्त होते. आणि वैश्वेशाचा तो परम अनुग्रहच काशीप्राप्तीचे सर्वोच्च कारण आहे.

Verse 80

काशीप्राप्त्या भवेज्ज्ञानं ज्ञानान्निर्वाणमृच्छति । निर्वाणार्थं प्रयत्नो हि सदाचारस्य धीमताम्

काशीप्राप्तीने ज्ञान उत्पन्न होते; ज्ञानामुळे निर्वाण प्राप्त होते. म्हणून मोक्षासाठी धीमान लोक सदाचारासाठीच प्रयत्न करतात.

Verse 81

सदाचारो गृहे यद्वन्न तथास्त्याश्रमांतरे । विद्याजातं पठित्वांते गृहस्थाश्रममाश्रयेत्

जसा सदाचार घरात आढळतो, तसा इतर आश्रमांत तितका नसतो. म्हणून विद्या पूर्ण करून शेवटी गृहस्थाश्रमाचा आश्रय घ्यावा.

Verse 82

गृहाश्रमात्परं नास्ति यदि पत्नीवशंवदा । आनुकूल्यं हि दंपत्योस्त्रिवर्गोदय हेतवे

जर मनुष्य पत्नीच्या वशात नसेल, तर गृहाश्रमापेक्षा श्रेष्ठ काही नाही. कारण पती-पत्नीचे परस्पर अनुकूल्य हेच धर्म-अर्थ-काम या त्रिवर्गाच्या उन्नतीचे कारण आहे.

Verse 83

आनुकूल्यं कलत्रं चेत्त्रिदिवेनापि किं ततः । प्रातिकूल्यं कलत्रं चेन्नरकेणापि किं ततः

जर जीवनसाथी अनुकूल असेल, तर स्वर्गाचीही काय गरज? आणि जीवनसाथी प्रतिकूल असेल, तर स्वर्गातही काय सुख—तेही जणू नरकच.

Verse 84

गृहाश्रमः सुखार्थाय भार्यामूलं च तत्सुखम् । सा च भार्या विनीताया त्रिवर्गो विनयो धुवम्

गृहस्थाश्रम हा सुखासाठी आहे, आणि त्या सुखाचे मूळ पत्नी आहे. पत्नी विनयशील व सदाचारी असेल तर धर्म-अर्थ-काम हे त्रिवर्ग फुलतात; कारण विनय निश्चयाने दृढ असतो.

Verse 85

जलौकयोपमीयंते प्रमदा मंदबुद्धिभिः । मृगीदृशां जलौकानां विचारान्महदतंरम्

मंदबुद्धी लोक स्त्रियांना जळूशीची उपमा देतात; पण विचार केला असता मृगनयनी स्त्रिया आणि जळू यांच्यात मोठा फरक दिसून येतो.

Verse 86

जलौका केवलं रक्तमाददाना तपस्विनी । प्रमदा सर्वदा दत्ते चित्तं वित्तं बलं सुखम्

जळू फक्त रक्तच घेते, जणू तपस्विनी; पण स्त्री नेहमी देते—चित्त, धन, बळ आणि सुख.

Verse 87

दक्षा प्रजावती साध्वी प्रियवाक्च वशंवदा । गुणैरमीभिः संयुक्ता सा श्रीः स्त्रीरूपधारिणी

जी दक्ष, प्रजावती, साध्वी, प्रियवाक्य बोलणारी व सहकार्य करणारी—या गुणांनी युक्त ती स्त्रीरूपधारिणी श्रीच आहे.

Verse 88

गुरोरनुज्ञया स्नात्वा व्रतं वेदं समाप्य च । उद्वहेत ततो भार्यां सवर्णां साधुलक्षणाम्

गुरूंच्या अनुमतीने समावर्तन-स्नान करून, व्रत व वेदाध्ययन पूर्ण केल्यावर, मग समान वर्णाची सद्गुणलक्षणा पत्नीशी विवाह करावा.

Verse 89

जने तु रसगोत्राया मातुर्याप्यसपिंडका । दारकर्मणि योग्या सा द्विजानां धर्मवृद्धये

जन्मतः कन्या जरी त्याच गोत्रपरंपरेतील असली, तरी मातृपक्षाने सपिंड नसेल तर ती विवाहकर्मास योग्य मानली जाते—द्विजांचा धर्म गृहकर्मांनी वृद्धिंगत व्हावा म्हणून।

Verse 90

स्त्रीसंबंधेप्यपस्मारि क्षयि श्वित्रि कुलं त्यजेत् । अभिशस्तिसमायुक्तं तथा कन्याप्रसूं त्यजेत्

स्त्री-संबंधामुळेही ज्या कुलात अपस्मार, क्षय किंवा श्वित्र असेल ते कुल त्यागावे; तसेच गंभीर निंदायुक्त कुल, आणि केवळ कन्याप्रसू म्हणून प्रसिद्ध कुलही त्यागावे।

Verse 91

रोगहीनां भ्रातृमतीं स्वस्मात्किंचिल्लघीयसीम् । उद्वहेत द्विजो भार्यां सौम्यास्यां मृदुभाषिणीम्

द्विजाने रोगरहित, भाऊ असलेली, स्वतःपेक्षा किंचित लहान, सौम्य मुखाची व मृदुभाषिणी अशी पत्नी विवाहावी।

Verse 92

न पर्वतर्क्षवृक्षाह्वां न नदीसर्पनामिकाम् । न पक्ष्यहिप्रेष्यनाम्नीं सौम्याख्यामुद्वहेत्सुधीः

सुधी पुरुषाने पर्वत, ऋक्ष (अस्वल) किंवा वृक्ष अशा नावाची कन्या, तसेच नदी किंवा सर्प नावाची, पक्षी/अहि (साप) किंवा प्रेष्य (दासी-सेवक) नावाची कन्या विवाहू नये; आणि केवळ ‘सौम्या’ नावाचीही न उद्वाहावी।

Verse 93

न चातिरिक्तहीनांगीं नातिदीर्घां न वा कृशाम् । नालोमिकां नातिलोमां नास्निग्धस्थूलमौलिजाम्

अतिरिक्त हीन किंवा विकृत अवयवांची, अतिदीर्घ किंवा अतिशय कृश, फार कमी केसांची किंवा अतिलोमश, तसेच रूक्ष-स्थूल (अस्निग्ध-भारी) केश असलेली कन्या वधू म्हणून निवडू नये।

Verse 94

मोहात्समुपयच्छेत कुलहीनां न कन्यकाम् । हीनोपयमनाद्याति संतानमपि हीनताम्

मोहाने कुलहीन कन्येशी विवाह करू नये; कारण हीन कुलात केलेले उपयमन संततीसही हीनतेकडे नेते।

Verse 95

लक्षणानि परीक्ष्यादौ ततः कन्यां समुद्वहेत् । सुलक्षणा सदाचारा पत्युरायुर्विवर्धयेत्

प्रथम शुभ लक्षणांची परीक्षा करून मग कन्येचा विवाह करावा; सुलक्षणी व सदाचारी स्त्री पतीचे आयुष्य वाढविते।

Verse 96

ब्रह्मचारि समाचार इति ते समुदी रितः । घटोद्भव प्रसंगेन स्त्रीलक्षणमथ ब्रुवे

अशा रीतीने तुला ब्रह्मचारीचा आचार सांगितला; आता, हे घटोद्भव (अगस्त्य), त्याच प्रसंगाने स्त्रीलक्षणे सांगतो।