Adhyaya 6

Verse 1

पाराशर्य उवाच । शृणु सूत महाभाग कथां श्रुतिसहोदराम् । यां वै हृदि निधायेह पुरुषः पुरुषार्थभाक्

पाराशर्य म्हणाले—हे महाभाग सूत! वेदासमान पवित्र अशी ही कथा ऐक; जी हृदयात धारण केल्यास मनुष्य येथे धर्म, अर्थ, काम आणि मोक्ष—या चार पुरुषार्थांचे फळ प्राप्त करतो।

Verse 2

ततः श्रीदर्श नानंद सुधाधाराधुनीं मुनिः । अवगाह्य सपत्नीकः परां मुदमवाप सः

त्यानंतर मुनिने पत्नीसमवेत श्रीदर्शनातून उत्पन्न झालेल्या आनंदरूपी अमृतधारेसारख्या त्या प्रवाहात स्नान केले आणि परम हर्ष प्राप्त केला।

Verse 3

वह्निकुंडसमुद्भूत सूतनिर्मलमानस । शृणुष्वैकं पुरा विद्भिर्भाषितं यत्सुभा षितम्

हे वह्निकुंडातून उत्पन्न, निर्मळ मनाच्या सूता! प्राचीन काळी विद्वानांनी सांगितलेले हे एक उत्तम सुभाषित ऐक।

Verse 4

परोपकरणं येषां जागर्ति हृदये सताम् । नश्यंति विपदस्तेषां संपदः स्युः पदेपदे

ज्यांच्या हृदयात परोपकाराची प्रेरणा सदैव जागी असते, त्या सत्पुरुषांच्या आपत्ती नष्ट होतात आणि पावलोपावली संपत्ती लाभते।

Verse 5

तीर्थस्नानैर्न सा शुद्धिर्बहुदानैर्न तत्फलम् । तपोभिरुग्रैस्तन्नाप्यमुपकृत्याय दाप्यते

केवळ तीर्थस्नानाने ती शुद्धी मिळत नाही, आणि पुष्कळ दानांनी तो फलही मिळत नाही। उग्र तपांनीसुद्धा ते विकत घेता येत नाही—जे परोपकारानेच प्राप्त होते।

Verse 6

परोपकृत्या यो धर्मो धर्मो दानादिसंभवः । एकत्र तुलितौ धात्रा तत्र पूर्वो भवद्गुरुः

परोपकारातून उत्पन्न होणारा धर्म आणि दानादि कर्मांतून उत्पन्न होणारा धर्म—धाता जेव्हा दोन्ही एकत्र तोलतो, तेव्हा पहिलाच अधिक गुरुत्वाचा, म्हणजे श्रेष्ठ ठरतो।

Verse 7

परिनिर्मथ्य वाग्जालं निर्णीतमिदमेव हि । नोपकारात्परो धर्मो नापकारादवं परम्

वाणीच्या जाळ्याचे मंथन करून हाच निर्णय ठरला—उपकारापेक्षा मोठा धर्म नाही, आणि अपकारापेक्षा मोठा अधःपात नाही।

Verse 8

उपकर्तुरगस्त्यस्य जातमेतन्निदर्शनम् । क्व तादृक्काशिजं दुःखं क्व तादृक्श्रीमुखेक्षणम्

उपकारी अगस्त्यापासून हा दृष्टांत उत्पन्न झाला—कुठे तसा काशीजन्मा दुःख, आणि कुठे श्रीच्या मुखाचे तेजस्वी दर्शन!

Verse 9

करिकर्णाग्रचपलं जीवितं विविधं वसु । तस्मात्परोपकरणं कार्यमेकं विपश्चिता

जीवन हत्तीच्या कानाच्या टोकासारखे चंचल आहे आणि धन अनेक रूपांनी अस्थिर आहे; म्हणून विवेकीने एकच कार्य सर्वोच्च मानावे—परोपकार।

Verse 10

यल्लक्ष्मीनाममात्राप्त्या नरो नो माति कुत्रचित् । साक्षात्समीक्ष्यतां लक्ष्मीं कृतकृत्यो भवन्मुनिः

लक्ष्मीच्या नाममात्र प्राप्तीनेही मनुष्य कुठेही नाश पावत नाही. म्हणून साक्षात् लक्ष्मीचे दर्शन घ्या; हे मुने, तेव्हा तुम्ही कृतकृत्य व्हाल.

Verse 11

गच्छन्यदृच्छयासोथ दूराच्छ्रीशैलमैक्षत । यत्र साक्षान्निवसति देवः श्रीत्रिपुरांतकः

तो जाताजाता योगायोगाने दूरून श्रीशैल दिसला, जिथे साक्षात् देव श्रीत्रिपुरांतक निवास करतात.

Verse 12

उवाच वचनं पत्नीं तदा प्रीतमना मुनिः । इहस्थितैव पश्य त्वं कांते कांततरं परम्

तेव्हा प्रसन्नचित्त मुनि पत्नीला म्हणाले—“प्रिये, इथेच थांबून ते परम रमणीय दर्शन पाहा, जे सर्वांपेक्षा अधिक मोहक आहे.”

Verse 13

श्रीशैल शिखरं श्रीमदिदंतद्यद्विलोकनात् । पुनर्भवो मनुष्याणां भवेत्र नभवेत्क्वचित्

हे श्रीशैलाचे श्रीमंत शिखर—याचे केवळ दर्शन झाले तरी—मनुष्यांचा पुनर्जन्म नष्ट होऊ शकतो आणि पुन्हा कधीही होत नाही.

Verse 14

गिरि श्चतुरशीत्यायं योजनानां हि विस्मृतः । सर्वलिंगमयो यस्मादतः कुर्यात्प्रदक्षिणम्

हा गिरि चौर्‍याऐंशी योजनांपर्यंत विस्तारलेला—इतका विशाल की वर्णनातीत. कारण तो सर्वत्र लिंगमय आहे, म्हणून याची प्रदक्षिणा करावी.

Verse 15

लोपामुद्रोवाच । किंचिद्विज्ञप्तुमिच्छामि यद्याज्ञा स्वामिनो भवेत् । ब्रूते हि याऽनुज्ञाता पत्या सा पतिता भवेत्

लोपामुद्रा म्हणाली—स्वामीची आज्ञा असल्यास मला थोडे निवेदन करावयाचे आहे। कारण पतीच्या अनुमतीविना बोलणारी पत्नी दोषभागी ठरते, असे म्हटले जाते।

Verse 16

अगस्त्य उवाच । किं वक्तुकामा देवि त्वं ब्रूहि तत्त्वमशंकिता । न त्वादृशीनां वाक्यं हि पत्युः खेदाय जायते

अगस्त्य म्हणाले—देवि, तुला काय सांगायचे आहे? निःशंकपणे सत्य बोल। तुझ्यासारख्या स्त्रियांचे वचन कधीही पतीला खेद देणारे होत नाही।

Verse 17

ततः पप्रच्छ सा देवी प्रणम्य मुनिमानता । सर्वेषां च हितार्थाय स्वसंदेहापनुत्तये

त्यानंतर ती कुलवती देवी मुनिंना नमस्कार करून आदराने विचारू लागली—सर्वांच्या हितासाठी आणि स्वतःचा संशय दूर करण्यासाठी।

Verse 18

लोपामुद्रोवाच । श्रीशैलशिखरं दृष्ट्वा पुनर्जन्म न विद्यते । इदमेव हि सत्यं चेत्किमर्थं काशिरिष्यते

लोपामुद्रा म्हणाली—श्रीशैलाच्या शिखराचे दर्शन घेतल्यावर पुनर्जन्म होत नाही, असे म्हणतात। जर हेच खरे असेल, तर मग काशीला जाण्याचे कारण काय?

Verse 19

अगस्तिरुवाच । आकर्णय वरारोहे सत्यं पृष्टं त्वयामले । निर्णीतमसकृच्चैतन्मुनिभिस्तत्त्वचिंतकैः

अगस्त्य म्हणाले—हे वरारोहे, हे अमले, ऐक; तू सत्य प्रश्न विचारला आहेस। हा विषय तत्त्वचिंतक मुनींनी वारंवार निश्चित केला आहे।

Verse 20

मुक्तिस्थानान्यनेकानि कृतस्तत्रापिनिर्णयः । तानि ते कथयाम्यत्र दत्तचित्ता भव क्षणम्

मुक्तिदायक अशी अनेक तीर्थस्थाने आहेत, आणि त्यांचा निर्णय तेथेच निश्चित झाला आहे। आता मी ती येथे तुला सांगतो—क्षणभर चित्त एकाग्र करून ऐक।

Verse 21

प्रथमं तीर्थराजं तु प्रयागाख्यं सुविश्रुतम् । कामिकं सर्वतीर्थानां धर्मकामार्थमोक्षदम्

प्रथम तीर्थराज प्रयाग—अतिशय प्रसिद्ध। सर्व तीर्थांमध्ये सर्वाधिक काम्य, आणि धर्म, काम, अर्थ व मोक्ष देणारा।

Verse 22

नैमिषं च कुरुक्षेत्रं गंगाद्वारमवंतिका । अयोध्या मथुरा चैव द्वारकाप्यमरावती

नैमिष व कुरुक्षेत्र; गंगाद्वार (हरिद्वार) व अवंतिका (उज्जयिनी); अयोध्या व मथुरा; तसेच द्वारका व अमरावती—हीही प्रसिद्ध आहेत।

Verse 23

सरस्वती सिंधुसंगो गंगासागरसंगमः । कांती च त्र्यंबकं चापि सप्तगोदावरीतटम्

सरस्वती; सिंधूचा संगम; गंगा-सागर संगम; कांती; त्र्यंबक; आणि गोदावरीच्या तीरावरील सात पावन तटप्रदेश—हेही स्तुत्य आहेत।

Verse 24

कालंजरं प्रभासश्च तथा बद रिकाश्रमः । महालयस्तथोंकारक्षेत्रं वै पौरुषोत्तमम्

कालंजर व प्रभास; तसेच बदरिकाश्रम; महालय; ओंकारक्षेत्र; आणि पौरुषोत्तम—ही निश्चयच मुक्तिमार्गाची पावन क्षेत्रे आहेत।

Verse 25

गोकर्णो भृगुकच्छश्च भृगुतुंगश्च पुष्करम् । श्रीपर्वतादि तीर्थानि धारातीर्थं तथैव च

गोकर्ण, भृगुकच्छ, भृगुतुंग, पुष्कर, श्रीपर्वतादी तीर्थे तसेच धारातीर्थ—ही सर्वही मोक्ष देणारी प्रसिद्ध पवित्र तीर्थस्थाने मानली जातात।

Verse 26

मानसान्यपि तीर्थानि सत्यादीनि च वै प्रिये । एतानि मुक्तिदान्येव नात्र कार्या विचारणा

हे प्रिये, सत्यादी ‘मानस’ तीर्थेही आहेत. ती निश्चयाने मुक्तिदायकच आहेत; येथे विचार वा शंका करण्याचे कारण नाही.

Verse 27

गया तीर्थं च यत्प्रोक्तं पितॄणां हि मुक्तिदम् । पितामहानामृणतो मुक्तास्तत्तनया अपि

आणि गयातीर्थ पितरांना मुक्तिदायक असे सांगितले आहे. पितामहांचे ऋण उतरल्यावर त्यांच्या पुत्र-पौत्रादि वंशजांनाही मुक्त मानले जाते.

Verse 28

सधर्मिण्युवाच । मानसान्यपि तीर्थानि यान्युक्तानि महामते । कानि कानि च तानीह ह्येतदाख्यातुमर्हसि

सधर्मिणी म्हणाली: हे महामते, आपण ‘मानस’ तीर्थांचाही उल्लेख केला. ती येथे कोणकोणती आहेत? कृपा करून मला हे सांगावे.

Verse 29

अगस्त्य उवाच । शृणु तीर्थानि गदतो मानसानि ममानघे । येषु सम्यङ्नरः स्नात्वा प्रयाति परमां गतिम्

अगस्त्य म्हणाले: हे अनघे, मी सांगत असलेल्या ‘मानस’ तीर्थांचे श्रवण कर. ज्यांत सम्यक् स्नान केल्याने मनुष्य परम गतीला पोहोचतो.

Verse 30

सत्यं तीर्थं क्षमा तीर्थं तीर्थमिन्द्रियनिग्रहः । सर्वभूतदयातीर्थं तीर्थमार्जवमेव च

सत्य हे तीर्थ, क्षमा हे तीर्थ, इंद्रियनिग्रहही तीर्थ आहे। सर्वभूतांवरील दया हे तीर्थ, आणि आर्जव—अंतःकरणाची सरळता—हेही तीर्थ आहे.

Verse 31

दानं तीर्थं दमस्तीर्थं संतोषस्तीर्थमुच्यते । ब्रह्मचर्यं परं तीर्थं तीर्थं च प्रियवादिता

दान हे तीर्थ, दम (संयम) हे तीर्थ, संतोषालाही तीर्थ म्हणतात। ब्रह्मचर्य हे परम तीर्थ, आणि प्रिय-मधुर वाणीही तीर्थ आहे.

Verse 32

ज्ञानं तीर्थं धृतिस्तीर्थं तपस्तीर्थमुदाहृतम् । तीर्थानामपि तत्तीर्थं विशुद्धिर्मनसः परा

ज्ञान हे तीर्थ, धृती (धैर्य) हे तीर्थ, तपही तीर्थ म्हणून सांगितले आहे। पण सर्व तीर्थांमध्ये ते तीर्थ श्रेष्ठ—मनाची परम विशुद्धी.

Verse 33

न जलाप्लुतदेहस्य स्नानमित्यभिधीयते । स स्नातो यो दमस्नातः शुचिः शुद्धमनोमलः

फक्त पाण्याने देह ओलाचिंब करणे याला ‘स्नान’ म्हणत नाहीत। जो दमात (संयमात) स्नात आहे तोच खरा स्नात—पवित्र, ज्याच्या मनाचा मल शुद्ध झाला आहे.

Verse 34

यो लुब्धः पिशुनः क्रूरो दांभिको विषयात्मकः । सर्वतीर्थेष्वपि स्नातः पापो मलिन एव सः

जो लोभी, चुगलखोर, क्रूर, दांभिक आणि विषयासक्त आहे—तो सर्व तीर्थांत स्नान करूनही पापी व मलिनच राहतो.

Verse 35

न शरीर मल त्यागान्नरो भवति निर्मलः । मानसे तु मले त्यक्ते भवत्यंतः सुनिर्मलः

मनुष्य केवळ शरीरावरील मळ काढल्याने निर्मळ होत नाही; परंतु मनाचा मळ टाकला की तो अंतःकरणाने अत्यंत निर्मळ होतो.

Verse 36

जायंते च म्रियंते च जलेष्वेव जलौकसः । न च गच्छंति ते स्वर्गमविशुद्धमनोमलाः

जलचर प्राणी पाण्यातच जन्मतात आणि पाण्यातच मरतात; तरीही ज्यांचे मनोमल अशुद्ध आहे ते स्वर्गाला जात नाहीत.

Verse 37

विषयेष्वति संरागो मानसो मल उच्यते । तेष्वेव हि विरागो स्य नैर्मल्यं समुदाहृतम्

विषयांवरील अतिशय आसक्ती हाच मनाचा मळ म्हणतात; आणि त्याच विषयांबद्दलचा वैराग्यभाव निर्मळता म्हणून सांगितला आहे.

Verse 38

चित्तमंतर्गतं दुष्टं तीर्थस्नानान्न शुद्ध्यति । शतशोथ जलैर्धौतं सुराभांडमिवाशुचि

ज्याचे चित्त आतून दुष्ट आहे ते तीर्थस्नानाने शुद्ध होत नाही; जसे सुरेचे भांडे शेकडो वेळा पाण्याने धुतले तरी अशुचि राहते.

Verse 39

दानमिज्यातपःशौचं तीर्थसेवा श्रुतं तथा । सर्वाण्येतान्यतीर्थानि यदि भावो न निर्मलः

दान, इज्या-पूजा, तप, शौच, तीर्थसेवा आणि श्रुती-शास्त्रश्रवण—भाव निर्मळ नसेल तर ही सर्वही अतीर्थ, म्हणजे खरे तीर्थ नाहीत.

Verse 40

निगृहीतेंद्रियग्रामो यत्रैव च वसेन्नरः । तत्र तस्य कुरुक्षेत्रं नैमिषं पुष्कराणि च

ज्या ठिकाणी मनुष्य इंद्रियसमूह संयमित करून राहतो, तेच स्थान त्याच्यासाठी कुरुक्षेत्र, नैमिष आणि पुष्कर तीर्थासमान होते।

Verse 41

ज्ञानपूते ज्ञानजले रागद्वेषमलापहे । यः स्नाति मानसे तीर्थे स याति परमां गतिम्

जो ज्ञानाने पवित्र झालेल्या ज्ञानरूपी जलात—राग-द्वेषाचा मल हरून टाकणाऱ्या—मानस तीर्थात स्नान करतो, तो परम गतीला पोहोचतो।

Verse 42

एतत्ते कथितं देवि मानसं तीर्थलक्षणम् । भौमानामपि तीर्थानां पुण्यत्वे कारणं शृणु

हे देवी! तुला मानस तीर्थाचे लक्षण सांगितले; आता भौम (पृथ्वीवरील) तीर्थांच्या पुण्यत्वाचे कारणही ऐक।

Verse 43

यथा शरीरस्योद्देशाः केचिन्मेध्यतमाः स्मृताः । तथा पृथिव्यामुद्देशाः केचित्पुण्यतमाः स्मृताः

जसे शरीरातील काही भाग अत्यंत शुद्ध मानले जातात, तसेच पृथ्वीवरील काही प्रदेश अत्यंत पुण्य मानले गेले आहेत।

Verse 44

प्रभावादद्भुताद्भूमेः सलिलस्य च तेजसः । परिग्रहान्मुनीनां च तीर्थानां पुण्यता स्मृता

भूमीच्या अद्भुत प्रभावामुळे, जलातील अंतर्निहित तेजामुळे, आणि मुनींच्या परिग्रहामुळे (पावन सान्निध्य-स्वीकारामुळे) तीर्थांची पुण्यता मानली जाते।

Verse 45

तस्माद्भौमेषु तीर्थेषु मानसेषु च नित्यशः । उभयेष्वपि यः स्नाति स याति परमां गतिम

म्हणून जो मनुष्य भौम तीर्थांत आणि मानस तीर्थांतही नित्य स्नान करतो, तो परम गतीस प्राप्त होतो।

Verse 46

अनुपोष्य त्रिरात्राणि तीर्थान्यनभिगम्य च । अदत्त्वा कांचनं गाश्च दरिद्रो नाम जायते

जो तीन रात्री उपवास करत नाही, तीर्थांना जात नाही, आणि सुवर्ण व गायींचे दान देत नाही—तो ‘दरिद्र’ (पुण्यहीन) म्हणून ओळखला जातो।

Verse 47

अग्निष्टोमादिभिर्यज्ञैरिष्ट्वा विपुलदक्षिणैः । न तत्फलमवाप्नोति तीर्थभिगमनेन यत्

अग्निष्टोमादी यज्ञ विपुल दक्षिणेसह करूनही, तीर्थगमनाने जे फळ मिळते ते फळ त्याने मिळत नाही।

Verse 48

यस्य हस्तौ च पादौ च मनश्चैव सुसंयतम् । विद्या तपश्च कीर्तिश्च स तीर्थफलमश्नुते

ज्याचे हात, पाय व मन उत्तम संयमित आहेत, आणि ज्याच्या जीवनात विद्या, तप व कीर्ती आहे—तोच तीर्थांचे खरे फळ भोगतो।

Verse 49

प्रतिग्रहादुपावृत्तः संतुष्टो येनकेनचित् । अहंकार विमुक्तश्च स तीर्थफलमश्नुते

जो प्रतिग्रहापासून निवृत्त आहे, जे मिळेल त्यात संतुष्ट आहे, आणि अहंकारमुक्त आहे—तोच तीर्थांचे खरे फळ भोगतो।

Verse 50

अदंभको निरारंभो लघ्वाहारो जितेंद्रियः । विमुक्तसर्वसंगैर्यः स तीर्थफलमश्नुते

जो दंभहीन, दिखाव्यापासून दूर, अल्पाहारी, इंद्रियजयी आणि सर्व आसक्तींमधून मुक्त आहे—तोच तीर्थफळाचा खरा लाभ भोगतो.

Verse 52

अकोपनोऽमलमतिः सत्यवादी दृढव्रतः । आत्मोपमश्च भूतेषु सतीर्थफलमश्नुते । तीर्थान्यनुसरन्धीरः श्रद्दधानः समाहितः । कृतपापो विशुद्ध्येत किं पुनः शुद्धकर्मकृत्

जो क्रोधरहित, निर्मळ बुद्धीचा, सत्यवादी, दृढव्रती आणि सर्व प्राण्यांत आत्मसमान भाव ठेवणारा आहे—तो तीर्थांचे खरे फळ प्राप्त करतो. जो धीर पुरुष श्रद्धेने व एकाग्र चित्ताने तीर्थांचे अनुगमन करतो, तो पाप केलेला असला तरी शुद्ध होतो; मग ज्याचे कर्मच शुद्ध आहे, त्याचे तर किती अधिक!

Verse 53

तिर्यग्योनि न वै गच्छेत्कुदेशे नैव जायते । न दुःखी स्यात्स्वर्गभाक्च मोक्षोपायं च विंदति

तो तिर्यक्-योनीत पडत नाही, कुदेशात जन्म घेत नाही; तो दुःखी होत नाही—स्वर्गाचा भागी होतो आणि मोक्षाचा उपायही प्राप्त करतो.

Verse 54

अश्रद्दधानः पापात्मा नास्तिकोऽच्छिन्नसंशयः । हेतुनिष्ठश्च पंचैते न तीर्थफलभागिनः

अश्रद्धाळू, पापबुद्धी, नास्तिक, ज्याचा संशय तुटत नाही, आणि जो केवळ तर्क-वितर्कात आसक्त आहे—हे पाच जण तीर्थफळाचे भागी होत नाहीत.

Verse 55

तीर्थानि च यथोक्तेन विधिना संचरंति ये । सर्वद्वंद्वसहा धीरास्ते नराः स्वर्गभागिनः

जे शास्त्रोक्त विधीनुसार तीर्थांचे परिभ्रमण करतात, धीर होऊन सर्व द्वंद्वे सहन करतात—ते नर स्वर्गाचे भागी होतात.

Verse 56

तीर्थयात्रां चिकीर्षुः प्राग्विधायोपोषणं गृहे । गणेशं च पितॄन्विप्रान्साधूञ्छक्त्या प्रपूज्य च

जो तीर्थयात्रा करावयास इच्छितो, त्याने प्रथम घरी उपवास करावा; नंतर आपल्या शक्तीनुसार गणेश, पितर, ब्राह्मण आणि साधू यांची विधिपूर्वक पूजा करावी।

Verse 57

कृतपारणको हृष्टो गच्छेन्नियमधृक्पुनः । आगत्याभ्यर्च्य पितॄन्यथोक्तफलभाग्भवेत्

उपवासाचे पारणे करून, हर्षित व नियमपालक होऊन तो पुढे प्रस्थान करावा; आणि परत आल्यावर पितरांची पूजा केल्याने शास्त्रोक्त फळाचा भागी होतो।

Verse 58

न परीक्ष्यो द्विजस्तीर्थेष्वन्नार्थी भोज्य एव च । सक्तुभिः पिंडदानं च चरुणा पायसेन च

तीर्थस्थळी अन्न मागणाऱ्या ब्राह्मणाची परीक्षा करू नये; त्याला नक्कीच भोजन द्यावे। तसेच सक्तू, चरू आणि पायस यांद्वारे पिंडदान करता येते।

Verse 59

कर्तव्यमृषिभिर्दृष्टं पिण्याकेन गुडेन च । श्राद्धं तत्र प्रकर्तव्यमर्घ्यावाहनवर्जितम्

ऋषींनी मान्य केलेल्या विधीनुसार पिंण्याक व गूळ यांद्वारेही (अर्पण) करणे योग्य आहे। त्या तीर्थी अर्घ्य व आवाहन न करता श्राद्ध करावे।

Verse 60

अकालेप्यथवा काले तीर्थे श्राद्धं च तर्पणम् । अविलंबेन कर्तव्यं नैव विघ्नं समाचरेत्

अकाळ असो वा काळ, तीर्थस्थळी श्राद्ध व तर्पण विलंब न करता करावे; कोणताही विघ्न करू नये किंवा विघ्न ओढवू नये।

Verse 61

तीर्थं प्राप्य प्रसंगेन स्नानं तीर्थे समाचरेत् । स्नानजं फलमाप्नोति तीर्थयात्राश्रितं स च

कोणी प्रसंगाने तीर्थास पोहोचला तरी तेथे तीर्थस्नान अवश्य करावे. त्या स्नानातून उत्पन्न पुण्य तसेच तीर्थयात्रेचे फलही त्याला प्राप्त होते.

Verse 62

नृणां पापकृतां तीर्थे पापस्य शमनं भवेत् । यथोक्तं फलदं तीर्थं भवेच्छ्रद्धात्मनां नृणाम्

पाप करणाऱ्या मनुष्यांचे तीर्थस्थानी पापशमन होते. आणि ज्यांच्या अंतःकरणात श्रद्धा आहे, त्यांना तीर्थ शास्त्रोक्त फल नक्की देते.

Verse 63

षोडशांशं स लभते यः पराथं च गच्छति । अर्धं तीर्थफलं तस्य यः प्रसंगेन गच्छति

जो दुसऱ्याच्या हेतुने तीर्थास जातो, त्याला पूर्ण फळाचा केवळ सोळावा अंश मिळतो. पण जो प्रसंगाने जातो, त्याला तीर्थफळाचे अर्धे फळ मिळते.

Verse 64

कुश प्रतिकृतिं कृत्वा तीर्थवारिणि मज्जयेत् । मज्जयेच्च यमुद्दिश्य सोष्टमांशं लभेत वै

कुशाची प्रतिकृती करून ती तीर्थजलात बुडवावी. यमाला उद्देशून बुडविल्यास तो तीर्थपुण्याचा आठवा अंश निश्चयाने प्राप्त करतो.

Verse 65

तीर्थोपवासः कर्तव्यः शिरसो मुंडनं तथा । शिरोगतानि पापानि यांति मुंडनतो यतः

तीर्थस्थानी उपवास करावा आणि तसेच शिरोमुंडनही करावे. कारण मुंडनामुळे डोक्यावरचे पाप दूर निघून जातात.

Verse 66

यदह्नि तीर्थप्राप्तिः स्यात्ततोह्नः पूर्ववासरे । उपवासस्तु कर्तव्यः प्राप्ताह्नि श्राद्धदो भवेत्

ज्या दिवशी तीर्थप्राप्ती होणार असेल, त्याच्या आदल्या दिवशी उपवास करावा. आणि पोहोचल्याच्या दिवशी पितरांसाठी श्राद्ध व तर्पण-दान करावे.

Verse 67

तीर्थप्रसंगात्तीर्थांगमप्युक्तं त्वत्पुरोमया । स्वर्गसाधनमेवैतन्मोक्षोपायश्च वै भवेत्

तीर्थांच्या प्रसंगाने मी तुझ्या समोर तीर्थयात्रेची अंगोपांगेही सांगितली आहेत. हेच निश्चयाने स्वर्गसाधन आणि मोक्षाचा खरा उपाय ठरते.

Verse 68

काशीकांती च मायाख्या त्वयोध्याद्वारवत्यपि । मथुरावंतिका चैताः सप्त पुर्योत्र मोक्षदाः

काशी, कांची, माया (हरिद्वार), अयोध्या, द्वारावती, मथुरा आणि अवंतिका—या येथे मोक्ष देणाऱ्या सात पुर्या आहेत.

Verse 69

श्रीशैलो मोक्षदः सर्वः केदारोपि ततोऽधिकः । श्रीशैलाच्चापि केदारात्प्रयागं मोक्षदं परम्

श्रीशैल सर्वथा मोक्ष देणारा आहे; त्याहूनही अधिक केदार आहे. आणि श्रीशैल व केदार यांपेक्षाही श्रेष्ठ प्रयाग—परम मोक्षद तीर्थ आहे.

Verse 70

प्रयागादपि तीर्थाग्र्यादविमुक्तं विशिष्यते । यथाविमुक्ते निर्वाणं न तथाक्वाप्यसंशयम्

तीर्थांमध्ये अग्रगण्य प्रयागापेक्षाही अविमुक्त श्रेष्ठ आहे. अविमुक्तात जसे निर्वाण आहे, तसे अन्यत्र कुठेही नाही—यात संशय नाही.

Verse 73

अन्यानि मुक्तिक्षेत्राणि काशीप्राप्तिकराणि च । काशीं ध्यायमिमं श्रुत्वा नरो नियतमानसः । श्रावयित्वा द्विजांश्चापि श्रद्धाभक्तिसमन्वितान्

इतर मुक्तिक्षेत्रेही काशी-प्राप्तीचे कारण ठरतात. जो पुरुष संयत मनाने काशीचे ध्यान करून हा वृत्तांत ऐकतो आणि श्रद्धा-भक्तियुक्त ब्राह्मणांनाही तो ऐकवितो, तो काशी-प्राप्ती व मोक्षाकडे नेणारे पुण्य प्राप्त करतो.

Verse 74

क्षत्रियान्धर्मनिरतान्वैश्यान्सन्मार्गवर्तिनः । शूद्रान्द्विजेषु भक्तांश्च निष्पापो जायते द्विजः

धर्मनिष्ठ क्षत्रिय, सत्पथाने चालणारे वैश्य आणि द्विजांवर भक्ती असलेले शूद्र—हे जेव्हा (अशा श्रद्धापूर्वक श्रवण-आचरणात) प्रवृत्त होतात, तेव्हा द्विज पापरहित होतो.