Adhyaya 40

Verse 1

स्कंद उवाच । अविमुक्तेश माहात्म्यं वर्णितं तेग्रतो मया । अथो किमसि शुश्रूषुः कथयिष्यामि तत्पुनः

स्कंद म्हणाले—तुझ्यासमोर मी अविमुक्तेशाचे माहात्म्य वर्णिले आहे; तरीही आणखी काय ऐकू इच्छितोस? ते मी पुन्हा सांगतो।

Verse 2

अगस्त्य उवाच । अविमुक्तेश माहात्म्यं श्रावं श्रावं श्रुती मम । अतीव सुश्रुते जाते तथापि न धिनोम्यहम्

अगस्त्य म्हणाले—अविमुक्तेशाचे माहात्म्य मी वारंवार ऐकले आहे; माझे श्रवण अत्यंत परिपक्व झाले, तरीही माझी तृप्ती होत नाही।

Verse 3

अविमुक्तेश्वरं लिंगं क्षेत्रं चाप्यविमुक्तकम् । एतयोस्तु कथं प्राप्तिर्भवेत्षण्मुख तद्वद

हे षण्मुखा! अविमुक्तेश्वर लिंग आणि ‘अविमुक्त’ नावाचे पवित्र क्षेत्र—या दोन्हींची कृपा/प्राप्ती कशी होते? ते मला सांग.

Verse 4

स्कंद उवाच । शृणु कुं भज वक्ष्यामि यथा प्राप्तिर्भवेदिह । स्वश्रेयो दातुरेतस्या विमुक्तस्य महामते

स्कंद म्हणाले—ऐक आणि भजन कर; येथे प्राप्ती जशी होते तसे मी सांगतो. हे महामते! हा अविमुक्त दात्याच्या स्वतःच्या परम कल्याणासाठीच दिला जातो.

Verse 5

समीहितार्थ संसिद्धिर्लभ्यते पुण्यभारतः । तच्च पुण्यं भवेद्विप्र श्रुतिवर्त्मसभाजनात्

संचित पुण्यराशीमुळे इच्छित कार्यांची सिद्धी मिळते. आणि हे विप्रा! ते पुण्य श्रुतीने (वेदांनी) सांगितलेल्या मार्गाचा सत्कार केल्याने उत्पन्न होते.

Verse 6

श्रुतिवर्त्मजुषः पुंसः संस्पर्शान्नश्यतो मुने । कलिकालावपि सदा छिद्रं प्राप्य जिघांसतः

हे मुने! श्रुतीमार्गाचे आचरण करणाऱ्या पुरुषाच्या केवळ स्पर्शानेच, कलियुगातही, छिद्र शोधून नाश करायला उठलेले उपद्रव सदैव नष्ट होतात.

Verse 7

वर्जितस्य विधानेन प्रोक्तस्याकरणेन वै । कलिकालावपि हतो ब्राह्मणं रंध्रदर्शनात्

निषिद्ध कर्म करणे आणि विहित कर्म न करणे—तसेच ‘रंध्र’ (छिद्र)च पाहण्याची वृत्ती—यामुळे कलियुगातही ब्राह्मणाचा नाश/पतन होतो.

Verse 8

निषिद्धाचरणं तस्मात्कथयिष्ये तवाग्रतः । तद्दूरतः परित्यज्य नरो न निरयी भवेत्

म्हणून मी तुझ्यासमोर निषिद्ध आचरण सांगतो. ते सर्वथा दूर ठेवून त्यागल्यास मनुष्य नरकाचा भागी होत नाही.

Verse 9

पलांडुं विड्वराहं च शेलुं लशुन गृंजने । गोपीयूषं तंडुलीयं वर्ज्यं च कवकं सदा

कांदा, विष्ठाभोजी वराह, शेलु, लसूण व गृञ्जन; तसेच गोपीयूष, तंडुलीय आणि कवक—हे सर्व सदा वर्ज्य करावे.

Verse 10

व्रश्चनान्वृक्षनिर्यासान्पायसापूपशष्कुलीः । अदेवपित्र्यं पललमवत्सागोपयस्त्यजेत्

व्रश्चन, वृक्षनिर्यास (गोंद/रस), पायस, आपूप व शष्कुली—हे त्यागावे. तसेच देव-पितृकार्याला अयोग्य अन्न, पलल (तीळप्रसाधन) आणि वासराविना गायीचे दूधही सोडावे.

Verse 11

पय ऐकशफं हेयं तथा क्रामेलकाविकम् । रात्रौ न दधि भोक्तव्यं दिवा न नवनीतकम्

एकखुरी प्राण्यांचे दूध त्याज्य, तसेच उंटिणीचे दूधही. रात्री दही खाऊ नये आणि दिवसा नवनीत (ताजे लोणी) खाऊ नये.

Verse 12

टिट्टिभं कलविंकं च हंसं चक्रं प्लवंबकम् । त्यजेन्मांसाशिनः सर्वान्सारसं कुक्कुटं शुकम्

टिट्टिभ, कलविंक, हंस, चक्र व प्लवंबक—हे टाळावेत. खरे तर मांसाहारी सर्व पक्षी त्यागावेत; तसेच सारस, कुक्कुट आणि शुक (पोपट)ही.

Verse 13

जालपादान्खंजरीटान्बुडित्वा मत्स्यभक्षकान् । मत्स्याशी सर्वमांसाशी तन्मत्स्यान्सर्वथा त्यजेत्

जाळीपायांचे पक्षी, खंजरीट, पाण्यात बुडून शिकार करणारे व मासे खाणारे यांचा सर्वथा त्याग करावा. कारण मासे खाणारा सर्व मांसाचा भक्षक होतो; म्हणून अशा माशांचा सर्व प्रकारे त्याग करावा.

Verse 14

हव्यकव्यनियुक्तौ तु भक्ष्यौ पाठीनरोहितौ । मांसाशिभिस्त्वमी भक्ष्याः शश शल्लक कच्छपाः

देवहव्य व पितृकव्य यांसाठी विधिपूर्वक नेमले असता पाठीन व रोहित हे मासे भक्ष्य आहेत. आणि मांसाहारी लोकांसाठी शश (ससा), शल्लक (साही) व कच्छप (कासव) हेही भक्ष्य मानले आहेत.

Verse 15

श्वाविद्गोधे प्रशस्ते च ज्ञाताश्च मृगपक्षिणः । आयुष्कामैः स्वर्गकामैस्त्याज्यं मांसं प्रयत्नतः

जरी श्वाविद (साही) व गोधा (गोह) काही ठिकाणी प्रशस्त म्हटले आहेत आणि अनेक मृग-पक्षी भक्ष्य म्हणून ज्ञात आहेत, तरी आयुष्य व स्वर्गाची इच्छा करणाऱ्यांनी प्रयत्नपूर्वक मांसाचा त्याग करावा.

Verse 16

यज्ञार्थं पशुहिंसा या सा स्वर्ग्या नेतरा क्वचित् । त्यजेत्पर्युषितं सर्वमखंडस्नेह वर्जितम्

यज्ञासाठी जी पशुहिंसा होते ती स्वर्गदायिनी म्हणतात; इतर हिंसा कधीही तशी नाही. तसेच बासी अन्न आणि ज्यात अखंड/सम्यक् स्निग्धता (योग्य तूप-रस) नाही असे सर्व त्यागावे.

Verse 17

प्राणात्यये क्रतौ श्राद्धे भैषजे विप्रकाम्यया । अलौल्यमित्थं पललं भक्षयन्नैव दोषभाक्

प्राणसंकटात, यज्ञात, श्राद्धात, औषध म्हणून, किंवा ब्राह्मणास प्रसन्न करण्यासाठी—लोभ न ठेवता—जो असा पलल (मांस) भक्षण करतो, तो दोषाचा भागी होत नाही.

Verse 18

न तादृशं भवेत्पापं मृगयावृत्तिकांक्षिणः । यादृशं भवति प्रेत्य लौल्यान्मांसोपसेविनः

शिकार करून उपजीविका करणाऱ्याचे पाप तितके नसते; जितके केवळ लोभ‑लालसेने मांससेवन करणाऱ्यास मृत्यूनंतर भोगावे लागते।

Verse 19

मखार्थं ब्रह्मणा सृष्टाः पशु द्रुम मृगौषधीः । निघ्नन्नहिंसको विप्रस्तासामपि शुभा गतिः

यज्ञ (मख) यासाठी ब्रह्म्याने पशु, वृक्ष, मृग व औषधी निर्माण केल्या. त्या यज्ञार्थी जो ब्राह्मण वध करतो तो अहिंसक मानला जातो; आणि त्या जीवांचीही शुभ गती होते।

Verse 20

पितृदेवक्रतुकृते मधुपर्कार्थमेव च । तत्र हिंसाप्यहिंसा स्याद्धिंसान्यत्र सुदुस्तरा

पितृकर्म, देवकर्म, यज्ञ आणि मधुपर्क अर्पणासाठी तेथील हिंसाही अहिंसा मानली जाते; पण अन्यत्रची हिंसा अत्यंत दुस्तर आहे।

Verse 21

यो जंतूनात्मपुष्ट्यर्थं हिनस्ति ज्ञानदुर्बलः । दुराचारस्य तस्येह नामुत्रापि सुखं क्वचित्

जो विवेकाने दुर्बल होऊन केवळ देहपोषणासाठी प्राण्यांना हिंसा करतो, त्या दुराचाऱ्यास इथेही कधी सुख नाही, परलोकीही नाही।

Verse 22

भोक्तानुमंता संस्कर्ता क्रयिविक्रयि हिंसकाः । उपहर्ता घातयिता हिंसकाश्चाष्टधा स्मृताः

हिंसक आठ प्रकारचे मानले आहेत—भोगणारा, अनुमती देणारा, शिजवून/तयार करणारा, खरेदी करणारा, विकणारा, पुरवणारा, वध करविणारा आणि स्वतः वध करणारा।

Verse 23

प्रत्यब्दमश्वमेधेन शतं वर्षाणि यो यजेत् । अमांसभक्षको यश्च तयोरंत्यो विशिष्यते

जो मनुष्य दरवर्षी अश्वमेधयज्ञ करून शंभर वर्षे यजन करील, आणि जो मांसभक्षण करीत नाही—या दोघांत मांसत्यागीच श्रेष्ठ ठरतो.

Verse 24

यथैवात्मा परस्तद्वद्द्रष्टव्यः सुखमिच्छता । सुखदुःखानि तुल्यानि यथात्मनि तथा परे

जो सुख इच्छितो, त्याने जसा स्वतःकडे पाहतो तसाच पराकडेही पाहावे; कारण सुख-दुःख समान आहेत—जे आत्म्यात आहे तेच परातही आहे.

Verse 25

सुखं वा यदि वा चान्यद्यत्किंचित्क्रियते परे । तत्कृतं हि पुनः पश्चात्सर्वमात्मनि संभवेत्

पराकडे जे काही केले जाते—सुख असो वा अन्यथा—तेच कृत्य पुढे जाऊन सर्व प्रकारे स्वतःवरच येऊन पडते.

Verse 26

न क्लेशेन विना द्रव्यमर्थहीने कुतः क्रियाः । क्रियाहीने कुतो धर्मो धर्महीने कुतः सुखम्

कष्टाविना द्रव्य मिळत नाही; साधन नसता क्रिया कशा होतील? क्रिया नसता धर्म कुठे? आणि धर्म नसता सुख कुठे?

Verse 27

सुखं हि सर्वैराकांक्ष्यं तच्च धर्मसमुद्भवम् । तस्माद्धर्मोत्र कर्तव्यश्चातुर्वर्ण्येन यत्नतः

सुख सर्वांना हवे असते, आणि ते धर्मातूनच उत्पन्न होते. म्हणून या लोकी चातुर्वर्ण्याने प्रयत्नपूर्वक धर्म आचरावा.

Verse 28

न्यायागतेन द्रव्येण कर्तव्यं पारलौकिकम् । दानं च विधिना देयं काले पात्रे च भावतः

न्यायाने मिळविलेल्या धनाने परलोकसाधक कर्म करावे. दानही विधिपूर्वक, योग्य काळी, योग्य पात्रास आणि शुद्ध भावाने द्यावे.

Verse 29

विधिहीनं तथाऽपात्रे यो ददाति प्रतिग्रहम् । न केवलं हि तद्याति शेषं तस्य च नश्यति

जो विधीविना आणि अपात्रास दान देतो, तो केवळ ते दानच गमावत नाही; त्याचे उरलेले पुण्य व धनही नष्ट होते.

Verse 30

व्यसनार्थे कुटुंबार्थे यदृणार्थे च दीयते । तदक्षयं भवेदत्र परत्र च न संशयः

व्यसननिवारणासाठी, कुटुंबपोषणासाठी किंवा ऋणमोचनासाठी जे दिले जाते, ते इहलोकी व परलोकी अक्षय फल देणारे ठरते—यात संशय नाही.

Verse 31

मातापितृविहीनं यो मौंजीपाणिग्रहादिभिः । संस्कारयेन्निजैरर्थैस्तस्य श्रेयस्त्वनंतकम्

जो आपल्या धनाने मातापित्याविना असलेल्या व्यक्तीचे मौंजी (उपनयन), पाणिग्रहण (विवाह) इत्यादी संस्कार करवितो, त्याचे श्रेय अनंत होते.

Verse 32

अग्निहोत्रैर्न तच्छ्रेयो नाग्निष्टोमादिभिर्मखैः । यच्छ्रेयः प्राप्यते मर्त्यैर्द्विजे चैके प्रतिष्ठिते

ते श्रेय अग्निहोत्रानेही नाही, तसेच अग्निष्टोमादि यज्ञांनीही नाही; एकाच द्विजास प्रतिष्ठित करून त्याचा आधार होण्याने जे श्रेय मिळते, ते अधिक श्रेष्ठ आहे.

Verse 33

यो ह्यनाथस्य विप्रस्य पाणिं ग्राहयते कृती । इह सौख्यमवाप्नोति सोक्षयं स्वर्गमाप्नुयात्

जो समर्थ पुरुष अनाथ ब्राह्मणाचा पाणिग्रहण-विवाह घडवून आणतो, तो या लोकी सुख पावतो आणि अक्षय स्वर्गास प्राप्त होतो.

Verse 34

पितृगेहे तु या कन्या रजः पश्येदसंस्कृता । भ्रूणहा तत्पिता ज्ञेयो वृषली सापि कन्यका

पित्याच्या घरी जी कन्या योग्य संस्कार (विवाह) न होता रजस्वला होते, तिचा पिता भ्रूणहंता समजावा; आणि ती कन्याही वृषली-तुल्य मानली जाते.

Verse 35

यस्तां परिणयेन्मोहात्स भवेद्वृषलीपतिः । तेन संभाषणं त्याज्यमपाङ्क्तेयेन सर्वदा

जो मोहाने तिच्याशी विवाह करतो, तो वृषलीचा पती होतो; अशा अपाङ्क्तेय पुरुषाशी संभाषणही सदैव टाळावे.

Verse 36

विज्ञाय दोषमुभयोः कन्यायाश्च वरस्य च । संबंधं रचयेत्पश्चादन्यथा दोषभाक्पिता

कन्या व वर—दोघांचे दोष (आणि पात्रता) नीट जाणून मगच पिता संबंध जुळवावा; अन्यथा पिता दोषाचा भागीदार होतो.

Verse 37

स्त्रियः पवित्राः सततं नैता दुष्यंति केनचित् । मासिमासि रजस्तासां दुष्कृतान्यपकर्षति

स्त्रिया सदैव पवित्र असतात; त्या कशानेही दूषित होत नाहीत. मासोमास त्यांचे रजःस्राव दुष्कृत्ये ओढून दूर करतो.

Verse 38

पूर्वं स्त्रियः सुरैर्भुक्ताः सोमगंधर्व वह्निभिः । भुंजते मानुषाः पश्चान्नैतादुष्यं ति केनचित्

पूर्वी स्त्रिया देवांनी—सोम, गंधर्व व अग्नीने—आध्यात्मिक रीतीने आधीच स्वीकारिल्या; नंतर मनुष्य विवाहाद्वारे त्यांचा उपभोग करतात. म्हणून याबाबत कोणालाही अशौच-दोष लागत नाही.

Verse 39

स्त्रीणां शौचं ददौ सोमः पावकः सर्वमेध्यताम् । कल्याणवाणीं गंधर्वास्तेन मेध्याः सदा स्त्रियः

सोमाने स्त्रियांस शौच-शुद्धी दिली, पावक (अग्नी) ने सर्व मेध्यता म्हणजे यज्ञीय पवित्रता प्रदान केली, आणि गंधर्वांनी कल्याणकारी वाणी दिली. म्हणून स्त्रिया सदैव मेध्या व शुद्ध मानल्या जातात.

Verse 40

कन्यां भुंक्ते रजःकालेऽग्निः शशी लोमदर्शने । स्तनोद्भेदेषु गंधर्वास्तत्प्रागेव प्रदीयते

असे सांगितले आहे की रजःकाळी कन्येचा अग्नी ‘भाग’ घेतो; देहावर लोम प्रथम दिसू लागल्यावर शशी (चंद्र); आणि स्तनांकुर फुटताना गंधर्व. म्हणून ती या अवस्थांपूर्वीच ‘पूर्व-प्रदत्ता’ मानली जाते.

Verse 41

दृश्यरोमात्वपत्यघ्नी कुलघ्न्युद्गतयौवना । पितृघ्न्याविष्कतरजास्ततस्ताः परिवर्जयेत्

म्हणून ज्यांच्या देहावर लोम दिसू लागले आहे, ज्या ‘अपत्यघ्नी’, ‘कुलघ्नी’ म्हणून कथिल्या आहेत, ज्यांचे यौवन उदयास आले आहे, ज्या ‘पितृघ्नी’ म्हणतात, आणि ज्यांना रजः प्रकट झाले आहे—अशा कन्यांचा विवाहासाठी त्याग करावा.

Verse 42

कन्यादानफलप्रेप्सुस्तस्माद्द द्यादनग्निकाम् । अन्यथा न फलं दातुः प्रतिग्राही पतेदधः

म्हणून जो कन्यादानाचे फळ इच्छितो त्याने अग्नीने अद्याप ‘अधिगृहीत’ न केलेली कन्या दान करावी. अन्यथा दात्यास फळ मिळत नाही आणि प्रतिग्राही अधोगतीस जातो.

Verse 43

कन्यामभुक्तां सोमाद्यैर्ददद्दानफलं लभेत् । देवभुक्तां ददद्दाता न स्वर्गमधिगच्छति

सोमादींनी अद्याप ‘भुक्त’ न केलेली कन्या दान केल्यास दानफळ मिळते; परंतु देवांनी ‘भुक्त’ केलेली कन्या देणारा दाता स्वर्गास पोहोचत नाही।

Verse 44

शयनासनयानानि कुणपं स्त्रीमुखं कुशाः । यज्ञपात्राणि सर्वाणि न दुष्यंति बुधाः क्वचित्

शय्या, आसन व वाहन; प्रेतदेह; स्त्रीचे मुख; कुशा; आणि यज्ञातील सर्व पात्रे—यांपैकी काहीही बुधांच्या मते कधीही (धर्मार्थ) अपवित्र होत नाही.

Verse 45

अजाश्वयोर्मुखं मेध्यं गावो मेध्यास्तु पृष्ठतः । पादतो ब्राह्मणा मेध्याः स्त्रियो मेध्यास्तु सर्वतः

बकरी व घोडा यांचे मुख मेध्य; गायीचे पाठीमागील भाग मेध्य; ब्राह्मणांचे पाय मेध्य; आणि स्त्रिया सर्वथा मेध्य मानल्या आहेत.

Verse 46

अहोरात्रोषितो भूत्वा पंचगव्येन शुध्यति

एक अहोरात्र (अशौचात) राहिल्यानंतर पंचगव्य सेवनाने शुद्धी होते.

Verse 47

बलात्कारोपभुक्ता वा चोरहस्तगतापि वा । न त्याज्या दयिता नारी नास्यास्त्यागो विधीयते

प्रिय स्त्रीवर बलात्कार झाला तरी, किंवा ती चोरांच्या हाती पडली तरी, तिला टाकू नये; तिचा त्याग करण्याची विधीने आज्ञा नाही.

Verse 48

आम्लेन ताम्रशुद्धिः स्याच्छुद्धिः कांस्यस्य भस्मना । संशुद्धी रजसा नार्यास्तटिन्या वेगतः शुचिः

आंबट पदार्थाने तांबे शुद्ध होते, राखेने कांसे शुद्ध होते. स्त्री रजस्वला झाल्यावर शुद्ध होते आणि नदी प्रवाहाच्या वेगाने पवित्र होते.

Verse 49

मनसापि हि या नेह चिंतयेत्पुरुषांतरम् । सोमया सह सौख्यानि भुंक्ते चात्रापि कीर्तिभाक्

जी स्त्री मनाने सुद्धा परपुरुषाचा विचार करत नाही, ती सोमासह (पार्वतीसह) सुख उपभोगते आणि या लोकातही कीर्ती मिळवते.

Verse 50

पिता पितामहो भ्राता सकुल्यो जननी तथा । कन्याप्रदः पूर्वनाशे प्रकृतिस्थः परःपरः

पिता, आजोबा, भाऊ, सगोत्र आणि आई हे कन्यादानाचे अधिकारी आहेत. आधीचा नसल्यास, पुढचा (जर तो सुस्थितीत असेल तर) हा अधिकार प्राप्त करतो.

Verse 51

अप्रयच्छन्समाप्नोति भूणहत्यामृतावृतौ । स्वयं त्वभावे दातॄणां कन्या कुर्यात्स्वयं वरम्

जो योग्य वेळी कन्यादान करत नाही, त्याला प्रत्येक ऋतूमध्ये भ्रूणहत्येचे पाप लागते. दात्यांच्या अभावी, कन्या स्वतः वराची निवड करू शकते.

Verse 52

हृताधिकारां मलिनां पिंडमात्रोपजीविनीम् । परिभूतामधःशय्यां वासयेद्व्यभिचारिणीम्

व्यभिचारी स्त्रीला अधिकारांपासून वंचित, मलीन, केवळ अन्नावर जगणारी, अपमानित आणि जमिनीवर झोपण्यास भाग पाडले पाहिजे.

Verse 53

व्यभिचारादृतौ शुद्धिर्गर्भे त्यागो विधीयते । गर्भभर्तृवधादौ तु महत्यपि च कल्मषे

व्यभिचाराच्या दोषात ऋतुकाळी शुद्धीचा विधी सांगितला आहे; परंतु गर्भ असल्यास त्यागच विहित आहे. आणि गर्भवध वा पतीवध इत्यादींमध्ये, पाप मोठे असले तरी…

Verse 54

शूद्रस्य भार्या शूद्रैव सा च स्वा च विशः स्मृते । ते च स्वा चैव राज्ञस्तु ताश्च स्वाचाग्रजन्मनः

शूद्राची पत्नी शूद्राच स्त्रीच त्याची स्वा (योग्य) मानली आहे; वैश्यासाठी वैश्य स्त्रीच स्वा स्मृत आहे. त्या स्त्रियाच राजासाठी (क्षत्रियासाठी)ही स्वा; आणि त्याच उच्चजन्म (ब्राह्मण) यालाही स्वा म्हणतात.

Verse 55

आरोप्य शूद्रां शयने विप्रो गच्छेदधोगतिम् । उत्पाद्य पुत्रं शूद्रायां ब्राह्मण्यादेव हीयते

जो ब्राह्मण शूद्र स्त्रीला शय्येवर स्वीकारतो, तो अधोगतीला जातो; आणि शूद्रेत पुत्र उत्पन्न केल्याने तो ब्राह्मण्यत्वापासूनच हीन होतो.

Verse 56

दैवपित्र्यातिथेयानि तत्प्रधानानि यस्य तु । देवाद्यास्तन्न चाश्नंति स च स्वर्गं न गच्छति

ज्याच्यासाठी देव, पितृ आणि अतिथी यांना अर्पण करणे प्रधान नाही, त्याचे अन्न/अर्पण देवादी स्वीकारत नाहीत; आणि तो स्वर्गाला जात नाही.

Verse 57

जामयो यानि गेहानि शपंत्यप्रतिपूजिताः । कृत्याभिर्निहतानीव नश्येयुस्तान्यसंशयम्

ज्या घरांत जामयः (सासरच्या नात्यातील स्त्रिया) योग्य सन्मान न मिळाल्याने शाप देतात, ती घरे निःसंशय कृत्या-प्रयोगाने मारल्यासारखी नष्ट होतात.

Verse 58

तदभ्यर्च्याः सुवासिन्यो भूषणाच्छादनाशनैः । भूतिकामैर्नरैर्नित्यं सत्कारेषूत्सवेषु च

म्हणून सुवासिनी स्त्रियांचा भूषण, वस्त्र व अन्न यांनी यथाविधी सन्मान करावा। समृद्धी इच्छिणाऱ्या पुरुषांनी सत्कार व उत्सवप्रसंगी विशेषतः हे नित्य करावे।

Verse 59

यत्र नार्यः प्रमुदिता भूषणाच्छादनाशनैः । रमंते देवतास्तत्र स्युस्तत्र सफलाः क्रियाः

जिथे स्त्रिया भूषण, वस्त्र व अन्न यांनी प्रसन्न होतात, तिथे देवता रमतात; आणि तिथे केलेली धर्मकृत्ये फलदायी होतात.

Verse 60

यत्र तुष्यति भर्त्रा स्त्री स्त्रिया भर्ता च तुष्यति । तत्र वेश्मनि कल्याणं संपद्येत पदे पदे

ज्या घरात पत्नी पतीवर संतुष्ट असते आणि पती पत्नीवर संतुष्ट असतो, त्या गृहात पावलोपावली कल्याण व मंगल संपन्न होते.

Verse 61

अहुतं च हुतं चैव प्रहुतं प्राशितं तथा । ब्राह्मं हुतं पंचमं च पंचयज्ञा इमे शुभाः

अहुत, हुत, प्रहुत, प्राशित आणि पाचवे ब्राह्महुत—हेच हे शुभ पंचयज्ञ होत.

Verse 62

जपोऽहुतोहुतो होमः प्रहुतो भौतिको बलिः । प्राशितं पितृसंतृप्तिर्हुतं ब्राह्मं द्विजार्चनम्

जपाला ‘अहुत’ म्हणतात; अग्नीत आहुती देणे ‘हुत’ म्हणजे होम; प्राणिमात्रांसाठी बलिदान ‘प्रहुत’; पितरांची तृप्ती ‘प्राशित’; आणि द्विजांचे पूजन ‘ब्राह्महुत’ होय.

Verse 63

पंचयज्ञानिमान्कुर्वन्ब्राह्मणो नावसीदति । एतेषामननुष्ठानात्पंचसूना अवाप्नुयात्

हे पाच यज्ञ जो ब्राह्मण नित्य करतो तो तो कधीही अधःपतन पावत नाही. परंतु त्यांचे अनुष्ठान न केल्यास ‘पंचसूना’ नावाचे पाच वध-दोष लागतात.

Verse 64

ब्राह्मणं कुशलं पृच्छेद्बाहुजातमनामयम् । वैश्यं सुखं समागम्य शूद्रं संतोषमेव च

ब्राह्मणास ‘कुशल’ विचारावे, बाहुजात क्षत्रियास ‘आरोग्य’ विचारावे; वैश्यास भेटून ‘सुख-समृद्धी’ विचारावी आणि शूद्रास ‘संतोष’च विचारावा.

Verse 65

जातमात्रः शिशुस्तावद्यावदष्टौ समाः स्मृताः । भक्ष्याभक्ष्येषु नो दु्ष्येद्यावन्नैवोपनीयते

जन्मलेला शिशू आठ वर्षांपर्यंत ‘जातमात्र’ मानला आहे. जोपर्यंत त्याचे उपनयन होत नाही, तोपर्यंत भक्ष्य-अभक्ष्य विषयात त्याला दोष लागत नाही.

Verse 66

भरणं पोष्यवर्गस्य दृष्टादृष्टफलोदयम् । प्रत्यवायो ह्यभरणे भर्तव्यस्तत्प्रयत्नतः

पोष्यवर्गाचे भरण-पोषण केल्याने दृष्ट व अदृष्ट अशी दोन्ही फळे मिळतात. पण भरण न केल्यास प्रत्यवाय (पाप) लागतो; म्हणून प्रयत्नपूर्वक त्यांचे पालन करावे.

Verse 67

मातापितागुरुपत्नीः त्वपत्यानि समाश्रिताः । अभ्यागतोतिथिश्चाग्निः पोष्यवर्गा अमी नव

माता, पिता, गुरुपत्नी, आपली अपत्ये, शरणागत, आलेला अतिथी आणि पवित्र अग्नी—हे नऊ पोष्यवर्ग आहेत; यांचे पालन करणे आवश्यक आहे.

Verse 68

स जीवति पुमान्योऽत्र बहुभिश्चोपजीव्यते । जीवन्मृतोथ विज्ञेयः पुरुषः स्वोदरंभरिः

या जगात तोच पुरुष खरोखर जगतो, जो अनेकांचा आधार होतो. जो फक्त स्वतःचे पोट भरण्यासाठी जगतो, तो जिवंत असूनही मृत समजावा.

Verse 69

दीनानाथविशिष्टेभ्यो दातव्यं भूतिकाम्यया । अदत्तदाना जायंते परभाग्योपजीविनः

समृद्धीच्या इच्छेने विशेषतः दीन व अनाथांना दान द्यावे. जे दान देत नाहीत, ते पुढे दुसऱ्यांच्या भाग्यावर अवलंबून जगणारे होतात.

Verse 70

विभागशीलसंयुक्तो दयावांश्च क्षमायुतः । देवतातिथिभक्तस्तु गृहस्थो धार्मिकः स्मृतः

जो गृहस्थ न्यायाने वाटणी करणारा, दयाळू, क्षमाशील आणि देवता व अतिथी यांचा भक्त असतो, तोच धार्मिक गृहस्थ मानला जातो.

Verse 71

शर्वरीमध्य यामौ यौ हुतशेषं च यद्धविः । तत्र स्वपंस्तदश्नंश्च ब्राह्मणो नावसीदति

रात्रीच्या मधल्या दोन प्रहरांत झोप घेऊन आणि हवनानंतर उरलेले पवित्र हविष्य भक्षण केल्यास ब्राह्मण अवनतीला जात नाही, दुर्भाग्यात पडत नाही.

Verse 72

नवैतानि गृहस्थस्य कार्याण्यभ्यागते सदा । सुधा व्ययानि यत्सौम्यं वाक्यं चक्षुर्मनोमुखम्

अतिथी आल्यावर गृहस्थाने ही नऊ कर्तव्ये नेहमी करावीत. ही ‘अमृत-व्यय’ आहेत—सौम्य वाणी आणि डोळे, मन व मुख यातून प्रकट होणारा स्वागतभाव.

Verse 73

अभ्युत्थानमिहायात सस्नेहं पूर्वभाषणम् । उपासनमनुव्रज्या गृहस्थोन्नति हेतवे

गृहस्थाच्या उन्नतीसाठी आलेल्या अतिथीचे उठून स्वागत करावे, प्रथम स्नेहयुक्त वचन बोलावे, आदराने सेवा-उपासना करावी आणि निघताना काही अंतरपर्यंत सोबत करून निरोप द्यावा।

Verse 74

तथेषद्व्यययुक्तानि कार्याण्येतानि वै नव । आसनं पादशौचं च यथाशक्त्याशनं क्षितिः

तसेच अल्प खर्चाशी संबंधित ही नऊ कर्तव्ये—आसन देणे, पाय धुण्यास पाणी देणे, यथाशक्ती भोजन देणे आणि जमिनीवर/शय्येवर विश्रांतीसाठी जागा देणे।

Verse 75

शय्यातृणजलाभ्यंग दीपा गार्हस्थ्य सिद्धिदाः । तथा नव विकर्माणि त्याज्यानि गृहमेधिनाम्

शय्या, तृण (बसणे/झोपण्यासाठी), पाणी, तेलाने अभ्यंग आणि दीप—हे गृहस्थाश्रमाची सिद्धी देणारे आहेत। तसेच गृहमेधींनी नऊ विकर्म (निषिद्ध कर्मे) त्यागावीत।

Verse 76

पैशुन्यं परदाराश्च द्रोहः क्रोधानृताप्रियम् । द्वेषो दंभश्च माया च स्वर्गमार्गार्गलानि हि

चहाडी/पैशुन्य, परस्त्री-परपुरुषसंग, द्रोह, क्रोध, असत्य, कटुवचन, द्वेष, दंभ आणि माया—हीच स्वर्गमार्गाला अडथळा घालणारी कडी आहेत।

Verse 77

नवावश्यककर्माणि कार्याणि प्रतिवासरम् । स्नानं संध्या जपो होमः स्वाध्यायो देवतार्चनम्

दररोज नऊ आवश्यक कर्मे करावीत—स्नान, संध्यावंदन, जप, होम, स्वाध्याय आणि देवतांचे अर्चन।

Verse 78

वेश्वदेवं तथातिथ्यं नवमं पितृतर्पणम् । नव गोप्यानि यान्यत्र मुने तानि निशामय

हे मुने, ऐक—येथे गोपनीय ठेवावयाच्या नऊ गोष्टी आहेत: वैश्वदेव-यज्ञ, अतिथी-सत्कार, आणि नववी म्हणून पितृतर्पण।

Verse 79

जन्मर्क्षं मैथुनं मंत्रो गृहच्छिद्रं च वंचनम् । आयुर्धनापमानं स्त्री न प्रकाश्यानि सर्वथा

जन्मनक्षत्र, मैथुन, आपला मंत्र, घरातील उणीव/छिद्र, आपली युक्ती, आयुष्य, धन, अपमान आणि पत्नी—हे सर्व कधीही उघड करू नये।

Verse 80

नवैतानि प्रकाश्यानि रहः पापमकुत्सितम् । प्रायोग्यमृणशुद्धिश्च सान्वयः क्रयविक्रयौ । कन्यादानं गुणोत्कर्षो नान्यत्केनापि कुत्रचित्

ही नऊ गोष्टी उघड करू नयेत: गुप्त पाप (निंद्य नसले तरी), आपले उपाय-प्रयोग, ऋणशुद्धी, वंशपरंपरा, खरेदी-विक्री, कन्यादान, आणि गुणोत्कर्ष—कुणालाही, कुठेही नाही।

Verse 81

पात्र मित्र विनीतेषु दीनानाथोपकारिषु । मातापितुगुरूष्वेतन्नवकं दत्तमक्षयम्

पात्र व्यक्ती, मित्र, विनयशील, दीन-अनाथांचे उपकारकर्ते तसेच माता-पिता व गुरु यांना हे ‘नवक’ दान दिल्यास त्याचे पुण्य अक्षय होते।

Verse 82

निष्फलं नवसूत्सृष्टं चाटचारणतस्करे । कुवैद्ये कितवे धूर्ते शठे मल्ले च बंदिनि

चाटुकार, चारण/भाट, चोर, कुवैद्य, जुगारी, धूर्त, शठ, मल्ल आणि बंदीपाल/कारापाल यांना दिलेले ‘नवक’ दान निष्फळ ठरते।

Verse 83

आपस्त्वपि न देयानि नववस्तूनि सर्वथा । अन्वये सति सर्वस्वं दारांश्च शरणागतान्

आपत्तीतही ही नऊ वस्तू कधीही दान करू नयेत. वंशपरंपरा चालू असताना सर्वस्व, पत्नी व शरण आलेल्यांना देऊ नये.

Verse 84

न्यासाधीकुलवृत्तिं च निक्षेपं स्त्रीधनं सुतम् । यो ददाति स मूढात्मा प्रायश्चित्तैर्विशुध्यति

जो न्यासधन, कुलाची उपजीविका, ठेव (निक्षेप), स्त्रीधन किंवा पुत्र देतो तो मूढात्मा; तो प्रायश्चित्तांनीच शुद्ध होतो.

Verse 85

एतन्नवानां नवकं ज्ञात्वा प्रियमवाप्नुयात् । अन्यच्च नवकं वच्मि सर्वेषां स्वर्गमार्गदम्

‘नव’ संबंधी हा नऊ प्रकारांचा समूह जाणून प्रिय व हितकर फल मिळते. आता मी आणखी एक नवक सांगतो, जो सर्वांना स्वर्गमार्ग देणारा आहे.

Verse 86

सत्यं शौचमहिंसा च क्षांतिर्दानं दया दमः । अस्तेयमिंद्रियाकोचः सर्वेषां धर्मसाधनम्

सत्य, शौच, अहिंसा, क्षमा, दान, दया, दम (संयम), अस्तेय आणि इंद्रियनिग्रह—हे सर्वांचे धर्मसाधन आहे.

Verse 87

अभ्यस्य नवतिं चैतां स्वर्गमार्गप्रदीपिकाम् । सतामभिमतां पुण्यां गृहस्थो नावसीदति

स्वर्गमार्ग उजळविणारी, पुण्यरूप व सत्पुरुषांना प्रिय अशी ही नऊची माळ अभ्यासल्यास गृहस्थ कधीही अवनती पावत नाही.

Verse 88

जिह्वा भार्या सुतो भ्राता मित्र दास समाश्रिताः । यस्यैते विनयाढ्याश्च तस्य सर्वत्र गौरवम्

ज्याची वाणी, पत्नी, पुत्र, भाऊ, मित्र, दास व आश्रित हे सर्व विनय व शिस्तीने युक्त असतात, तो पुरुष सर्वत्र पूज्य ठरतो व सर्वत्र गौरव पावतो।

Verse 89

पानं दुर्जन संसर्गः पत्या च विरहोटनम् । स्वप्नोन्यगृहवासश्च नारीणां दूषणानि षट्

मद्यपान, दुर्जनांचा संग, पतीपासून विरह, आणि परक्या घरात शयन—ही (इत्यादी) स्त्रियांची सहा दूषणे/कलंक मानली जातात।

Verse 90

समर्घं धान्यमुद्धत्य महर्घं यः प्रयच्छति । स हि वार्धुषिको नाम तस्यान्नं नैव भक्षयेत्

जो योग्य दराने धान्य साठवून ठेवून नंतर अतिशय महागात विकतो, तो ‘वार्धुषिक’ म्हणतात; त्याचे अन्न कधीही खाऊ नये।

Verse 91

अग्रे माहिषिकं दृष्ट्वा मध्ये च वृषलीपतिम् । अंते वार्धुषिकं चैव निराशाः पितरो गताः

आरंभी माहिषिक, मध्ये वृषलीपति आणि शेवटी वार्धुषिक—असे पाहून पितर निराश होऊन निघून जातात।

Verse 92

महिषीत्युच्यते नारी या च स्याद्व्यभिचारिणी । तां दुष्टां कामयेद्यस्तु स वै माहिषिकः स्मृतः

जी स्त्री व्यभिचारिणी असेल तिला येथे ‘महिषी’ म्हणतात; आणि जो त्या दुष्ट स्त्रीची कामना करतो, तोच ‘माहिषिक’ मानला जातो।

Verse 93

स्व वृषं या परित्यज्य परवृषे वृषायते । वृषली सा हि विज्ञेया न शूद्री वृषली भवेत्

जी स्त्री आपला पती सोडून परपुरुषाशी संग करते, तीच ‘वृषली’ म्हणून ओळखावी; केवळ जन्माने शूद्र स्त्री वृषली होत नाही।

Verse 94

यावदुष्णं भवत्यन्नं यावन्मौनेन भुज्यते । तावदश्नंति पितरो यावन्नोक्ता हविर्गुणाः

अन्न उष्ण असेपर्यंत आणि मौनाने जेवले जाते तोपर्यंत पितर त्याचा भोग घेतात—हविर्गुणांचे उच्चारण होईपर्यंत।

Verse 95

विद्याविनयसंपन्ने श्रोत्रिये गृहमागते । क्रीडंत्यौषधयः सर्वा यास्यामः परमां गतिम्

विद्या-विनययुक्त श्रोत्रिय घरी आला की सर्व औषधी आनंदाने क्रीडा करीत म्हणतात—‘आता आम्ही परम गतीला जाऊ।’

Verse 96

भ्रष्टशौचवताचारे विप्रे वेदविवर्जिते । रोदित्यन्नं दीयमानं किं मया दुष्कृतं कृतम्

शौच-व्रत-सदाचारातून भ्रष्ट व वेदाध्ययनरहित ब्राह्मणाला अन्न दिले असता ते अन्न जणू रडते—‘मी कोणते दुष्कृत केले?’

Verse 97

यस्य कोष्ठगतं चान्नं वेदाभ्यासेन जीर्यति । स तारयति दातारं दशपूर्वान्दशापरान्

ज्याच्या उदरात गेलेले अन्न वेदाभ्यासाने ‘पचते’, तो दात्याला तारतो—दहा पिढ्या पूर्वीच्या आणि दहा पिढ्या पुढील।

Verse 98

न स्त्रीणां वपनं कार्यं न च गाः समनुव्रजेत् । न च रात्रौ वसेद्गोष्ठे न कुर्याद्वैदिकीं श्रुतिम्

स्त्रियांचे वपन (मुंडन) करू नये, तसेच गायींच्या मागे मागे जाऊ नये। रात्री गोठ्यात राहू नये आणि तेथे वैदिक श्रुतीचे पठणही करू नये॥

Verse 99

सर्वान्केशान्समुद्धृत्य च्छेदयेदंगुलद्वयम् । एवमेव तु नारीणां शिरसो मुंडनं भवेत्

सर्व केस एकत्र करून फक्त दोन बोटे इतकेच कापावेत। अशाच प्रकारे स्त्रियांच्या शिरोमुंडनाची रीती असावी॥

Verse 100

राजा वा राजपुत्रो वा ब्राह्मणो वा बहुश्रुतः । अकारयित्वा वपनं प्रायश्चित्तं विनिर्दिशेत्

राजा असो, राजपुत्र असो किंवा बहुश्रुत ब्राह्मण असो—जर त्याने (अनुचित) वपन करविले असेल, तर त्याने प्रायश्चित्त ठरवावे॥

Verse 110

माक्षिकं फाणितं शाकं गोरसं लवणं घृतम् । हस्तदत्तानि भुक्तानि दिनमेकमभोजनम्

मध, फाणित, शाक, गोरस, मीठ व तूप—हे जर हाताने दिलेले (अनुचित प्रसंगी) खाल्ले असतील, तर एक दिवस उपवास करावा॥

Verse 120

मा देहीति च यो ब्रूयाद्गवाग्निब्राह्मणेषु च । तिर्यग्योनिशतं गत्वा चांडालेष्वभिजायते

जो गायी, अग्नी व ब्राह्मण यांच्या बाबतीत ‘देऊ नका’ असे म्हणतो, तो तिर्यक्-योनीत शंभर जन्म घेऊन शेवटी चांडाळांत जन्मतो॥

Verse 130

चैत्यवृक्षं चितिं यूपं शिवनिर्माल्यभोजिनम् । वेदविक्रयिणं स्पृष्ट्वा सचैलो जलमाविशेत्

चैत्यवृक्ष, चिता, यूप, शिवनिर्माल्यभोजी किंवा वेदविक्रेता यांना स्पर्श केल्यास, वस्त्रांसह शुद्धीसाठी जलात प्रवेश करावा।

Verse 140

फाणितं गोरसं तोयं लवणं मधुकांजिकम् । हस्तेन ब्राह्मणो दत्त्वा कृच्छ्रं चांद्रायणं चरेत्

ब्राह्मणाने स्वतःच्या हाताने फाणित, गोरस, पाणी, मीठ किंवा मधुर-कांजीक दिल्यास, त्याने कृच्छ्र प्रायश्चित्त व चांद्रायण व्रत आचरावे।

Verse 150

व्यवहारानुरूपेण न्यायेन तु यदर्जनम् । क्षत्रियस्य पयस्तेन प्रजापालनतो भवेत्

व्यवहारास अनुरूप न्यायाने क्षत्रिय जे काही कमावतो, तेच त्याचे ‘पय’ म्हणजे धर्म्य उपजीविका; ती प्रजापालनातूनच उत्पन्न होते।

Verse 160

न शब्दशास्त्राभिरतस्य मोक्षो न चैव रम्या वसथप्रियस्य । न भोजनाच्छादन तत्परस्य न लोकवित्त ग्रहणे रतस्य

जो केवळ शब्दशास्त्रात रमतो त्याला मोक्ष नाही; रम्य निवासाला आसक्त असणाऱ्यालाही नाही; भोजन-वस्त्रात तत्पर असणाऱ्याला नाही; आणि लौकिक धनसंग्रहात रत असणाऱ्यालाही नाही।

Verse 167

स सर्वतीर्थसुस्नातः स सर्वक्रतुदीक्षितः । स दत्तसर्वदानस्तु काशी येन निषेविता

ज्याने काशीचे सम्यक् सेवन केले, तोच जणू सर्व तीर्थांत उत्तम स्नान केलेला, सर्व यज्ञांत दीक्षित झालेला आणि सर्व प्रकारची दाने दिलेली असतो।