Adhyaya 28

Verse 1

उमोवाच । किंचित्प्रष्टुमना नाथ स्वसंदेहापनुत्तये । वद खेदो यदि न ते त्रिकालज्ञानकोविद

उमा म्हणाली—हे नाथ! माझा संशय दूर करण्यासाठी मला थोडे विचारायचे आहे. तुम्हाला त्रास नसेल तर सांगा, हे त्रिकालज्ञानात निपुण।

Verse 2

तदा भगीरथो राजा क्व क्व भागीरथी तदा । यदा विष्णुस्तपस्तेपे चक्रपुष्करिणी तटे

त्या वेळी राजा भगीरथ कुठे होता, आणि तेव्हा भागीरथी (गंगा) कुठे होती—जेव्हा विष्णूंनी चक्र-पुष्करिणीच्या तीरावर तप केले?

Verse 3

शिव उवाच । संदेहोऽत्र न कर्तव्यो विशालाक्षि सदामले । श्रुतौ स्मृतौ पुराणेषु कालत्रयमुदीर्यते

शिव म्हणाले—हे विशालाक्षि, सदानिर्मळे! येथे मुळीच संशय करू नकोस. श्रुती, स्मृती आणि पुराणांत त्रिकालाचे वर्णन केले आहे.

Verse 4

भूतं भावि भवच्चापि संशयं मा वृथा कृथाः । इत्युक्त्वा पुनराहेशो गंगामाहात्म्यमुत्तमम्

भूत, भविष्य आणि वर्तमान—या विषयांत उगीच संशय करू नकोस. असे म्हणून प्रभूंनी पुन्हा गंगेचे उत्तम माहात्म्य सांगितले.

Verse 5

अगस्त्य उवाच । पार्वतीनंदन पुनर्द्युनद्याः परितो वद । महिमोक्तो हरौ यद्वद्देवदेवेन वै तदा

अगस्त्य म्हणाले—हे पार्वतीनंदना! दिव्य नदी (गंगा) विषयी पुन्हा सविस्तर सांग; त्या वेळी देवदेवांनी हरिसमोर जसा तिचा महिमा वर्णिला होता तसा.

Verse 6

स्कंद उवाच । मुनऽत्र मैत्रावरुणे यथा देवेन भाषितम् । शुणु त्रिपथगामिन्या माहात्म्यं पातकापहम्

स्कंद म्हणाले—हे मैत्रावरुण मुनी! येथे देवांनी जसे सांगितले तसे ऐक; त्रिपथगामिनी (गंगा) चे पातकहर माहात्म्य.

Verse 7

त्रिस्रोतसं समासाद्य सकृत्पिंडान्ददाति यः । उद्धृताः पितरस्तेन भवांभोधेस्तिलोदकैः

जो त्रिस्रोता (गंगा) जवळ जाऊन एकदाही पिंडदान करतो, त्याच्या पितरांना तिलोदक-तर्पणाने भवसागरातून उद्धरले जाते.

Verse 8

यावंतश्च तिला मर्त्यैर्गृहीता पितृकर्मणि । तावद्वर्षसहस्राणि पितरः स्वर्गवासिनः

पितृकर्मात मनुष्य जितके तिळकण अर्पित करतात, तितकी सहस्र वर्षे ते पितर स्वर्गात वास करतात।

Verse 9

देवाः सपितरो यस्माद्गंगायां सर्वदा स्थिताः । आवाहनं विसर्गं च तेषां तत्र ततो नहि

देव पितरांसह सदैव गंगेत स्थित असल्यामुळे, तेथे त्यांचे आवाहन व विसर्जन करण्याची गरज नाही।

Verse 10

पितृवंशे मृता ये च मातृवंशे तथैव च । गुरु श्वशुर बंधूनां ये चान्ये बांधवा मृताः

पितृवंशात जे मृत झाले आणि तसेच मातृवंशात; तसेच गुरु, श्वशुर, बंधू व अन्य नातेवाईकांतील जे दिवंगत—(सर्वांचा समावेश होतो)।

Verse 11

अजातदंता ये केचिद्ये च गर्भे प्रपीडिताः । अग्निविद्युच्चोरहता व्याघ्रदंष्ट्रिभिरेव च

ज्यांचे दात येण्यापूर्वीच निधन झाले, जे गर्भात पीडित होऊन नष्ट झाले; जे अग्नी, वीज किंवा चोरांनी मारले गेले, आणि ज्यांना वाघाच्या दातांनी फाडले—(सर्व स्मरणीय आहेत)।

Verse 12

उद्बंधन मृता ये च पतिता आत्मघातकाः । आत्मविक्रयिणश्चोरा ये तथाऽयाज्ययाजकाः

फाशीने मृत झालेले, पतित, आत्मघात करणारे; स्वतःला विकणारे, चोर, तसेच अयाज्य यज्ञांत याजक झालेले—(सर्वांचा समावेश होतो)।

Verse 13

रसविक्रयिणो ये च ये चान्ये पापरोगिणः । अग्निदा गरदाश्चैव गोघ्नाश्चैव स्ववंशजाः

जे मद्यादि रसांचा विक्रय करतात आणि जे अन्य पापरोगांनी ग्रस्त आहेत; आग लावणारे, विष देणारे व गोहत्या करणारे—स्वतःच्या वंशात जन्मलेले असले तरी—तेही (यात) धरले जातात।

Verse 14

असिपत्रवने ये च कुंभीपाके च ये गताः । रौरवेप्यंधतामिस्रे कालसूत्रे च ये गताः

जे असिपत्रवन व कुंभीपाक येथे गेले आहेत, तसेच जे रौरव, अंधतामिस्र आणि कालसूत्र येथे गेले आहेत—तेही (यात) समाविष्ट आहेत।

Verse 15

जात्यंतरसहस्रेषु भ्राम्यंते ये स्वकर्मभिः । ये तु पक्षिमृगादीनां कीटवृक्षादि वीरुधाम्

जे स्वकर्मांनी प्रेरित होऊन हजारो अन्य जन्मांत भटकतात; जे पक्षी-पशूंच्या योनित, तसेच कीटक, वृक्ष व वेलींप्रमाणेही झाले आहेत—ते सर्वही (यात) धरले जातात।

Verse 16

योनिं गतास्त्वसंख्याताः संख्यातानामशोभनाः । प्रापिता यमलोकं तु सुघोरैर्यमकिंकरैः

असंख्य जीव विविध योन्यांत गेले आहेत—मोजक्यांतही जे अशोभनीय; आणि ते अतिभयंकर यमकिंकरांनी यमलोकात नेले गेले आहेत।

Verse 17

येऽबांधवा बांधवा वा येऽन्यजन्मनि बांधवाः । येपि चाज्ञातनामानो ये चापुत्राः स्वगोत्रजाः

ते अबांधव असोत वा बांधव, किंवा अन्य जन्मीचे बांधव असोत; ज्यांची नावे अज्ञात आहेत, आणि स्वगोत्रातील जे पुत्रहीन होऊन गेले—तेही (यात) समाविष्ट आहेत।

Verse 18

विषेण च मृता वै ये ये वै शृंगिभिराहताः । कृतघ्नाश्च गुरुघ्नाश्च ये च मित्रद्रुहस्तथा

जे विषाने मेले, जे शिंगधारी पशूंनी घायाळ होऊन मेले, जे कृतघ्न, जे गुरुहंता, तसेच जे मित्रद्रोही—तेही येथे (काशीच्या तारक विधींच्या प्रसंगात) सांगितले आहेत.

Verse 19

स्त्री बालघातका ये च ये च विश्वासघातकाः । असत्यहिंसानिरता सदा पापरताश्च ये

जे स्त्री व बालकांचे घातक, जे विश्वासघात करणारे, जे असत्य व हिंसेत रत, आणि जे सदैव पापात आसक्त—तेही येथे (या उपदेशात) धरले आहेत.

Verse 20

अश्वविक्रयिणो ये च परद्रव्यहराश्च ये । अनाथाः कृपणा दीना मानुष्यं प्राप्तुमक्षमाः

जे घोड्यांचा व्यापार करणारे, जे परधन हरण करणारे, आणि जे अनाथ, कृपण, दीन होऊन मनुष्यजन्म प्राप्त करण्यास अक्षम—तेही येथे (उल्लेखिले) आहेत.

Verse 21

तर्पिता जाह्नवीतोयैर्नरेण विधिना सकृत् । प्रयांति स्वर्गतिं तेपि स्वर्गिणो मुक्तिमाप्नुयुः

जाह्नवी (गंगा)च्या जलाने मनुष्याने विधिपूर्वक एकदाही तर्पण करून त्यांना तृप्त केले, तर तेही स्वर्गगतीस जातात; आणि स्वर्गात जाऊन शेवटी मुक्तीही प्राप्त करतात.

Verse 22

एतान्मंत्रान्समुच्चार्य यः कुर्यात्पितृतर्पणम् । श्राद्धं पिंडप्रदानं च स विधिज्ञ इहोच्यते

जो या मंत्रांचे सम्यक् उच्चारण करून पितृतर्पण करतो, तसेच श्राद्ध व पिंडप्रदानही करतो—तोच येथे विधिज्ञ म्हणतात.

Verse 23

कामप्रदानि तीर्थानि त्रैलोक्ये यानि कानिचित् । तानि सर्वाणि सेवंते काश्यामुत्तरवाहिनीम्

त्रैलोक्यात जी जी कामना पूर्ण करणारी तीर्थे आहेत, ती सर्व जणू काशीतल्या उत्तरवाहिनी गंगेचीच सेवा व उपासना करीत असतात।

Verse 24

स्वःसिंधुः सर्वतः पुण्या ब्रह्महत्यापहारिणी । काश्यां विशेषतो विष्णो यत्र चोत्तरवाहिनी

स्वर्गनदी गंगा सर्वत्र पवित्र असून ब्रह्महत्येचे पापही हरते; पण हे विष्णो, काशीत जिथे ती उत्तरवाहिनी वाहते तिथे ती विशेषतः अधिक पुण्यदायिनी आहे।

Verse 25

गायंति गाथामेतां वै दैवर्षिपितरोगणाः । अपि दृग्गोचरा नः स्यात्काश्यामुत्तरवाहिनी

दैवर्षी आणि पितृगणांचा समुदाय हीच गाथा गातो—“काशीतील उत्तरवाहिनी आमच्या नेत्रांस गोचर होवो।”

Verse 26

यत्रत्यामृतसंतृप्तास्तापत्रितयवर्जिताः । स्याम त्वमृतमेवाद्धा विश्वनाथप्रसादतः

तेथे त्या अमृताने तृप्त होऊन, त्रिविध तापांपासून मुक्त होऊन, विश्वनाथांच्या कृपेने आम्ही खरोखरच अमर होवो।

Verse 27

गंगैव केवला मुक्त्यै निर्णीता परितो हरे । अविमुक्ते विशेषेण ममाधिष्ठानगौरवात्

हे हरे! गंगाच सर्वथा मुक्तीचे प्रत्यक्ष साधन ठरली आहे; आणि अविमुक्त (काशी) मध्ये तर माझ्या अधिष्ठानाच्या गौरवामुळे ती विशेषतः मुक्तिदायिनी आहे।

Verse 28

ज्ञात्वा कलियुगं घोरं गंगाभक्तिः सुगोपिता । न विंदतिं जना गंगां मुक्तिमागैर्कदायिकाम्

कलियुगाची घोरता जाणून गंगाभक्ती उत्तम रीतीने गुप्त ठेवली गेली आहे; मोक्षमार्ग देणारी ती गंगा लोकांना सापडत नाही.

Verse 29

अनेकजन्मनियुतं भ्राम्यमाणस्तु योनिषु । निर्वृतिं प्राप्नुयात्कोत्र जाह्नवीभजनं विना

असंख्य जन्मे योन्यांत भटकणारा, जाह्नवी (गंगा)चे भजन-पूजन न करता कुठे तरी शांती कशी मिळवील?

Verse 30

नराणामल्पबुद्धीनामेनो विक्षिप्तचेतसाम् । गंगेव परमं विष्णो भेषजं भवरोगिणाम्

हे विष्णो! अल्पबुद्धी व पापाने विक्षिप्त चित्त असलेल्या नरांसाठी, भव-रोगाने पीडितांची परम औषधी केवळ गंगाच आहे.

Verse 31

खंडस्फुटितसंस्कारं गंगातीरे करोति यः । मम लोके चिरं कालं तस्याक्षय सुखं हरे

हे हरे! जो गंगातीरी तुटक किंवा अपूर्ण संस्कारही करतो, तो माझ्या लोकी दीर्घकाळ अक्षय सुख भोगतो.

Verse 32

गंतुमुद्दिश्य यो गंगां परार्थस्वार्थमेव वा । न गच्छति परं मोहात्स पतेत्पितृभिः सह

जो परार्थ किंवा स्वार्थासाठी गंगेला जाण्याचा संकल्प करूनही, मोहाने पुढे जात नाही—तो पितरांसह अधःपात पावतो.

Verse 33

सर्वाणि येषां गांगेयैस्तोयैः कृत्यानि देहिनाम् । भूमिस्था अपि ते मर्त्या अमर्त्या एव वै हरे

हे हरे! ज्यांच्या देहधारी जीवांचे सर्व संस्कार व कृत्ये गंगाजलाने केली जातात, ते पृथ्वीवर मर्त्य असूनही खरेच अमरासमान, अमर्त्यच ठरतात।

Verse 34

चरमेपि वयोभागे स्वःसिंधुं यो निषेवते । कृत्वाप्येनांसि बहुशः सोपि यायाच्छुभां गतिम्

आयुष्याच्या शेवटच्या अवस्थेतही जो स्वर्ग-सरिता गंगेचे आश्रय घेऊन तिची सेवा करतो, त्याने अनेकदा पापे केली तरीही तो शुभ गतीस प्राप्त होतो।

Verse 35

यावदस्थि मनुष्याणां गंगातोयेषु तिष्ठति । तावदब्दसहस्राणि स्वर्गलोके महीयते

जोपर्यंत मनुष्याची अस्थी गंगाजलात राहते, तोपर्यंत तो सहस्रावधी वर्षे स्वर्गलोकी मानाने पूजिला जातो।

Verse 36

विष्णुरुवाच । देवदेवजगन्नाथ जगतां हितकृत्प्रभो । कीकसं चेत्पतेद्दैवाद्दुर्वृत्तस्य दुरात्मनः

विष्णू म्हणाले— हे देवाधिदेव, जगन्नाथ, जगताचे हितकर्ता प्रभो! दैवयोगाने जर दुर्वृत्ती, दुरात्म्या पुरुषाची अस्थी (तेथे) पडली तर…

Verse 37

जले द्युनद्या निष्पापे कथं तस्य परा गतिः । अपमृत्यु विपन्नस्य तदीश विनिवेद्यताम्

स्वर्ग-सरितेच्या पापनाशक जलात (त्याची अस्थी) असता त्याची परा गती कशी होईल? आणि जो अपमृत्यूने मरण पावला—हे ईश—तेही सांगावे।

Verse 38

महेश्वर उवाच । अत्रार्थे कथयिष्यामि पुरावृत्तमधोक्षज । शृणुष्वैकमना विष्णो वाहीकस्य द्विजन्मनः

महेश्वर म्हणाले—हे अधोक्षज (विष्णु)! या प्रसंगी मी एक प्राचीन वृत्तांत सांगतो. हे विष्णो! एकाग्र मनाने वाहीक नामक द्विजाची कथा ऐक.

Verse 39

पुरा कलिंगविषये द्विजो लवणविक्रयी । संध्यास्नानविहीनश्च वेदाक्षरविवर्जितः

पूर्वी कलिंग देशात एक द्विज होता; तो मीठ विकून उपजीविका करी. तो संध्यावंदन व स्नानकर्माविना होता आणि वेदमंत्रोच्चारही त्याने सोडला होता.

Verse 40

वाहीको नामतो यज्ञसूत्रमात्रपरिग्रहः । परिग्रहश्च तस्यासीत्कौविंदी विधवा नवा

त्याचे नाव वाहीक; त्याच्याकडे केवळ यज्ञोपवीत हेच जणू एकमेव ‘धन’ होते. आणि त्याची आसक्ती नवयौवना कौविंदी—विणकर समाजातील विधवा—हिच्यावर होती.

Verse 41

दुर्भिक्षपीडितेनाथ वृषलीपतिना विना । प्राणाधारं तदा तेन देशाद्देशांतरं ययौ

मग दुर्भिक्षाने पीडित होऊन, आणि त्या शूद्रा स्त्रीच्या पतीपासून वेगळा पडून, केवळ प्राणाधारासाठी तो देशोदेशी भटकू लागला.

Verse 42

मध्येऽथ दंडकारण्यं क्षुत्क्षामः संगवर्जितः । व्याघ्रेण घातितस्तत्र नरमांसप्रियेण सः

मार्गात दंडकारण्यात, भुकेने कृश व एकटा असलेला तो, तेथे नरमांसप्रिय वाघाने मारला गेला.

Verse 43

तस्य वामपदं गृध्रो गृहीत्वोदपतत्ततः । मांसाशिनाऽन्य गृध्रेण तस्य युद्धमभूद्दिवि

एका गिधाडाने त्याचा डावा पाय पकडला आणि वर उडाला. तेव्हा आकाशात त्या मांसभक्षकाचे दुसऱ्या गिधाडाशी युद्ध झाले.

Verse 44

गृध्रयोरामिषं गृध्न्वोः परस्परजयैषिणोः । अवापतत्पादगुल्फं कंकचंचुपुटात्तदा

मांसाची हाव असलेल्या आणि एकमेकांवर विजय मिळवू पाहणाऱ्या त्या गिधाडांच्या चोचीतून तो पाय आणि घोटा खाली पडला.

Verse 45

तस्य वाहीक विप्रस्य व्याघ्रव्यापादितस्य ह । मध्ये गंगं दैवयोगादपतद्द्वंद्वकारिणोः

वाघाने मारलेल्या त्या वाहीक ब्राह्मणाचा पाय, दैवयोगाने त्या दोन पक्ष्यांच्या भांडणात गंगेच्या मध्यभागी पडला.

Verse 46

यदैव हतवान्द्वीपी तं वाहीकमरण्यगम् । तस्मिन्नेव क्षणे बद्धः स पाशैः क्रूरकिंकरैः

ज्या क्षणी वनात वाघाने त्या वाहीकाला मारले, त्याच क्षणी यमाच्या क्रूर दूतांनी त्याला पाशांनी बांधले.

Verse 47

कशाभिर्घातितोत्यंतमाराभिः परितोदितः । वमन्रुधिरमास्येन नीतस्तैः स यमाग्रतः

चाबकाने अत्यंत मारलेला आणि अंकुशाने टोचलेला, तो मुखातून रक्त ओकत असताना त्याला यमासमोर नेण्यात आले.

Verse 48

आपृच्छि धर्मराजेन चित्रगुप्तोथ मापते । धर्माधर्मं विचार्यास्य कथयाशु द्विजन्मनः

तेव्हा धर्मराज यमाने चित्रगुप्तास विचारले— “हे प्रभो! या द्विजाचा धर्म-अधर्म त्वरेने तपासून मला सांग।”

Verse 49

वैवस्वतेन पृष्टोथ चित्रगुप्तो विचित्रधीः । सर्वदा सर्वजंतूनां वेदिता सर्वकर्मणाम्

वैवस्वत यमाने विचारताच, विचित्र बुद्धीचा चित्रगुप्त—जो सदैव सर्व जीवांचे व त्यांच्या सर्व कर्मांचे जाणकार—उत्तर देण्यास सिद्ध झाला।

Verse 50

जगाद यमुनाबंधुं वाहीकस्य द्विजन्मनः । जन्मकर्मदिनारभ्य दुर्वृत्तस्य शुभेतरम्

मग त्याने यमुनाबंधु यमाला वाहीक द्विजाविषयी सांगितले—जन्मकर्माच्या दिवसापासूनच त्या दुर्वृत्ताचे वर्तन थोडे शुभ, अधिक अशुभ होते।

Verse 51

चित्रगुप्त उवाच । गर्भाधानादिकं कर्म प्राक्कृतं नास्य केनचित् । जातकर्मकृतं नास्य पित्राऽज्ञानवता हरे

चित्रगुप्त म्हणाला— “हे हरी! याच्यासाठी गर्भाधानादी पूर्वसंस्कार कोणीच केले नाहीत; अज्ञानवश पित्याने याचे जातकर्मही केले नाही।”

Verse 52

गर्भैनः शमने हेतुः समस्तायुः सुखप्रदम् । एकादशेह्नि नामास्य न कृतं विधिपूर्वकम्

जो संस्कार गर्भसंबंधी पापांचे शमन करतो व संपूर्ण आयुष्यात सुख देतो—तोही; अकराव्या दिवशी याचे नामकरण विधिपूर्वक झाले नाही।

Verse 53

ख्यातः स्याद्येन विधिना सर्वत्र विधिपावनम् । नाकार्षीन्निर्गमं चास्य चतुर्थे मासि मंदधीः

ज्या विधीने सर्वत्र विधिनियमांनी पावन होऊन प्रतिष्ठा मिळते, तो संस्कारही त्या मंदबुद्धी पालकाने केला नाही; चौथ्या महिन्यात बालकाचा निष्क्रमणसंस्कारसुद्धा केला नाही।

Verse 54

जनकः शुभतिथ्यादौ विदेशगमनापहम् । षष्ठेऽन्नप्राशनंमासि न कृतं विधिपूर्वकम्

शुभ तिथीला परदेशगमनाचा अपाय दूर करणारा जो संस्कार म्हणतात, तोही पित्याने केला नाही; सहाव्या महिन्यात बालकाचे अन्नप्राशन विधिपूर्वक केले नाही।

Verse 55

सर्वदा मिष्टमश्नाति कर्मणा येन भास्करे । न चूडाकरणं चास्य कृतमब्दे यथाकुलम्

हे भास्करा! ज्या संस्काराने मनुष्य सदैव मधुर अन्नाचा आस्वाद घेतो, तोही येथे पाळला नाही; कुलाचाराप्रमाणे योग्य वर्षी बालकाचे चूडाकरणही झाले नाही।

Verse 56

कर्मणा येन केशाः स्युः स्निग्धाः कुसुमवर्षिणः । नाकारि कर्णवेधोस्य जनित्रा समये शुभे

ज्या संस्काराने केस स्निग्ध व कुसुमवर्षी (शोभा-सौभाग्य देणारे) होतात, तो कर्णवेधही त्याच्या माता-पित्यांनी योग्य शुभकाळी केला नाही।

Verse 57

सुवर्णग्राहिणौ येन कर्णौ स्यातां च सुश्रुती । मौंजीबंधोप्यभूदस्य व्यतीतेब्देऽष्टमे हरे । ब्रह्मचर्याभिवृद्ध्यै यो ब्रह्मग्रहणहेतुकः

ज्या संस्काराने कान सुवर्ण धारण करण्यास योग्य होतात आणि ‘सुश्रुती’ (सदुपदेश ऐकण्यात निपुण) बनतो, हे हरे! त्याचा मौंजीबंधही आठवे वर्ष उलटल्यावरच झाला—जो ब्रह्मचर्यवृद्धीस व ब्रह्म (वेदाध्ययन) ग्रहणास कारणीभूत आहे।

Verse 58

मौंजीमोक्षणवार्तापि कृता नास्य जनुःकृता । गार्हस्थ्यं प्राप्यते यस्मात्कर्मणोऽनंतरं वरम्

मौंजी-मोक्षण झाल्याची केवळ वार्ताही झाली—जरी त्याने आश्रमधर्म यथाविधि पाळला नव्हता—तरी त्या कर्मानंतर तत्क्षणीच त्याला पुढील ‘श्रेष्ठ’ पद, म्हणजे गृहस्थाश्रम, प्राप्त झाला।

Verse 59

यथाकथंचिदूढाऽथ पत्नी त्यक्तकुलाध्वगा । वृषलीपतिना तेन परदारापहारिणा

मग कसाबसा त्याने कुलमार्ग सोडून गेलेल्या स्त्रीशी विवाह केला; आणि तो, वृषलीचा पती होऊन, परस्त्रीहरण करणारा बनला।

Verse 60

आरभ्य पंचमाद्वर्षात्परस्वस्यापहारकः । अभूदेष दुराचारो दुरोदरपरायणः

पाचव्या वर्षापासूनच तो परधन चोरणारा झाला; हा मनुष्य दुराचारी बनला आणि जुगारात आसक्त झाला।

Verse 61

रुमायां वसताऽनेन हतागौरेकवार्षिकी । एकदा दृढदंडेन लिहंती लवणं मृता

रुमामध्ये राहात असताना याने एक वर्षाची गाय मारली; एकदा ती मीठ चाटत असताना कठोर दांडक्याने मारल्याने ती मेली।

Verse 62

जननीं पादपातेन बहुशोऽसावताडयत् । कदाचिदपि नो वाक्यं पितुः कृतमनेन वै

तो आपल्या जननीला लाथांनी वारंवार मारत असे; आणि खरेच, पित्याचे वचन त्याने कधीही एकदाही पाळले नाही।

Verse 64

धत्तूरकरवीरादि बहुधोपविषाणि च । क्रीडाकलहमात्रेण भक्षयच्चैष दुर्मतिः

तो दुर्मती मनुष्य केवळ बालखेळ व क्षुल्लक कलह यासाठी धत्तूरा, करवीर इत्यादी अनेक उपविषही भक्षण करी।

Verse 65

दग्धोसावग्निना सौरे श्वभिश्च कवलीकृतः । शृंगिभिः परितः प्रोतो विषाणाग्रैरसौ बहु

तो घोर अग्नीने दग्ध झाला, कुत्र्यांनी फाडून गिळला, आणि शिंगधारी पशूंनी शिंगांच्या टोकांनी त्यास चहूबाजूंनी वारंवार भोसकले।

Verse 66

दंदशूकैर्भृशं दष्टो दुष्टः शिष्टैर्विगर्हितः । काष्ठेष्टलोष्टैः पापिष्ठः कृतानिष्टः सदात्मनः

तो दंशूकांनी फार दंशिला गेला; दुष्ट म्हणून शिष्टांनी धिक्कारला; आणि सज्जनांचे अनिष्ट करणारा तो परम पापी काठ्या, मडक्याचे ठिकरे व मातीचे ढेकळ यांनी मारला गेला।

Verse 67

आस्फालितं शिरोनेनासकृच्चापि दुरात्मना । यदर्च्यते सदा सद्भिरुत्तमांगमनेकधा

त्या दुरात्म्याने वारंवार आपले शिर आपटले—तेच उत्तमांग, ज्याची सज्जन नेहमी अनेक प्रकारे पूजा करतात।

Verse 68

असौ हि ब्राह्मणो मंदो गायत्रीमपिवेदन । कामतो मत्स्यमांसानि जग्धान्येतेन दुर्धिया

तो मंदबुद्धी ब्राह्मण गायत्रीही जाणत नव्हता; आणि कामवश, दुर्बुद्धीने, त्याने मासे व मांस भक्षण केले।

Verse 69

आत्मार्थं पायसमसौ पर्यपाक्षीदनेकधा । लाक्षालवणमांसानां सपयोदधिसर्पिषाम्

स्वार्थासाठी तो वारंवार अनेक प्रकारे पायस शिजवीत असे—लाक्षा, मीठ व मांसासह, तसेच दूध, दही व तुपासह।

Verse 70

विषलोहायुधानां च दासीगोवाजिनामपि । विक्रेताऽसौ सदा मूढस्तथा वै केशचर्मणाम्

तो मूढ मनुष्य नेहमी विष व लोखंडी शस्त्रांचा विक्रेता होता; तसेच दासी, गायी व घोडे यांचा व्यापारही करी—तसाच केस व कातड्याचाही।

Verse 71

शूद्रान्न परिपुष्टांगः पर्वण्यहनि मैथुनी । पराङ्मुखो दैवपित्र्यकर्मण्येष दुरात्मवान्

शूद्राच्या अन्नाने देह पुष्ट करून तो पर्वणी व पवित्र दिवशीही मैथुन करीत असे; आणि देव-पितृकर्मांपासून पराङ्मुख राहात असे—हा दुरात्मा।

Verse 72

पक्षिणो घातितानेन मृगाश्चापि परः शतम् । अकारण द्रुमच्छेदी सदा निर्दयमानसः

त्याने पक्षी मारले, आणि मृगही—शंभराहून अधिक; कारण नसताना तो झाडे तोडीत असे, त्याचे मन सदैव निर्दय होते।

Verse 74

अदत्तदानः पिशुनः शिश्नोदरपरायणः । किं बहूक्तेन रविज साक्षात्पातक मूर्तिमान्

तो दान न करणारा, निंदक, आणि केवळ काम व उदर यांचाच परायण होता. हे रविनंदना, अधिक काय सांगू—तो प्रत्यक्ष पापाची मूर्तीच होता.

Verse 75

रौरवेप्यंधतामिस्रे कुंभीपाकेऽतिरौरवे । कालसूत्रे कृमिभुजि पूयशोणितकर्दमे

रौरव, अंधतामिस्र, कुंभीपाक, अतिरौरव; तसेच कालसूत्र, कृमिभोजी आणि पूय-रक्ताच्या चिखलात—

Verse 76

असिपत्रवने घोरे यंत्रपीडे सुदंष्ट्रके । अधोमुखे पूतिगंधे विष्ठागर्त्तेष्वभोजने

—भयंकर असिपत्रवनात, यंत्रपीडेत, सुदंष्ट्रकात; अधोमुखात, दुर्गंधी प्रदेशात, आणि अभोजनाच्या विष्ठागर्तांत—

Verse 77

सूचीभेद्येऽथ संदंशे लालापे क्षुरधारके । प्रत्येकं नरके त्वेष पात्यतां कल्पसंख्यया

—सूचीभेद्य, मग संदंश, लालाप आणि क्षुरधारक—या प्रत्येक नरकात त्याला एकेक करून कल्पसंख्येइतका काळ टाकावे।

Verse 78

धर्मराजः समाकर्ण्य चित्रगुप्तमुखादिति । निर्भर्त्स्य तं दुराचारं किंकरानादिदेश ह

चित्रगुप्ताच्या मुखातून हे ऐकून धर्मराजांनी त्या दुराचाऱ्यास धारेवर धरले आणि मग आपल्या किंकरांना आज्ञा दिली।

Verse 79

भ्रू संज्ञया हृतैर्नीतः स बद्ध्वा निरयालयम् । आक्रंदरावो यत्रोच्चैः पापिनां रोमहर्षणः

भुवईच्या संकेतानेच त्याला पकडून नेले; बांधून नरकालयात टाकले—जिथे पाप्यांचा उंच आक्रोश अंगावर काटा आणतो।

Verse 80

ईश्वर उवाच । यातनास्वतितीव्रासु वाहीके संस्थिते तदा । तत्कालपुण्यफलदे गाङ्गेयांभसि निर्मले

ईश्वर म्हणाले—वाहीक अत्यंत तीव्र यातनांत असताना, त्याच क्षणी तत्काळ पुण्यफळ देणारे निर्मळ गंगाजल प्रकट झाले।

Verse 81

पतितं तद्धि गृध्रास्याद्वाहीकस्य द्विजन्मनः । हरे विमानं तत्कालमापन्नं सुरसद्मतः

त्याच वेळी गिधाडमुख अवस्थेतून द्विज वाहीकाचे दुःख निघून गेले; आणि देवसदनातून हरिचे विमान तत्क्षणी येऊन पोहोचले।

Verse 82

घंटावलंबितं दिव्यं दिव्यस्त्रीशतसंकुलम् । आरुह्य देवयानं स दिव्यवेषधरो द्विजः

घंटांनी अलंकृत, दिव्य आणि शेकडो दिव्य स्त्रियांनी भरलेल्या त्या देवयानावर आरूढ होऊन तो द्विज दिव्य वेश धारण करून बसला।

Verse 83

वीज्यमानोऽप्सरोवृंदैर्दिव्यगंधानुलेपनः । जगाम स्वर्गभुवनं गंगास्थिपतनाद्धरे

अप्सरांच्या वृंदांनी वीज घालत, दिव्य सुगंधांनी अनुलेपित होऊन, हे हरे, गंगेत अस्थिपतन झाल्यामुळे तो स्वर्गलोकास गेला।

Verse 84

स्कंद उवाच । वस्तुशक्तिविचारोयमद्भुतः कोपि कुंभज । द्रवरूपेण काप्येषा शक्तिः सादाशिवी परा

स्कंद म्हणाले—हे कुंभज, वस्तूमध्ये निहित शक्तीचा हा विचार अत्यंत अद्भुत आहे। द्रवरूपाने ही सदा-शिवाची परा शक्तीच आहे।

Verse 85

करुणामृतपूर्णेन देवदेवेन शंभुना । एषा प्रवर्तिता गंगा जगदुद्धरणाय वै

करुणामृताने परिपूर्ण देवदेव शंभूंनी ही गंगा प्रवाहित केली—खरोखर जगाच्या उद्धारासाठी।

Verse 86

यथान्याः सरितो लोके वारिपूर्णाः सहस्रशः । तथैषानानुमंतव्या सद्भिस्त्रिपथगामिनी

जगात जलाने परिपूर्ण इतर नद्या हजारो आहेत; पण ही त्रिपथगामिनी गंगा—सज्जनांनी तशीच सामान्य मानू नये.

Verse 87

श्रुत्यक्षराणि निश्चित्य कारुण्याच्छंभुना मुने । निर्मिता तद्द्रवैरेषा गंगा गंगाधरेण वै

हे मुने! करुणेने शंभूंनी श्रुतीची अक्षरे निश्चित करून, त्यांच्या द्रवसारातून ही गंगा निर्माण केली—खरोखर गंगाधरानेच.

Verse 88

योगोपनिषदामेतं सारमाकृष्य शंकरः । कृपया सर्वजंतूनां चकार सरितां वराम्

शंकरांनी योगोपनिषदांचा हा सार काढून, सर्व जीवांवर कृपा करून, नद्यांमध्ये श्रेष्ठ अशी ही सरिता निर्माण केली.

Verse 89

अकलानिधयो रात्र्यो विपुष्पाश्चैव पादपाः । यथा तथैव ते देशा यत्र नास्त्यमरापगा

जशा कलाहीन चंद्राच्या रात्र्या आणि पुष्पहीन वृक्ष, तशीच ती देशे आहेत जिथे अमरापगा (गंगा) नाही.

Verse 90

अनयाः संपदो यद्वन्मखा यद्वददक्षिणाः । तद्वद्देशा दिशः सर्वा हीना गंगांभसा हरे

हे हरे! जसे योग्य उपयोगाविना संपत्ती व दक्षिणारहित यज्ञ निष्फळ ठरतात, तसेच गंगाजलाविना सर्व देश व दिशा हीन होतात।

Verse 91

व्योमांगणमनर्कं च नक्तेऽदीपं यथा गृहम । अवेदा ब्राह्मणा यद्वद्गंगाहीनास्तथा दिशः

जसा सूर्याविना आकाश निस्तेज, जसा रात्री दीपाविना घर निरर्थक, आणि जसे वेदाविना ब्राह्मण शोभाहीन—तसेच गंगाविना दिशा दीन होतात।

Verse 92

चांद्रायणसहस्रं तु यः कुर्याद्देहशोधनम् । गंगामृतं पिबेद्यस्तु तयोर्गंगाबुपोऽधिकः

जो सहस्र चांद्रायण व्रतांनी देहशुद्धी करील, आणि जो गंगेस अमृततुल्य जल पिईल—त्या दोघांपेक्षा गंगाजलपान करणारा अधिक पुण्यवान म्हणतात।

Verse 93

पादेनैकेन यस्तिष्ठेत्सहस्रं शरदां शतम् । अब्दं गंगांबुपो यस्तु तयोर्गंगांबुपोऽधिकः

जो एक पायावर उभा राहून सहस्र वेळा शंभर शरद्‌ऋतू इतका काळ तप करील, आणि जो एक वर्ष गंगाजल पिईल—त्या दोघांपेक्षा गंगाजलपान करणारा अधिक श्रेष्ठ म्हणतात।

Verse 94

अवाक्छिराः प्रलंबेद्यः शतसंवत्सरान्नरः । भीष्मसूवालुकातल्पशयस्तस्माद्वरो हरे

जर एखादा नर शंभर वर्षे उलटा लटकून राहील, किंवा भयंकर वाळूच्या शय्येवर शयन करील—तरीही, हे हरे! त्याहून श्रेष्ठ गंगेची कृपा व माहात्म्य आहे।

Verse 95

पापतापाभितप्तानां भूतानामिह जाह्ववी । पापतापहरा यद्वद्गंगा नान्यत्तथा कलौ

पापतापाने येथे दग्ध झालेल्या प्राण्यांसाठी जाह्नवीच पाप-ताप हरते; कलियुगात गंगेप्रमाणे दुसरे काही नाही.

Verse 96

तार्क्ष्यवीक्षणमात्रेण फणिनौ निर्विषा यथा । निष्प्रभाणि तथेनांसि भागीरथ्यवलोकनात्

जसे गरुडाच्या केवळ नजरेने सर्प विषहीन होतात, तसेच भागीरथीचे दर्शन होताच पापे निष्प्रभ व दुर्बल होतात.

Verse 97

गंगातटोद्भवां मृत्स्नां यो मौलौ बिभृयान्नरः । बिभर्ति सोऽर्कबिंबं वै तमोनाशाय निश्चितम्

जो मनुष्य गंगातटाची माती मस्तकी धारण करतो, तो जणू सूर्यबिंबच धारण करतो—अज्ञान व पापरूपी तमाचा नाश करण्यासाठी निश्चितच.

Verse 98

व्यसनैरभिभूतस्य धनहीनस्य पापिनः । गंगैव केवलं तस्य गतिरुक्ता न चान्यथा

व्यसनांनी ग्रासलेल्या, धनहीन व पापभाराने दबलेल्या जनासाठी केवळ गंगाच गती व आश्रय सांगितली आहे; अन्यथा नाही.

Verse 99

श्रुताभिलषिता दृष्टा स्पृष्टा पीताऽवगाहिता । पुंसां वंशद्वयं गंगा तारयेन्नात्र संशयः

गंगेचे श्रवण, अभिलाष, दर्शन, स्पर्श, पान किंवा स्नान—यापैकी काहीही झाले तरी—ती पुरुषाच्या पितृ व मातृ अशा दोन्ही वंशांचा उद्धार करते; यात संशय नाही.

Verse 100

कीर्तनाद्दर्शनात्स्पर्शाद्गंगापानावगाहनात् । दशोत्तरगुणा ज्ञेया पुण्यापुण्यर्द्धिनाशयोः

गंगेचे कीर्तन, दर्शन, स्पर्श तसेच तिचे जल पिणे व तिच्यात स्नान करणे—या कर्मांनी पुण्यवृद्धी व पापनाश दहापटाहूनही अधिक होतो, असे जाणावे।

Verse 110

ब्रह्मलोकस्तु लोकानां सर्वेषामुत्तमो यथा । सरितां सरसां वापि वरिष्ठा जाह्नवी तथा

जसे सर्व लोकांमध्ये ब्रह्मलोक सर्वोत्तम आहे, तसेच नद्या व सरोवरांमध्येही जाह्नवी गंगा ही सर्वश्रेष्ठ व श्रेष्ठतम आहे।

Verse 120

ज्ञात्वाज्ञात्वा च गंगायां यः पंचत्वमवाप्नुयात् । अनात्मघाती स्वर्गी स्यान्नरकान्स न पश्यति

जाणून किंवा अजाणतेपणी जो गंगेत देहत्याग (मृत्यू) पावतो—तो जर आत्मघातकी नसेल—तर तो स्वर्गगामी होतो आणि नरकांचे दर्शन घेत नाही।

Verse 124

यावंति तस्या लोमानि मुने तत्संततेरपि । तावद्वर्षसहस्राणि स स्वर्गसुखभुग्भवेत्

हे मुने! तिच्या देहावरील जितके रोम आहेत आणि तिच्या संततीच्या देहावरीलही जितके रोम आहेत—तितक्या हजारो वर्षे तो स्वर्गसुखाचा भोग घेणारा होतो।