Adhyaya 11

Verse 1

अगस्तिरुवाच । शृणु सुश्रोणि सुभगे वैश्वानरसमुद्भवम् । पुण्यशीलसुशीलाभ्यां यथोक्तं शिवशर्मणे

अगस्त्य म्हणाले—हे सुश्रोणि, हे सुभगे! वैश्वानर (पवित्र अग्नी)समुद्भव हा वृत्तांत ऐक. पुण्यशीला व सुशीला या दोघींनी जसे घडले तसेच शिवशर्म्यास सांगितले होते।

Verse 2

अथ कालेन तद्योषिदंतर्वत्नी बभूव ह । विधिवद्विहिते तेन गर्भाधानाख्य कर्मणि

नंतर काळाच्या ओघात, त्याने विधिपूर्वक ‘गर्भाधान’ नावाचा संस्कार केल्यावर ती स्त्री गर्भवती झाली।

Verse 3

ततः पुंसवनं तेन स्पंदनात्प्राग्विपश्चिता । गृह्योक्तविधिना सम्यक्कृतं पुंस्त्वविवृद्धये

त्यानंतर गर्भाच्या पहिल्या स्पंदनापूर्वी, त्या विद्वानाने गृह्यसूत्रोक्त विधीनुसार ‘पुंसवन’ संस्कार नीट केला, पुत्रत्ववृद्धीसाठी।

Verse 4

सीमन्तोथाष्टमे मासि गर्भरूपसमृद्धिकृत् । सुखप्रसव सिद्ध्यै च तेनाकारि क्रियाविदा

मग आठव्या महिन्यात गर्भरूपाची समृद्धी व सुखरूपे यशस्वी प्रसूती सिद्ध व्हावी म्हणून, विधिज्ञांनी ‘सीमंत’ संस्कार केला।

Verse 5

अथातः सत्सुतारासु ताराधिप वराननः । केंद्रे गुरौ शुभे लग्ने सुग्रहेष्वयुगेषु च

त्यानंतर शुभ नक्षत्रांच्या वेळी, ताराधिप चंद्र—शुभमुख—गुरुसह शुभ केंद्रस्थानी होता; शुभ लग्न होते आणि विषम भागांत शुभ ग्रह असल्याने काळ परम मंगलमय झाला।

Verse 6

अरिष्टं दीपयन्दीप्त्या सर्वारिष्टविनाशकृत् । तनयो नाम तस्यां तु शुचिष्मत्यां बभूव ह

आपल्या तेजाने सर्व अरिष्ट दूर करणारा, सर्व अरिष्ट-विनाशक असा पुत्र त्या शुचिष्मतीच्या उदरी खरोखर जन्मला।

Verse 7

सद्यः समस्तसुखदो भूर्भुवःस्वर्निवासिनाम् । गंधवाहागन्धवाहादिग्वधूमुखवासनाः

क्षणातच ते भूर्-भुवः-स्वर्लोकनिवासींस सर्व सुख देणारे झाले; आणि दिग्वधूंच्या मुखसुगंधासारखे सुगंधवाहक वारे सर्व दिशांनी वाहू लागले।

Verse 8

इष्टगन्धप्रसूनौघैर्ववर्षुस्ते घनाघनाः । देवदुन्दुभयो नेदुः प्रसेदुः सर्वतोदिशः

ते घनघोर मेघ प्रिय सुगंधी पुष्पांचा वर्षाव करू लागले; देवदुंदुभी निनादल्या आणि सर्व दिशांना प्रसन्नता व शांतता पसरली।

Verse 9

परितः सरितः स्वच्छा भूतानां मानसैः सह

सर्वत्र नद्या स्वच्छ झाल्या, आणि त्यांच्यासह प्राण्यांची मनेही निर्मळ, शांत व प्रसन्न झाली।

Verse 10

सत्त्वाः सत्त्वसमायुक्ता वसुधासीच्छुभा तदा । कल्याणी सर्वतो वाणी प्राणिनः प्रीणयंत्यभूत्

सर्व सत्त्वे सत्त्वगुणाने युक्त झाली; तेव्हा वसुधा शुभ झाली; आणि सर्व दिशांनी कल्याणकारी मधुर वाणी उठून प्राण्यांना आनंद देऊ लागली।

Verse 11

तिलोत्तमोर्वशीरंभा प्रभा विद्युत्प्रभा शुभा । सुमंगला शुभालापा सुशीलाड्या वरांगनाः

तिलोत्तमा, उर्वशी, रंभा, प्रभा, विद्युत्प्रभा, शुभा, सुमंगला, शुभालापा आणि सुशीला—या सर्व सद्गुणसंपन्न दिव्य अप्सरा मंगलोत्सवासाठी प्रकट झाल्या।

Verse 12

क्वणत्कंकण पात्राणि कृत्वा करतलं मुदा । मुक्तमुक्ताफलाढ्यानि यक्षकर्दमवंति च

आनंदाने त्यांनी करताल्या वाजवल्या; कंकणे व पात्रे झंकारली; आणि मोती व मोत्यांच्या गुच्छांनी समृद्ध अर्घ्य, तसेच यक्ष-कर्दम (यक्षांची निधी) घेऊन त्या आल्या।

Verse 13

वज्रवैदूर्य दीपानि हरिद्रा लेपनानि च । गारुत्मतैकरूपाणि शंखशुक्तिदधीनि च

वज्र व वैदूर्य-मण्यांचे दीप, हरिद्रेचे लेपन, गरुडासारख्या तेजाचे एकरूप शुभ द्रव्य, तसेच शंख, शुक्ती आणि दही—ही सर्व मंगल सामग्री तेथे मांडलेली होती।

Verse 14

पद्मरागप्रवालाख्यरत्नकुंकुमवंति च । गोमेदपुष्परागेंद्र नीलसन्माल्यभांजि च

ते पद्मराग-प्रवालादी रत्नचूर्ण व शुभ कुंकुमाने अलंकृत होते; गोमेद, पुष्पराग, नीलमणी आणि उत्तम माळांनी शोभून तेथे आले।

Verse 15

विद्याधर्यश्च किन्नर्यस्तथाऽमर्यः सहस्रशः । चामर व्यग्रहस्ताग्र मंगलद्रव्यपाणयः

हजारो विद्याधरी, किन्नरी व दिव्य कन्या आल्या; काही चामर हातात घेऊन व्यग्र होत्या, तर काहींच्या हाती मंगलद्रव्य होते।

Verse 16

गंधर्वोरगयक्षाणां सुवासिन्यः शुभस्वराः । गायंत्यो ललितं गीतं तत्राजग्मुरनेकशः

गंधर्व, उरग (नाग) व यक्ष यांच्या सुशोभित, शुभस्वरी स्त्रिया अनेक जणी तेथे ललित गीत गात गात आल्या।

Verse 17

मरीचिरत्रि पुलहः पुलस्त्यः क्रतुरंगिराः । वसिष्ठः कश्यपश्चाहं विभांडो मांडवीसुतः

मारीचि, अत्रि, पुलह, पुलस्त्य, क्रतु व अंगिरा; वसिष्ठ, कश्यप आणि मी स्वतः—तसेच मांडवीपुत्र विभांड—हे सर्व तेथे उपस्थित होते।

Verse 18

लोमशो लोमचरणो भरद्वाजोथ गौतमः । भृगुस्तु गालवो गर्गो जातूकर्ण्यः पराशरः

लोमश, लोमचरण, भरद्वाज व गौतम; तसेच भृगु, गालव, गर्ग, जातूकर्ण्य व पराशर—हे मुनीही तेथे एकत्र जमले।

Verse 19

तत्र स्नात्वा विधानेन दृष्ट्वा विश्वेश्वरं विभुम् । त्रैलोक्यप्राणिसंत्राणकारिणं प्रणनाम ह

तेथे विधिपूर्वक स्नान करून, सर्वव्यापी प्रभू विश्वेश्वरांचे दर्शन घेऊन—त्रैलोक्यातील प्राण्यांचे रक्षण करणाऱ्या त्या प्रभूस—भक्तिभावाने प्रणाम केला।

Verse 20

जमदग्निश्च संवर्तो मतंगो भरतोंशुमान् । व्यासः कात्यायनः कुत्सः शौनकः सुश्रुतः शुकः

जमदग्नी व संवर्त, मतंग व अंशुमान् भरत; व्यास, कात्यायन, कुत्स, शौनक, सुश्रुत आणि शुक—हे मुनि देखील तेथे उपस्थित होते।

Verse 21

ऋष्यशृंगोथ दुर्वासा रुचिर्नारदतुंबुरू । उत्तंको वामदेवश्च च्यवनोसितदेवलौ

ऋष्यशृंग, मग दुर्वासा, रुचि, नारद व तुंबुरू; उत्तंक व वामदेव, तसेच च्यवन, असित आणि देवल—हेही तेथे आले।

Verse 22

शालंकायनहारी तौ विश्वामित्रोथभार्गवः । मृकंडः सह पुत्रेण दाल्भ्य उद्दालकस्तथा

शालंकायन व हारी, विश्वामित्र व भार्गव; मृकंड पुत्रासह, तसेच दाल्भ्य आणि उद्दालक—सर्वजण तेथे एकत्र जमले।

Verse 23

धौम्योपमन्युवत्साद्या मुनयो मुनिकन्यकाः । तच्छांत्यर्थं समाजग्मुर्धन्यं विश्वानराश्रमम्

धौम्य, उपमन्यु, वत्स इत्यादी मुनि आणि मुनिकन्याही—त्या शांतीसाठी—धन्य विश्वानर आश्रमात एकत्र येऊन आले।

Verse 24

ब्रह्मा बृहस्पतियुतो देवो गरुडवाहनः । नंदि भृंगि समायुक्तो गौर्या सह वृषध्वजः

बृहस्पतीसह ब्रह्मदेव आले; गरुडवाहन भगवानही पावले। गौरीसह वृषध्वज महादेव नंदी व भृंगी यांसह त्या महापवित्र प्रसंगी उपस्थित झाले।

Verse 25

महेंद्रमुख्या गीर्वाणा नागाः पातालवासिनः । रत्नान्यादाय बहुशः ससरित्का महाब्धयः

महेन्द्र (इंद्र) यांच्या नेतृत्वाखाली देव आले; पाताळवासी नागही आले. महान समुद्रही आपल्या नद्यांसह वारंवार अनेक प्रकारची रत्ने घेऊन अर्पणासाठी उपस्थित झाले.

Verse 26

स्थावरा जंगमं रूपं धृत्वा याताः सहस्रशः । महामहोत्सवे तस्मिन्बभूवाकालकौमुदी

स्थावर असणारेही जंगम रूप धारण करून हजारोंनी तेथे आले. त्या महामहोत्सवात जणू ऋतुबाह्य चांदण्यासारखी उज्ज्वल प्रभा प्रकट झाली.

Verse 27

जातकर्म स्वयं चक्रे तस्य देवः पितामहः । श्रुतिं विचार्य तद्रूपां नाम्ना गृहपतिस्त्वयम्

त्याचे जातकर्म संस्कार देव-पितामह ब्रह्मदेवांनी स्वतः केले. त्या रूपास अनुरूप श्रुतीचा विचार करून त्यांनी सांगितले—“तुझे नाव ‘गृहपति’ असेल.”

Verse 28

इति नाम ददौ तस्मै देयमेकादशेहनि । नामकर्मविधानेन तदर्थं श्रुतिमुच्चरन्

अशा रीतीने त्यांनी त्याला नाव दिले—हे नाव अकराव्या दिवशी द्यावे. नामकरणविधीनुसार, त्या अर्थाचे प्रकाशन करणारी श्रुती उच्चारत त्यांनी विधी पूर्ण केला.

Verse 29

अयमग्निर्गृहपतिर्गार्हपत्यः प्रजाया वसुवित्तमः । अग्ने गृहपतेभिद्युम्नमभि सह आयच्छस्व

हा अग्नी गृहपति आहे—गार्हपत्य अग्नी—जो वंशासाठी धन व समृद्धी देणारा श्रेष्ठ दाता आहे. हे अग्ने, हे गृहपते, आम्हांस एकत्र द्युम्नयुक्त तेज प्रदान कर.

Verse 30

अग्ने गृहपते स्थित्या परामपि निदर्शयन् । चतुर्निगममंत्रोक्तैराशीर्भिरभिनंद्य च

हे अग्ने, हे गृहपते, तुझ्या स्थिर स्थितीने तू परम पदही प्रकट करतोस. आणि चारही वेदांतील मंत्रोक्त आशीर्वादांनी त्याने त्याचे अभिनंदन केले.

Verse 31

कृत्वा बालोचितां रक्षां हरेण हरिणा सह । निर्ययौ हंसमारुह्य सर्वेषां प्रपितामहः

बालकास योग्य अशी रक्षा करून, हरि (विष्णू) व हर (शिव) यांच्यासह, सर्वांचा प्रपितामह ब्रह्मा हंसावर आरूढ होऊन निघून गेला.

Verse 32

अहोरूपमहो तेजस्त्वहो सर्वांगलक्षणम् । अहो शुचिष्मतीभाग्यमाविरासीत्स्वयं हरः

अहो, किती सुंदर रूप! अहो, किती तेज! अहो, सर्व अंगांवर पूर्ण मंगललक्षणे! अहो, हे शुद्ध तेजस्वी सौभाग्य—स्वयं हर (शिव) प्रकट झाले!

Verse 33

अथवा किमिदं चित्रं शर्वभक्तजनेष्वहो । आविर्भवेत्स्वयं रुद्रो यतोरुद्रास्तदर्चकाः

किंवा यात आश्चर्य ते काय—शर्वाच्या भक्तांमध्ये? कारण रुद्र स्वतः प्रकट होतो; आणि त्याचे उपासकही भक्तीने जणू रुद्रस्वरूपच होतात.

Verse 34

इति स्तुवंतस्त्वन्योन्यं जग्मुः सर्वे यथागतम् । विश्वानरं समापृच्छ्य संप्रहृष्टतनूरुहाः

अशा रीतीने परस्परांची स्तुती करीत ते सर्व जसे आले तसेच निघून गेले। विश्वानरास नमस्कार करून निरोप घेतल्यावर त्यांच्या अंगावर आनंदाचे रोमांच उभे राहिले।

Verse 35

अतः पुत्रं समीहंते गृहस्थाश्रमवासिनः । पुत्रेण लोकाञ्जयति श्रुतिरेषा सनातनी

म्हणून गृहस्थाश्रमात राहणारे पुत्राची इच्छा करतात; कारण पुत्रामुळे लोकांवर विजय मिळतो—हा श्रुतीचा सनातन उपदेश आहे.

Verse 36

अपुत्रस्य गृहं शून्यमपुत्रस्यार्जनं वृथा । अपुत्रस्यान्वयश्छिन्नो नापवित्रं ह्यपुत्रतः

ज्याला पुत्र नाही त्याचे घर शून्य म्हणतात; ज्याला पुत्र नाही त्याचे अर्जन व्यर्थ. ज्याला पुत्र नाही त्याचा वंशच्छेद होतो—खरेच पुत्रासारखा पवित्र करणारा दुसरा नाही.

Verse 37

न पुत्रात्परमो लाभो न पुत्रात्परमं सुखम् । न पुत्रात्परमं मित्रं परत्रेह च कुत्रचित्

पुत्रापेक्षा मोठा लाभ नाही, पुत्रापेक्षा मोठे सुख नाही. पुत्रापेक्षा मोठा मित्र नाही—इहलोकी वा परलोकी, कुठेही नाही.

Verse 38

औरसः क्षेत्रजः क्रीतो दत्तः प्राप्तः सुतासुतः । आपत्सुरक्षितश्चान्यः पुत्राः सप्तात्र कीर्तिताः

येथे पुत्रांचे सात प्रकार सांगितले आहेत—औरस (स्वपत्नीपासून जन्मलेला), क्षेत्रज, क्रीत (खरेदी केलेला), दत्त (दत्तक), प्राप्त, सुतासुत (कन्येचा पुत्र), आणि अन्य—आपत्तीत रक्षित केलेला.

Verse 39

एषामन्यतमः कार्यो गृहस्थेन विपश्चिता । पूर्वपूर्वः सुतः श्रेयान्हीनःस्यादुत्तरोत्तरः

या पुत्रप्रकारांपैकी एखाद्यास विवेकी गृहस्थाने पुत्रत्वाने स्वीकारून स्थापन करावे. पूर्वी सांगितलेला पुत्र श्रेष्ठ, आणि पुढे पुढे सांगितलेले क्रमशः अधिक हीन होत जातात.

Verse 40

गणावूचतुः । निष्क्रमोथ चतुर्थेऽस्य मासि पित्राकृतो गृहात् । अन्नप्राशनमब्दार्धे चूडाब्दे चार्थवत्कृता

गण म्हणाले—याच्या चौथ्या महिन्यात पित्याने घरातून निष्क्रमण-संस्कार केला. अर्धवर्षी अन्नप्राशन केले आणि चूडावर्षी योग्य दानांसह चूडा-संस्कार विधिपूर्वक पार पाडला.

Verse 41

कर्णवेधं ततः कृत्वा श्रवणर्क्षे सकर्मवित् । ब्रह्मतेजोभिवृद्ध्यर्थं पंचमेऽब्दे व्रतं ददौ

त्यानंतर संस्कारज्ञाने श्रवण नक्षत्री कर्णवेध-संस्कार केला आणि ब्रह्मतेज (आध्यात्मिक तेज) वाढावे म्हणून पाचव्या वर्षी व्रत दिले.

Verse 42

उपाकर्म ततः कृत्वा वेदानध्यापयत्सुधीः । त्र्यब्दं वेदान्सविधिनाऽध्यैष्ट सांगपदक्रमान्

त्यानंतर उपाकर्म करून त्या सुधीने वेदाध्ययन आरंभ केले. तीन वर्षे त्याने विधिपूर्वक वेदांचा अभ्यास केला—वेदांगांसह, पदपाठ व क्रमपाठासह.

Verse 43

विद्याजातं समस्तं च साक्षिमात्राद्गुरोर्मुखात् । विनयादिगुणानाविष्कुर्वञ्जग्राह शक्तिमान्

गुरूंच्या मुखातून जणू केवळ साक्षीभावानेच त्याने सर्व विद्याज्ञान प्राप्त केले. समर्थ असून तो विनयादि गुण प्रकट करीत सर्व काही आत्मसात करीत गेला.

Verse 44

ततोथ नवमे वर्षे पित्रोः शुश्रूषणे रतम् । वैश्वानरं गृहपतिं दृष्ट्वा कामचरो मुनिः

त्यानंतर नवव्या वर्षी, आई-वडिलांच्या शुश्रूषेत पूर्ण रत असलेल्या बालक गृहपति वैश्वानरास पाहून, स्वेच्छेने विचरण करणारे मुनि त्याच्याजवळ आले।

Verse 45

विश्वानरोटजं प्राप्य देवर्षिर्नारदः सुधीः । पप्रच्छ कुशलं तत्र गृहीतार्घासनः क्रमात्

वैश्वानराच्या आश्रमात पोहोचून, प्रज्ञावान देवर्षि नारदांनी—अर्घ्य व आसनाने यथाविधी सत्कार झाल्यावर—क्रमाने तेथील कुशलक्षेम विचारले।

Verse 46

नारद उवाच । विश्वानर महाभाग शुचिष्मति शुभव्रते । कुरुते युवयोर्वाक्यमयं गृहपतिः शिशुः

नारद म्हणाले—हे महाभाग वैश्वानरा, हे शुचिमन शुभव्रता! हा बालक गृहपति निश्चयच तुमच्या दोघांच्याही वचनाचे पालन करतो।

Verse 47

नान्यत्तीर्थं न वा देवो न गुरुर्न च सत्किया । विहाय पित्रोर्वचनं नान्यो धर्मः सुतस्य हि

आई-वडिलांचे वचन सोडून पुत्रासाठी न दुसरे तीर्थ, न देव, न गुरु, न सत्क्रिया; खरे तर त्याच्यासाठी याहून श्रेष्ठ धर्म नाही।

Verse 48

न पित्रोरधिकं किंचित्त्रिलोक्यां तनयस्य हि । गर्भधारणपोषाभ्यां पितुर्माता गरीयसी

पुत्रासाठी त्रिलोकीत आई-वडिलांपेक्षा मोठे काही नाही; आणि गर्भधारण व पालनपोषणामुळे माता पित्यापेक्षा अधिक वंद्य ठरते।

Verse 49

अंभोभिरभिषिच्यस्वं जननीचरणच्युतैः । प्राप्नुयात्स्वर्धुनीशुद्ध कबंधाधिकशुद्धताम्

जो आपल्या जननीच्या चरणांहून वाहून आलेल्या जलाने स्वतःचा अभिषेक करतो, हे गंगासम शुद्धे, तो प्रसिद्ध साधनांनी मिळणाऱ्या पवित्रतेहूनही अधिक शुद्धता प्राप्त करतो।

Verse 50

संन्यस्ताखिलकर्मापि पितुर्वंद्यो हिमस्करी । सर्ववंद्येन यतिना प्रसूर्वंद्या प्रयत्नतः

मातेने सर्व कर्मांचा संन्यास केला तरी ती पित्याला वंद्यच आहे; आणि जो यति सर्वांनी वंद्य आहे, त्यानेही विशेष प्रयत्नाने त्या प्रसू—जन्मदात्री मातेला नमस्कार करावा।

Verse 51

इदमेव तपोत्युग्रमिदमेवपरं व्रतम् । अयमेव परो धर्मो यत्पित्रोः परितोषणम्

हेच एकमेव उग्र तप, हेच परम व्रत; हाच सर्वोच्च धर्म—माता-पित्यांचे पूर्ण समाधान करणे।

Verse 52

मन्येमान्यो नाधमस्य तथान्यस्य यथा युवाम् । सुखाकारैर्विनीतस्य शिशोर्गृहपतेरहम्

तुमच्यासारखे मान्य मी कोणालाही मानत नाही, आणि कोणालाही तितकेच तुच्छही नाही; कारण तुम्ही या बालक गृहपतीला सौम्य व स्नेहपूर्ण उपायांनी विनीत केले आहे।

Verse 53

वैश्वानरसमभ्येहि ममोत्संगे निषीद भो । लक्षणानि परीक्षेहं पाणिं दर्शय दक्षिणम्

हे वैश्वानर, जवळ ये आणि माझ्या मांडीवर बस. मी तुझे शुभलक्षणे पाहीन—तुझा उजवा हात दाखव.

Verse 54

इत्युक्तो मुनिना बालः पित्रोराज्ञामवाप्य सः । प्रणम्य नारदं श्रीमान्भक्त्याप्रह्व उपाविशत्

मुनिने असे सांगितल्यावर त्या बालकाने आई-वडिलांची आज्ञा मिळविली. मग भक्ती व नम्रतेने नारदमुनींना प्रणाम करून तो बसला.

Verse 55

ततो दृष्ट्वास्य सर्वांगं तालुजिह्वाद्विजानपि । आनीय कुंकुमारक्तं सूत्रं च त्रिगुणीकृतम्

मग मुनिने त्याचे सर्व अवयव—टाळू, जीभ आणि दातही—पाहून कुंकुमरक्त धागा आणला व तो तिप्पट करून घेतला.

Verse 56

स्मृत्वा शिवौ गणाध्यक्षमूर्ध्वीभूतमुदङ्मुखम् । मुनिः परिममौ बालमापादतलमस्तकम्

गणाध्यक्ष शिवाचे स्मरण करून, बालकाला उत्तराभिमुख व ताठ उभे करून, मुनिने पायांच्या तळापासून मस्तकापर्यंत मोजमाप केले.

Verse 57

तिर्यगूर्ध्वं समो माने योष्टोत्तरशतांगुलः । स भवेत्पृथिवीपालो बालोऽयं ते यथा द्विज

जर मोजमापात तो रुंदी व उंची दोन्हींत समप्रमाण असेल आणि शंभर अंगुळांपेक्षा एक वितस्ती अधिक असेल, तर हे द्विज, तुझा हा बालक पृथ्वीपाल—राजा—होईल.

Verse 58

पंचसूक्ष्मः पंचदीर्घः सप्तरक्तः षडुन्नतः । त्रिपृथुर्लघुगंभीरो द्वात्रिंशल्लक्षणस्त्विति

‘याचे पाच सूक्ष्म, पाच दीर्घ, सात रक्तवर्ण, आणि सहा उन्नत लक्षणे आहेत; तीन लक्षणे विस्तीर्ण आहेत; आणि तो अल्प-गंभीर आहे—अशा रीतीने हा द्वात्रिंशत् शुभलक्षणयुक्त आहे.’

Verse 59

पंचदीर्घाणि शस्यानि यथादीर्घायुषोस्य वै । भुजौ नेत्रे हनुर्जानु नासाऽस्य तनयस्य ते

दीर्घायुष्यासाठी त्याच्यात पाच दीर्घ लक्षणे प्रशंसनीय आहेत—भुजा, नेत्र, हनु, गुडघे व नासिका; हा तुझा पुत्र आहे.

Verse 60

ग्रीवाजंघा मेहनैश्च त्रिभिर्ह्रस्वोयमीडितः । स्वरेण सत्त्वनाभिभ्यां त्रिगंभीरः शिशुः शुभः

ग्रीवा, जंघा व मेहन्—या तिन्ही बाबतीत हा ‘ह्रस्व’ म्हणून स्तुत्य आहे; तसेच स्वर, सत्त्व व नाभी यांमुळे हा शुभ शिशु ‘त्रिगंभीर’ आहे.

Verse 61

त्वक्केशांगुलिदशनाः पर्वाण्यंगुलिजान्यपि । तथास्य पंचसूक्ष्माणि दिक्पालपदभाग्यथा

त्वचा, केश, बोटे, दात आणि बोटांच्या सांध्याही सूक्ष्म व कोमल आहेत; म्हणून त्याची पाच ‘सूक्ष्म’ लक्षणे दिक्पालपदाच्या भाग्यास योग्य आहेत.

Verse 62

वक्षः कुक्ष्यलकं स्कंध करं वक्त्रं षडुन्नतम् । तथाऽत्र दृश्यते बाले महदैश्वर्यभाग्यथा

वक्ष, कुक्षी, अलक (घुंगराळे केस), स्कंध, कर व मुख—ही सहा उन्नत लक्षणे आहेत; या बाळात महान ऐश्वर्य-समृद्धीचे भाग्यचिन्ह दिसते.

Verse 63

पाण्योस्तले च नेत्रांते तालुजिह्वाधरौष्ठकम् । सप्तारुणं च सनखमस्मिन्राज्यसुखप्रदम्

हातांच्या तळव्यांत, डोळ्यांच्या कोपऱ्यांत, तालू व जिभेत, तसेच अधरओठात (नखांसह) सात अरुण छटा दिसते; ही लक्षणे त्याला राज्यसुख देणारी आहेत.

Verse 64

ललाटकटिवक्षोभिस्त्रिविस्तीर्णो यथाह्यसौ । सर्वतेजोतिरैश्वर्यं तथा प्राप्स्यति नान्यथा

ज्याचे ललाट, कटि आणि वक्ष—या तिन्ही ठिकाणी विस्तार व सुबांधणी असते, तो निश्चयाने सर्वतेजस्वी ऐश्वर्य व राजसमृद्धी प्राप्त करतो; अन्यथा नाही।

Verse 65

कमठीपृष्ठकठिनावकर्मकरणौ करौ । राज्यहेतू शिशोरस्य पादौ चाध्वनि कोमलौ

ज्या शिशूचे हात कासवाच्या पाठीसारखे कठीण व कर्मक्षम असतात, ते राज्यप्राप्तीचे कारण ठरतात; आणि ज्याचे पाय प्रवासासाठी कोमल असतात, तो महापथांवर पुढे जाणारा होतो।

Verse 66

अच्छिन्ना तर्जनीं व्याप्य तथा रेखास्य दृश्यते । कनिष्ठा पृष्ठनिर्याता दीर्घायुष्यं यथार्पयेत्

जर तर्जनीभर अखंड रेषा दिसते आणि कनिष्ठेची रेषा पाठीमागे निघालेली असेल, तर ती त्याला दीर्घायुष्य प्रदान करते असे म्हणतात।

Verse 67

पादौ सुमांसलौ रक्तौ समौ सूक्ष्मौ सुशौभनौ । समगुल्फौ स्वेदहीनौ स्निग्धावैश्वर्यसूचकौ

जे पाय मांसल, रक्तवर्ण, सम, सूक्ष्मत्वचेचे व सुंदर असतात; ज्यांचे घोटे सम, अधिक घामरहित आणि स्वाभाविक स्निग्ध असतात—ते ऐश्वर्य व प्रभुत्वाची चिन्हे होत।

Verse 68

स्वल्पाभिः कररेखाभिरारक्ताभिः सदासुखी । लिंगेन कृशह्रस्वेन राजराजो भविष्यति

हातांवर थोड्या, किंचित् रक्तवर्ण रेषा असतील तर तो सदैव सुखी राहतो; आणि कृश व ह्रस्व लिंग असल्यास तो राजांचा राजा होतो।

Verse 69

उत्कंटासनगुल्फास्फिग्नाभिरस्यापि वर्तुला । दक्षिणावर्तमरुणं महदैश्वर्यसूचिका

त्याचे नितंब, मांड्या, घोटे व नाभीही गोलाकार आहेत. उजवीकडे वळणारा अरुणवर्ण शुभचिन्ह महान ऐश्वर्य व समृद्धीचे द्योतक आहे.

Verse 70

धारैका मूत्रयत्यस्मिन्दक्षिणावर्तिनी यदि । गंधश्च मीनमधुनोर्यदि वीर्ये तदा नृपः

त्याचे मूत्र एकाच स्थिर धारेत निघून उजवीकडे वळत असेल, आणि वीर्यात मीन व मधूसारखा सुगंध असेल, तर तो राजा होतो.

Verse 71

विस्तीर्णौ मांसलौ स्निग्धौ स्फिचावस्य सुखोचितौ । वामावर्तौ सुप्रलंबौ दोषौ दिग्रक्षणोचितौ

जर त्याचे नितंब रुंद, मांसल व स्निग्ध—सुखास योग्य—असतील, आणि अंडकोष डावीकडे वळणारे व सुस्थितीत लोंबते असतील, तर तो दिग्रक्षण, म्हणजे राजकीय संरक्षणास योग्य ठरतो.

Verse 72

श्रीवत्सवज्रचक्राब्ज मत्स्यकोदंडदंडभृत् । तथास्य करगा रेखा यथा स्यात्त्रिदिवस्पतिः

जर त्याच्या हातांच्या रेषांमध्ये श्रीवत्स, वज्र, चक्र, कमळ, मत्स्य, कोदंड (धनुष्य) व दंड अशी चिन्हे असतील, तर तो त्रिदिवपतीसमान होतो.

Verse 73

द्वात्रिंशद्दशनश्चायं करकंबु शिरोधरः । कौंचदुंदुभिहंसाभ्र स्वरः सर्वेश्वराधिकः

त्याचे बत्तीस दात आहेत; हात शंखासारखे आहेत; मस्तक व ग्रीवा सुबक आहेत; आणि त्याचा स्वर—बगळा, दुंदुभी, हंस व मेघ यांसारखा—अत्युत्कृष्ट असून सर्वाधिपत्यास योग्य आहे.

Verse 74

मधुपिंगलनेत्रोऽसौ नैनं श्रीस्त्यजति क्वचित् । पंचरेखललाटस्तु तथा सिंहोदरः शुभः

त्याचे नेत्र मधुसदृश सुवर्णवर्णाचे; श्री (समृद्धी) त्याला कधीही सोडत नाही. कपाळावर पाच रेषा आहेत आणि उदर सिंहासारखे—सर्वथा शुभ आहे.

Verse 75

ऊर्ध्वरेखांकितपदो निःश्वसन्पद्मगंधवान् । अच्छिद्रपाणिः सुनखो महालक्षणवानयम्

त्याच्या पावलांवर ऊर्ध्वरेषा अंकित आहेत; त्याच्या श्वासातही कमळाचा सुगंध आहे. त्याचे हात निर्दोष, नखे सुंदर; तो महालक्षणांनी युक्त आहे.

Verse 76

किंतु सर्वगुणोपेतं सर्वलक्षणलक्षितम् । संपूर्णनिर्मलकलं पातयेद्विधुवद्विधिः

परंतु जो सर्वगुणसंपन्न, सर्वलक्षणांनी चिन्हित, सर्वांगाने परिपूर्ण व निर्मळ असतो—त्यालाही प्रतिकूल विधी पाडू शकते; जसे नियत क्रमाने चंद्राचा क्षय होतो.

Verse 77

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन रक्षणीयस्त्वसौ शिशुः । गुणोपि दोषतां याति वक्रीभूते विधातरि

म्हणून त्या शिशूचे सर्व प्रयत्नांनी रक्षण करावे. कारण विधाता (भाग्य) वाकडे झाले की गुणही दोष ठरतो.

Verse 78

शंकेऽस्य द्वादशेवर्षे प्रत्यूहो विद्युदग्नितः । इत्युक्त्वा नारदो धीमान्स जगाम यथागतम्

“मला शंका आहे की याच्या बाराव्या वर्षी विद्युत् व अग्नीपासून विघ्न येईल.” असे म्हणून धीमान नारद जसा आला तसाच निघून गेला.

Verse 79

विश्वानरः सपत्नीकस्तच्छ्रुत्वा नारदेरितम् । तदैव मन्यमानोभूद्वज्रपातं सुदारुणम्

नारदांनी सांगितलेले ऐकून पत्नीसमवेत विश्वानराने तत्क्षणी ते अत्यंत भयंकर वज्रपातासारखे मानले।

Verse 80

हाहतोस्मीति वचसा हृदयं समताडयत् । मूर्च्छामवाप महतीं पुत्रशोकसमाकुलः

“हाय, मी नष्ट झालो!” असे म्हणत त्याने जणू आपल्या हृदयावर आघात केला; पुत्रशोकाने व्याकुळ होऊन तो मोठ्या मूर्च्छेत गेला।

Verse 81

शुचिष्मत्यपि दुःखार्ता रुरोदातीव दुःसहम् । आर्तस्वरेण हारावैरत्यंत व्याकुलेद्रिया

शुचिष्मतीही दुःखाने पीडित होऊन असह्य रीतीने रडू लागली; आर्त स्वराने, इंद्रिये अत्यंत व्याकुळ होऊन, ती पुन्हा पुन्हा विलाप करू लागली।

Verse 82

हाशिशो हागुणनिधे हा पितुर्वाक्यकारक । हा कुतो मंदभाग्याया जठरे मे समागतः

“हाय माझ्या बाळा! हाय गुणनिधे! हाय पित्याचे वचन पूर्ण करणाऱ्या! हाय, मी मंदभाग्यिनी—तू माझ्या उदरात कसा आला?” असे ती विलाप करू लागली।

Verse 83

त्वदेकपुत्रां हापुत्रकोऽत्र मां त्रायते पुरा । त्वदृते त्वद्गुणोर्म्याढ्ये पतितां शोकसागरे

“हाय पुत्रा! तूच माझा एकमेव पुत्र आहेस; तुझ्यावाचून इथे मला कोण वाचवील? हे गुणतरंगांनी समृद्ध! मी शोकसागरात पडले आहे।”

Verse 84

हा बाल हा विमल हा कमलायताक्ष हा लोकलोचनचकोर कुरंगलक्ष्मन् । हा तात तात नयनाब्ज मयूखमालिन्हा मातुरुत्सवसहस्रसुखैकहेतो

हाय बाळा! हाय निर्मळा! हाय कमलनयना! जगाच्या नजरेचा आनंद! हरिणासारख्या लावण्यवंत! हाय ताता, हाय ताता! किरणमाळांनी शोभित कमलनेत्रा! आईच्या सहस्र उत्सवसुखाचा एकमेव हेतु!

Verse 85

हा पूर्णचंद्रमुख हा सुनखांगुलीक हा चाटुकारवचनामृतवीचिपूर । दुःखैः कियद्भिरहहां गमयात्वमाप्तः किं किं कृतं गृहपते न मया त्वदाप्त्यै

हाय पूर्णचंद्रमुखा! हाय सुंदर नख-आंगुळ्यांनो युक्ता! हाय, ज्याचे लाडिक वचन अमृतलहरींनी परिपूर्ण! किती दुःखांनी—अहाहा!—तू दूर नेला गेलास? हे गृहपते! तुला मिळवण्यासाठी (आणि जवळ ठेवण्यासाठी) मी काय काय नाही केले?

Verse 86

नोप्तो बलिर्न बत कासु च देवता सुतीर्थानि कानि न मयाध्युषितानि वत्स । के के मया न नियमौषधमंत्रयंत्राः संसाधितास्तव कृते सुकृतैकलभ्य

एकही बळी-अर्पण राहिला नाही; कोणकोणत्या देवतांची मी उपासना केली नाही? कोणती तीर्थे आहेत जिथे मी राहिलो नाही, वत्सा? तुझ्यासाठी—हे सुकृतानेच लाभणाऱ्या—कोणकोणते व्रत, औषध, मंत्र आणि यंत्र मी सिद्ध केले नाही?

Verse 87

संसारसागरतरे हर दुःखभारं सारं मुखेंदुमभिदर्शय सौख्यसिंधो । पुन्नामतीव्रनरकार्णव वाडवाग्नेस्संजीवयस्व पितरं निजवाक्सुधोक्षैः

हे संसारसागर पार नेणाऱ्या! दुःखाचा भार हर. हे सौख्यसिंधो! तुझा मुखचंद्राचा सार पुन्हा दाखव. हे ‘पुन्नाम’ नावाच्या तीव्र नरकसागरातील वाडवाग्ने! तुझ्या वाणीच्या अमृतवृष्टीने पित्याला संजीवित कर.

Verse 88

किंदेवता अहह जन्ममहोत्सवेऽस्य ज्ञात्वेति भाविमिलिता युगपत्समस्ताः । एकस्थ सर्वगुण शील कलाकलाप सौंदर्यलक्षणपरीक्षणपूर्णहर्षाः

“हा कोण देवता आहे?”—असे जाणून, त्याच्या महान जन्मोत्सवाला सर्वजण एकाच वेळी जमले; आणि या एकाच बालकात सर्व गुण, शील, कला, सौंदर्य व शुभलक्षणे पाहून-तपासून परिपूर्ण हर्षाने भरून गेले।

Verse 89

शंभो महेश करुणाकर शूलपाणे मृत्युंजयस्त्वमिति वेदविदो वदंति । त्वद्दत्त बालतनये यदि कालकालः स्यादेवमत्र वद कस्य भवेन्न पातः

हे शंभो, महेश, करुणासागर, त्रिशूलधारी! वेदज्ञ म्हणतात की तू मृत्युञ्जय आहेस. जर तुझ्या कृपेने मिळालेल्या बालपुत्रालाच काळरूपी मृत्यू मृत्यू ठरला, तर सांग—या जगात कोणाचा पतन होणार नाही?

Verse 90

हा हंतहंतभवता भव तापहारी कस्माद्विधेऽत्र विदधे बहुभिः प्रयत्नैः । बालो विशालगुणसिंधुमगाधमध्यं सद्रत्नसारमखिलं सविधं विधाय

हाय! हाय! हे विधाते, भवतापहारी! इतक्या प्रयत्नांनी तू इथे त्याला का घडविलेस—जो गुणांचा विशाल सागर होता, ज्याची खोली अगाध होती, जो सर्व उत्तम रत्नांचा सार आणि सर्वथा परिपूर्ण होता?

Verse 91

हा कालबालकवती किमुतेन राज्ञी त्वत्कालतां न हृतवान्नसुताननेंदुः । बालेति कोमलमृणाल लतांगलीलं दंभोलिनिष्ठुरकठोरकुठारदंष्ट्रः

हाय! काळाने तिला अपत्यहीन केले! मग या राणीचे काय—पुत्रमुखचंद्राने तिचे प्राणच तर हिरावले नाहीत ना? ‘बाळ!’—पण कमळनाळ-लतेसारख्या कोमल देहलीलेवर काळाने घाव घातला; ज्याचे दात वज्रासारखे कठोर, कुऱ्हाडीप्रमाणे निर्दय, आणि खड्गासारखे निष्ठुर आहेत।

Verse 92

इत्थं विलप्य बहुशो नयनांबुधारासंपातजात तटिनी शतमुत्तरंगम् । सा तोकशोकजनितानल तापतप्ता प्रोच्छ्वस्यदीर्घविपुलोष्णमहो शुशोष

अशा रीतीने वारंवार विलाप करत तिच्या डोळ्यांतून अश्रुधारा वाहू लागल्या; उचंबळत्या लाटांसह त्या जणू शेकडो नद्याच झाल्या। बालशोकजन्य अग्नीच्या तापाने होरपळून ती दीर्घ, जड, जळजळीत उसासे टाकीत राहिली—आणि हाय, कोमेजून सुकून गेली।

Verse 93

आकर्ण्य तत्करुणवत्परिदेवितानि तानि द्रुमा व्रततयः कुसुमाश्रुपातैः । प्रायो रुदंति पततां विरुतार्तरावैरालोल्यमौलिमसकृत्पवनच्छलेन

ते करुण विलाप ऐकून ते वृक्ष व्रतधारी तपस्व्यांसारखे भासले—जणू फुलांच्या अश्रुवृष्टीने ते रडत होते। पडणाऱ्या पक्ष्यांच्या व्याकुळ आर्त हाकांनी ते जणू विलाप करीत, आणि वाऱ्याच्या निमित्ताने त्यांच्या शेंड्या वारंवार डोलत राहिल्या।

Verse 94

रुण्णं तया किल तथा बहुमुक्तकंठमार्तस्वरैः प्रतिरवच्छलतो यथोच्चैः । तद्दुःखतोनुरुरुदुर्गिरिकंदरास्याः सर्वा दिशः स्थगितपत्रिमृगागमा हि

ती अशी फूटून रडली की कंठ वारंवार अडखळला; आर्त स्वर इतके उंच होते की प्रतिध्वनी पुन्हा पुन्हा परत येत होती. त्या दुःखाच्या वेगाने जणू पर्वतगुहांचे मुखही विलाप करू लागले; पक्षी व मृग शांत झाले आणि सर्व दिशा भरून दडपल्या गेल्या।

Verse 95

श्रुत्वार्तनादमिति विश्वनरोपि मोहं हित्वोत्थितः किमिति किंत्विति किंकिमेतत् । उच्चैर्वदन्गृहपतिः क्व समे बहिस्थः प्राणोंतरात्मनिलयः सकलेंद्रियेशः

तो आर्तनाद ऐकून विश्वनरही मोह टाकून क्षणात उठला—“हे काय? का असे? हे नेमके काय घडले?” असे म्हणत. गृहपति मोठ्याने बोलला—“तो कुठे आहे—बाहेर, समभूमीवर? जो प्राणस्वरूप, अंतरात्म्यात निवास करणारा, सर्व इंद्रियांचा अधीश्वर आहे।”

Verse 96

अगस्त्य उवाच । ततो दृष्ट्वा स पितरौ बहुशोकसमावृतौ । स्मित्वोवाच ततो मातस्त्रासस्त्वीदृक्कुतो हि वाम्

अगस्त्य म्हणाले—मग त्याने आई-वडिलांना मोठ्या शोकाने वेढलेले पाहून हसत म्हटले—“आई, तुम्हा दोघांना असा त्रास-भय का बरे?”

Verse 97

न मांकृत वपुस्त्राणं भवच्चरणरेणुभिः । कालः कलयितुं शक्तो वराकी चंचलाल्पिका

तुमच्या चरणरजाने माझ्या देहाला ‘संरक्षित वस्तू’ करू नका. तो दीन, चंचल, अल्पसा—काळ—मला मोजू किंवा बांधू शकत नाही।

Verse 98

प्रतिज्ञां शृणुतं तातौ यदि वां तनयो ह्यहम् । करिष्येहं तथा तेन विद्युन्मत्तस्त्रसिष्यति

हे प्रिय आई-वडिलांनो, माझी प्रतिज्ञा ऐका. मी खरोखर तुमचा पुत्र असेन तर मी असे करीन की विजेसारखा उन्मत्त तोही थरथरेल।

Verse 99

मृत्युंजयं समाराध्य सर्वज्ञं सर्वदं सताम् । कालकालं महाकालं कालकूटविषादिनम्

मृत्युंजय—सर्वज्ञ, सत्पुरुषांना सर्व वर देणारा—याची विधिपूर्वक आराधना करून, काळाचाही काळ महाकाळ, कालकूट-विष भक्षण करणारा त्यास भजावे।

Verse 100

इति श्रुत्वा वचस्तस्य जरितौ द्विजदंपती । अकालामृतवर्षौघ शांततापौ तदोचतुः

त्याचे वचन ऐकून वृद्ध द्विज दांपत्य—ज्यांचा ताप जणू अकाली अमृतवृष्टीच्या प्रवाहाने शांत झाला—तेव्हा बोलले।

Verse 110

अंधकं यस्त्रिशूलाग्रप्रोतं वर्षायुतं पुरा । त्रैलोक्यैश्वर्यसंमूढं शोषयामास भानुना

ज्याने पूर्वी त्रिशूळाच्या अग्रावर अंधकाला दहा सहस्र वर्षे भेदून ठेवले, आणि त्रैलोक्य-ऐश्वर्याने मोहित झालेल्या त्याला आपल्या तेजतापाने शोषून टाकले।

Verse 120

आलोक्यालोक्य तल्लिंगं तुतोष हृदये बहु । परमानंदकंदाख्यं स्फुटमेतन्न संशयः

ते लिंग वारंवार पाहून त्याच्या हृदयात महान् आनंद दाटून आला। निःसंशय हेच स्पष्टपणे ‘परमानंद-कंद’—परम आनंदाचे मूलकंद—आहे।

Verse 130

विश्वेषां विश्वबीजानां कर्माख्यानां लयो यतः । अस्मिन्निर्वाणदे लिंगे विश्वलिंगमिदं ततः

कारण या निर्वाणदायी लिंगात सर्व विश्वबीजांचा व कर्मकथांचा लय होतो; म्हणून यास ‘विश्वलिंग’—जगाचे लिंग—म्हणतात।

Verse 140

उवाच मधुरं धीरः कीरवन्मधुराक्षरम् । मघवन्वृत्रशत्रो त्वां जाने कुलिशपाणिनम्

धीर पुरुषाने पोपटासारख्या मधुर अक्षरांनी गोड वचन उच्चारले— “हे मघवन्, वृत्रशत्रो! तुला मी वज्रधारी इंद्र म्हणून ओळखतो।”

Verse 150

परिज्ञाय महादेवं गुरुवाक्यत आगमात् । हर्ष बाष्पाकुलः सन्न कठो रोमांचकंचुकः

गुरुवचन व आगमप्रमाणाने महादेवाची ओळख पटताच तो हर्षाश्रूंनी व्याकुळ झाला; रोमांचाने देह ताठर झाला, जणू रोमांचच त्याचे वस्त्र।

Verse 160

ततः काशीं पुनः प्राप्य कल्पांते मोक्षमाप्नुयात् । वीरेश्वरस्य पूर्वेण गंगायाः पश्चिमे तटे

त्यानंतर पुन्हा काशीला येऊन कल्पांती मोक्ष प्राप्त होतो— वीरेश्वराच्या पूर्वेस, गंगेच्या पश्चिम तीरावर।

Verse 163

गणावूचतुः । इत्थमग्निस्वरूपं ते शिवशर्मन्प्रवर्णितम् । किमन्यच्छ्रोतुकामोसि कथयावस्तदीरय

गण म्हणाले— “हे शिवशर्मन्, अशा रीतीने तुझे अग्निस्वरूप वर्णिले आहे. आणखी काय ऐकावयाचे आहे? सांग—स्पष्ट उच्चार।”