Adhyaya 13

Verse 1

गणावूचतुः । इमां गंधवतीं पुण्यां पुरीं वायोर्विलोकय । वारुण्या उत्तरे भागे महाभाग्यनिधे द्विज

गण म्हणाले—हे द्विज, महाभाग्यनिधे! वायूची ही सुगंधित पुण्यपुरी पाहा; वारुणीच्या उत्तरेकडील भागात (ती आहे).

Verse 2

अस्यां प्रभंजनो नाम जगत्प्राणोदिगीश्वरः । आराध्य श्रीमहादेवं दिक्पालत्वमवाप्तवान्

येथे जगत्प्राण वायुरूप ‘प्रभंजन’ हा दिगीश्वर श्रीमहादेवांची आराधना करून दिक्पालपदास प्राप्त झाला।

Verse 3

पुरा कश्यपदायादः पूतात्मेति च विश्रुतः । धूर्जटे राजधान्यां स चचार विपुलं तपः

पूर्वी कश्यपवंशीय, ‘पूतात्मा’ म्हणून प्रसिद्ध, धूर्जटि (शिव) यांच्या राजधान्यात विपुल तपश्चर्या करीत होता।

Verse 4

वाराणस्यां महाभागो वर्षाणामयुतं शतम् । स्थापयित्वा महालिंगं पावनं पवनेश्वरम्

वाराणसीत त्या महाभाग्यवानाने दहा हजार व शंभर वर्षे (तप करून) ‘पवनेश्वर’ नावाचे पावन महालिंग स्थापिले।

Verse 5

यस्य दर्शनमात्रेण पूतात्मा जायते नरः । पापकंचुकमुत्सृज्य स वसेत्पावने पुरे

ज्याच्या केवळ दर्शनाने मनुष्य पूतात्मा होतो; पापरूपी कंचुक टाकून तो पावनाच्या पुरीत वास करो।

Verse 6

पलायमानो निहतः क्षणात्पंचत्वमागतः । अभक्षयच्च नैवेद्यं भाविपुण्यबलान्न सः

पळत असताना तो मारला गेला व क्षणात पंचत्वास गेला; तरी भावी पुण्याच्या बळाने त्याने नैवेद्य भक्षण केले नाही।

Verse 7

उवाच च प्रसन्नात्मा करुणामृतसागरः । उत्तिष्ठोत्तिष्ठ पूतात्मन्वरं वरय सुव्रत

तेव्हा प्रसन्नचित्त, करुणा-अमृताचा सागर असलेल्या प्रभूंनी म्हटले— “उठा, उठा, हे पूतात्मा! हे सुव्रता, वर माग।”

Verse 8

अनेन तपसोग्रेण लिंगस्याराधनेन च । तवादेयं न पूतात्मंस्त्रैलोक्ये सचराचरे

“या घोर तपश्चर्येने आणि लिंग-आराधनेने, हे पूतात्मा, चराचरांसह त्रैलोक्यात तुला न देण्यासारखे काहीही उरत नाही।”

Verse 9

पूतात्मोवाच । देवदेवमहादेव देवानामभयप्रद । ब्रह्मनारायणेंद्रादि सर्वदेवपदप्रद

पूतात्मा म्हणाला— “हे देवाधिदेव महादेव! देवांना अभय देणाऱ्या! ब्रह्मा, नारायण, इंद्र आदी सर्व देवांची पदे देणाऱ्या!”

Verse 10

वेदास्त्वां न च विंदंति किमात्मक इति प्रभो । प्राप्ताः शतपथत्वं च नेतिनेतीतिवादिनः

“हे प्रभो! वेदांनाही तुमचे स्वरूप नेमके काय हे पूर्णपणे कळत नाही. ‘नेति नेति’ म्हणत ते शेकडो मार्गांनी तुझ्याकडे जातात।”

Verse 11

ब्रह्मविष्ण्वोपि गिरां गोचरो न च वाक्पतेः । प्रमथेशं कथं स्तोतुं मादृशः प्रभवेत्प्रभो

“ब्रह्मा-विष्णूही वाणीच्या आवाक्यात नाहीत, वाक्पती (बृहस्पती)ही नाही. हे प्रमथेश! मग माझ्यासारखा कोण तुला स्तुतीने वर्णू शकेल, प्रभो?”

Verse 12

प्रसह्य प्रमिमीतेश भक्तिर्मांस्तुतिकर्मणि । करोमि किं जगन्नाथ न वश्यानींद्रियाणि मे

हे जगन्नाथ! माझी भक्ती मला बलपूर्वक स्तुतीकर्मात प्रवृत्त करते. पण मी काय करू? माझी इंद्रिये माझ्या वशात नाहीत.

Verse 13

विश्वं त्वं नास्ति वै भेदस्त्वमेकः सर्वगो यतः । स्तुत्यं स्तोता स्तुतिस्त्वं च सगुणो निर्गुणो भवान्

आपणच हे विश्व आहात; खरोखर आपल्यापासून भेद नाही, कारण आपण एक आणि सर्वव्यापी आहात. स्तुत्य, स्तोता आणि स्तुती—हे सर्व आपणच; आपण सगुणही आणि निर्गुणही आहात.

Verse 14

सर्गात्पुरा भवानेको रूपनाम विवर्जितः । योगिनोपि न ते तत्त्वं विंदंति परमार्थतः

सृष्टीपूर्वी आपणच एकटे होतात, रूप-नामरहित. योगीही परमार्थतः आपल्या तत्त्वाला खरेपणाने जाणू शकत नाहीत.

Verse 15

यदैकलो न शक्नोषि रंतुं स्वैरचर प्रभो । तदिच्छा तवयोत्पन्ना सेव्या शक्तिरभूत्तव

हे स्वैरचर प्रभो! जेव्हा आपण एकटे रमू शकलात नाही, तेव्हा आपल्या इच्छेतून आपली सेव्या शक्ती—आपली शक्ती—उत्पन्न झाली.

Verse 16

त्वमेको द्वित्वमापन्नः शिवशक्तिप्रभेदतः । त्वं ज्ञानरूपो भगवान्स्वेच्छा शक्तिस्वरूपिणी

आपण एक असूनही शिव-शक्तीच्या भेदामुळे द्विरूप झालेले दिसता. हे भगवान! आपण ज्ञानस्वरूप आहात, आणि आपली शक्ती ही आपल्या स्वेच्छेचेच स्वरूप आहे.

Verse 17

उभाभ्यां शिवशक्तिभ्या युवाभ्यां निजलीलया । उत्पादिता क्रियाशक्तिस्ततः सर्वमिदं जगत्

हे शिव-शक्ती, तुमच्या स्वनिज लीलेंतून क्रियाशक्ती प्रकट झाली; तिच्यापासून हे सर्व जगत् उत्पन्न झाले.

Verse 18

ज्ञानशक्तिर्भवानीश इच्छाशक्तिरुमा स्मृता । क्रियाशक्तिरिदं विश्वमस्य त्वं कारणं ततः

हे भवानीनाथ! भवानी ही ज्ञानशक्ती आणि उमा ही इच्छाशक्ती म्हणून स्मरली जाते; हे विश्व क्रियाशक्ती आहे—म्हणून आपणच परम कारण आहात.

Verse 19

दक्षिणांगं तव विधिर्वामांगं तव चाच्युतः । चंद्रसूर्याग्निनेत्रस्त्वं त्वन्निःश्वासः श्रुतित्रयम्

तुमचे दक्षिण अंग विधाता ब्रह्मा आणि वाम अंग अच्युत विष्णू; चंद्र-सूर्य-अग्नी हे तुमचे नेत्र, आणि त्रयी वेद हा तुमचा निःश्वास आहे.

Verse 20

त्वत्स्वेदादंबुनिधयस्तव श्रोत्रं समीरणः । बाहवस्ते दशदिशो मुखं ते ब्राह्मणाः स्मृताः

तुमच्या स्वेदातून समुद्र उत्पन्न झाले; वायू हे तुमचे कर्ण; दहा दिशा तुमच्या भुजा; आणि ब्राह्मण हे तुमचे मुख म्हणून स्मरले जातात.

Verse 21

राजन्यवर्यास्ते बाहु वैश्या ऊरुसमुद्भवाः । पद्भ्यां शूद्रस्तवेशान केशास्ते जलदाः प्रभो

हे ईशान! श्रेष्ठ क्षत्रिय तुमचे बाहू; वैश्य तुमच्या ऊरूंमधून उत्पन्न; शूद्र तुमच्या चरणांपासून; आणि हे प्रभो, तुमचे केश मेघसमूह आहेत.

Verse 22

त्वं पुं प्रकृतिरूपेण ब्रह्मांडमसृजः पुरा । मध्ये ब्रह्मांडमखिलं विश्वमेतच्चराचरम्

हे प्रभो! तू पुरुष व प्रकृतीरूप होऊन आदिकाळी ब्रह्मांड निर्माण केलेस; आणि त्या ब्रह्मांडात हे सर्व चराचर विश्व सामावलेले आहे.

Verse 23

अतस्त्वत्तो न मन्येऽहं किंचिद्भिन्नं जगन्मय । त्वयि सर्वाणि भूतानि सर्वभूतमयो भवान्

म्हणून, हे जगन्मय! तुझ्यापासून भिन्न असे काहीही मी मानत नाही. तुझ्यातच सर्व भूतें आहेत, आणि तूच सर्वभूतमय आहेस.

Verse 24

नमस्तुभ्यं नमस्तुभ्यं नमस्तुऽभ्यं नमोनमः । अयमेव वरो नाथ त्वयि मेऽस्तु स्थिरा मतिः

तुला नमस्कार, तुला नमस्कार, तुला नमस्कार—पुन्हा पुन्हा नमस्कार. हे नाथ! हाच वर दे—माझी मती तुझ्यात स्थिर राहो.

Verse 25

इत्युक्तवति देवेश स्तस्मिन्पूतात्मनि प्रभुः । स्वमूर्तित्वं समारोप्य दिक्पालपदमादधे

त्या पवित्रात्म्याने देवेशास असे म्हटल्यावर, प्रभूंनी त्याला आपल्या मूर्तिरूपात सामावून घेऊन दिक्पालपद प्रदान केले.

Verse 26

सर्वगो मम रूपेण सर्वतत्त्वावबोधकः । सर्वेषामायुषोरूपं भवानेव भविष्यति

माझ्या रूपाने सर्वत्र व्याप्त होऊन तू सर्व तत्त्वांचे बोध जागविणारा होशील; आणि सर्व प्राण्यांच्या आयुष्याचे स्वरूप तूच होशील.

Verse 27

तव लिंगमिदं दिव्यं ये द्रक्ष्यंतीह मानवाः । सर्वभोगसमृद्धास्ते त्वल्लोकसुखभागिनः

जे मनुष्य येथे तुमच्या या दिव्य लिंगाचे दर्शन करतात, ते सर्व भोग व समृद्धीने युक्त होऊन तुमच्या लोकातील सुखाचे भागीदार होतात।

Verse 28

पवमानेश्वरं लिंगं मध्ये जन्मसकृन्नरः । यथोक्तविधिना पूज्य सुगंधस्नपनादिभिः

मनुष्याने आयुष्याच्या मध्यात एकदातरी पवमानेश्वराच्या लिंगाची शास्त्रोक्त विधीने—सुगंधित स्नान इत्यादी अर्पणांनी—पूजा करावी।

Verse 29

सुगंधचंदनैः पुष्पैर्मम लोके महीयते । ज्येष्ठेशात्पश्चिमेभागे वायुकुंडोत्तरेण तु

सुगंधित चंदन व पुष्पांनी पूजिला असता तो माझ्या लोकात महिमावान होतो। (हा पवमानेश्वर) ज्येष्ठेशाच्या पश्चिमेस आणि वायुकुंडाच्या उत्तरेस स्थित आहे।

Verse 30

पावमानं समाराध्य पूतो भवति तत्क्षणात् । इति दत्त्वा वरान्देवस्तस्मिंल्लिंगे लयं ययौ

पावमान (पवमानेश्वर) याची सम्यक् आराधना केली असता मनुष्य तत्क्षणी पवित्र होतो। असे वर देऊन तो देव त्या लिंगातच लीन झाला।

Verse 31

गणावूचतुः । इति गंधवती पुर्याः स्वरूपं ते निरूपितम् । तस्याः प्राच्यां कुबेरस्य श्रीमत्येषालकापुरी

गण म्हणाले—अशा प्रकारे गंधवती पुरीचे स्वरूप तुला सांगितले. तिच्या पूर्वेस कुबेराची श्रीमंत नगरी—अलका—आहे.

Verse 32

शंभोः सखित्वमापेदे नाथोस्या भक्तियोगतः । निधीनां पद्ममुख्यानां दाता भोक्ता हरार्चनात्

भक्तियोगाच्या बळाने तिच्या नाथाने शंभूसोबत सख्य प्राप्त केले. हराची आराधना केल्याने तो पद्ममुख्य निधींचा दाता व भोक्ता झाला.

Verse 33

शिवशर्मोवाच । कोसौ कस्य पुनः कीदृग्भक्तिरस्य सदाशिवे । यया सखित्वमापन्नो देवदेवस्यधूर्जटेः

शिवशर्मा म्हणाले—तो कोण आहे आणि कोणाचा नाथ आहे? सदाशिवाविषयी त्याची कोणती भक्ति आहे, ज्यामुळे त्याने देवदेव धूर्जटीशी सख्य मिळविले?

Verse 34

इति श्रोतुं मम मनः श्रुतिगोचरतां गतम् । युवयोर्वाक्सुधास्वाद मेदुरोदरमंथरम्

असे ऐकण्यासाठी माझे मन पूर्णपणे श्रवणाकडे वळले आहे. तुमच्या वाणीचा अमृतमय स्वाद मंदगती, जडउदर मनालाही हलवून चालते करतो.

Verse 35

गणावूचतुः । शिवशर्मन्महाप्राज्ञ परिशुद्धेंद्रियेश्वर । सुतीर्थक्षालिताशेषजन्मजातमहामल

गण म्हणाले—हे शिवशर्मन्, महाप्राज्ञ, परिशुद्ध इंद्रियांचे स्वामी! उत्तम तीर्थांनी तुझ्या असंख्य जन्मांतील सर्व महान मल धुऊन टाकला आहे.

Verse 36

सुहृदि प्रेमसंपन्ने त्वय्यनुद्यं न किंचन । साधुभिः सह संवादः सर्वश्रेयोऽभिवृद्धये

हे प्रेमसमृद्ध सुहृद, तुझ्यात निंद्य असे काहीच नाही. साधूजनांशी संवाद हा सर्वश्रेष्ठ कल्याणाच्या वृद्धीसाठीच असतो.

Verse 37

आसीत्कांपिल्यनगरे सोमयाजिकुलोद्भवः । दीक्षितो यज्ञदत्ताख्यो यज्ञविद्याविशारदः

कांपिल्य नगरीत सोमयाजी कुलात उत्पन्न, दीक्षित यज्ञदत्त नावाचा ब्राह्मण होता; तो यज्ञविद्येत अत्यंत निष्णात होता।

Verse 38

वेदवेदांगवेदार्थान्वेदोक्ताचारचंचुरः । राजमान्यो बहुधनो वदान्यः कीर्तिभाजनम्

तो वेद, वेदांग व वेदार्थ जाणणारा होता; वेदोक्त आचरणात तत्पर, राजमान्य, बहुधनवान, दानशूर व कीर्तिमान होता।

Verse 39

अग्निशुश्रूषणरतो वेदाध्ययनतत्परः । तस्य पुत्रो गुणनिधिश्चंद्रबिंबसमाकृतिः

तो अग्नीची शुश्रूषा करण्यात रत व वेदाध्ययनात तत्पर होता. त्याचा पुत्र गुणनिधि, ज्याचे मुख चंद्रबिंबासारखे होते.

Verse 40

कृतोपनयनः सोथ विद्यां जग्राह भूरिशः । अथ पित्रानभिज्ञातो द्यूतकर्मरतोऽभवत्

त्याचे उपनयन झाले आणि त्याने पुष्कळ विद्या आत्मसात केल्या; पण पुढे पित्याच्या नकळत तो जुगाराच्या कर्मात आसक्त झाला.

Verse 41

आदायादाय बहुशो धनं मातुः सकाशतः । ददाति द्यूतकारेभ्यो मैत्री तैश्च चकार सः

तो वारंवार आईकडून धन घेऊन जुगाऱ्यांना देई आणि त्यांच्याशी मैत्रीही करून बसला.

Verse 42

संत्यक्त ब्राह्मणाचारः संध्यास्नानपराङ्मुखः । निंदको वेदशास्त्राणां देवब्राह्मणनिंदकः

त्याने ब्राह्मणोचित आचार सोडला, संध्यावंदन व स्नानकर्मापासून विमुख झाला. तो वेद-शास्त्रांचा निंदक आणि देव व ब्राह्मणांचा अपवाद करणारा बनला.

Verse 43

स्मृत्याचारविहीनस्तु गीतवाद्यविनोदभाक् । नटपाखंडिभंडैश्च बद्धप्रेमपरंपरः

स्मृत्युक्त आचाररहित होऊन तो गीत-वाद्यांच्या करमणुकीत रमला. नट, पाखंडी व भांड यांच्या संगतीची आसक्तीची साखळी त्याला जखडून टाकली.

Verse 44

प्रेरितोपि जनन्या स न याति पितुरंतिकम् । गृहकार्यांतरव्यग्रो दीक्षितो दीक्षितायिनीम्

आईने प्रवृत्त केले तरी तो वडिलांच्या जवळ गेला नाही. घरकामांच्या इतर व्यापांत गुंतून तो दीक्षित गृहिणीला सतत त्रास देत राहिला.

Verse 45

यदा यदैव तां पृच्छेदयेगुणनिधिः सुतः । न दृश्यते मया गेहे क्व याति विदधाति किम्

जेव्हा जेव्हा तिचा पुत्र गुणनिधी तिला विचारायचा— “तो मला घरात दिसत नाही; तो कुठे जातो आणि काय करतो?”

Verse 46

तदा तदेति सा ब्रूयादिदानीं स बहिर्गतः । स्नात्वा समर्च्य वै देवानेतावंतमनेहसम्

तेव्हा तेव्हा ती म्हणे— “आत्ताच तो बाहेर गेला आहे; स्नान करून देवांची यथाविधी पूजा केली आहे—एवढेच, दुसरे काही नाही.”

Verse 47

अधीत्याध्ययनार्थं स द्वित्रैर्मित्रैः समं ययौ । एकपुत्रेति तन्माता प्रतारयति दीक्षितम्

पूर्वाध्ययन पूर्ण करून तो पुढील विद्याभ्यासासाठी दोन-तीन मित्रांसह निघाला. पण ‘हा माझा एकुलता एक पुत्र’ असे मानून त्याची माता दीक्षिताला लाडाने समजावीत व त्याचे दोष झाकीत असे।

Verse 48

न तत्कर्म च तद्वृत्तं किंचिद्वेत्ति स दीक्षितः । स च केशांतकर्मास्य कृत्वा वर्षेऽथ षोडशे

त्या कर्माचा व त्या दुराचाराचा दीक्षिताला काहीच पत्ता नव्हता. मग त्याच्या सोळाव्या वर्षी त्याचा केशान्त-संस्कार करून…

Verse 49

गृह्योक्तेन विधानेन पाणिग्राहमकारयत् । प्रत्यहं तस्य जननी सुतं गुणनिधिं मृदु

गृह्यसूत्रोक्त विधीनुसार तिने त्याचा पाणिग्रहण-विवाह करून दिला. दररोज त्याची जननी मुलाला मृदुवाणीने म्हणे—‘हे गुणनिधी…’।

Verse 50

शास्ति स्नेहार्द्रहृदया क्रोधनस्ते पितेत्यलम् । यदि ज्ञास्यति ते वृत्तं त्वां च मां ताडयिष्यति

स्नेहाने द्रवलेल्या हृदयाने ती त्याला समजावीत—‘बस, तुझे वडील क्रोधी आहेत. जर त्यांना तुझे वर्तन कळले तर तुलाही आणि मलाही मारतील।’

Verse 51

आच्छादयामि ते नित्यं पितुरग्रे कुचेष्टितम् । लोकमान्योस्ति ते तातः सदाचारैर्न वै धनैः

‘मी तुझ्या कुचेष्टा नेहमी वडिलांसमोर झाकून ठेवते. तुझे वडील लोकमान्य आहेत—धनामुळे नव्हे, सदाचारामुळे।’

Verse 52

ब्राह्मणानां धनं पुत्र सद्विद्या साधुसंगमः । सच्छ्रोत्रियास्त्वनूचाना दीक्षिताः सोमयाजिनः

हे पुत्रा, ब्राह्मणाचे खरे धन म्हणजे सद्विद्या आणि साधुसंग—सत्श्रोत्रिय, वेदपाठी अनूचान, दीक्षित व सोमयाग करणाऱ्यांची संगत।

Verse 53

इति रूढिमिह प्राप्तास्तव पूर्वपितामहाः । त्यक्त्वा दुर्वृत्तसंसर्गं साधुसंगरतो भव

अशा रीतीने तुझ्या पूर्वपितामहांनी येथे ही रूढी प्राप्त केली. दुर्वृत्तांची संगत सोडून साधुसंगात रत हो.

Verse 54

सद्विद्या सुमनो धेहि ब्राह्मणाचारमाचर । तवानुरूपारूपेण वयसाकुलशीलतः

सद्विद्या व सुमन धारण कर; ब्राह्मणोचित आचार आचर. कारण यौवनाच्या चंचल स्वभावामुळे कधी अनुरूप तर कधी अननुरूप वर्तन घडते.

Verse 55

ऊनविंशतिकोऽसि त्वमेषा षोडशवार्षिकी । तव पत्नी गुणनिधे साध्वी मधुरभाषिणी

तू अजून वीसही पूर्ण केलेला नाहीस आणि ही सोळा वर्षांची आहे. हे गुणनिधे, तुझी पत्नी साध्वी असून मधुर बोलणारी आहे.

Verse 56

एतां संवृणु सद्वृत्तां पितृभक्तियुता भव । श्वशुरोपि हि ते मान्यः सर्वत्र गुणशीलतः

या सद्वृत्ता पत्नीला स्वीकारून जप; आणि पितृभक्तियुक्त राहा. तुझा श्वशुरही गुण व शीलामुळे सर्वत्र मान्य आहे.

Verse 57

ततोऽपत्रपसे किं न त्यज दुर्वृत्ततां शिशो । मातुलास्तेऽतुलाः पुत्र विद्याशीलकुलादिभिः

मगही, अरे बाळा, तुला लाज वाटत नाही काय? दुष्ट वर्तन सोडून दे. पुत्रा, तुझे मामा अतुलनीय आहेत—विद्या, शील आणि कुलमर्यादेत प्रसिद्ध.

Verse 58

तेभ्योपि न बिभेषि त्वं शुद्धोस्युभय वंशतः । पश्यैतान्प्रतिवेश्मस्थान्ब्राह्मणानां कुमारकान्

तू त्यांच्याही भीतीने थांबत नाहीस काय, जरी तू दोन्ही वंशांनी शुद्धकुळाचा असशील? शेजारच्या घरांत राहणाऱ्या या ब्राह्मण मुलांकडे पाहा.

Verse 59

गृहेपि शिष्यान्पश्यैतान्पितुस्ते विनयोचितान् । राजापि श्रोष्यति यदा तव दुश्चेष्टितं सुत

घरातही तुझ्या पित्याच्या या शिष्यांकडे पाहा—जे विनयाने घडलेले आहेत. पुत्रा, राजा जेव्हा तुझे दुष्कृत्य ऐकेल, तेव्हा परिणाम होईलच.

Verse 60

श्रद्धां विहाय ते ताते वृत्तिलोपं करिष्यति । बालचेष्टितमेवैतद्वदंत्यद्यापि ते जनाः

तुझ्यावरची श्रद्धा सोडून तुझा पिता तुझा निर्वाह बंद करील. लोक तर आत्ताही म्हणतात—“हे तर निव्वळ बालचाळे आहे.”

Verse 61

अनंतरं हसिष्यंति युक्तं दीक्षिततास्त्विति । सर्वेप्याक्षारयिष्यंति तव विप्रं च मां च वै

मग ते हसतील आणि म्हणतील—“हीच काय ती ‘योग्य’ दीक्षा!” आणि तुझ्यामुळे सर्वजण तुझ्या ब्राह्मण-गुरूला व मलाही धारेवर धरतील.

Verse 62

मातुश्चरित्रं तनयो धत्ते दुर्भाषणैरिति । पिता पितेन पापीयाञ्च्छ्रुतिस्मृतिपथीनकिम्

लोक म्हणतात—“कटु भाषणाने पुत्र मातृचरित्र उघड करतो.” आणि—“पित्याच्या पित्यामुळे पिता अधिक पापी ठरतो; ते श्रुती‑स्मृतीमार्गाचे अनुयायी नाहीत काय?”

Verse 63

तदंघ्रिलीनमनसो मम साक्षी महेश्वरः । न चर्तुस्नातयापीह मुखं दुष्टस्य वीक्षितम्

ज्याचे मन त्यांच्या चरणी लीन आहे, माझ्यासाठी महेश्वर साक्षी आहेत. आणि येथे ‘चार स्नानांनी’ शुद्ध झालेलाही दुष्टाचे मुखसुद्धा पाहात नाही.

Verse 64

अहो बलीयान्सविधिर्येन जाता भवानिति । प्रतिक्षणं जनन्येति शिक्ष्यमाणोतिदुर्मदः

लोक म्हणतात—“अहो, ज्यामुळे तू जन्मलास तो विधी किती बलवान!” पण तो शिकवले जात असतानाही क्षणोक्षणी आईकडेच धावतो, अतिशय गर्विष्ठ।

Verse 65

न तत्याज च तद्धर्मं दुर्बोधो व्यसनी यतः । मृगया मद्य पैशुन्य वेश्याचौर्यदुरोदरैः

तो दुर्बुद्धी व व्यसनी असल्याने तो आचार सोडू शकला नाही—शिकार, मद्यपान, चुगली‑निंदा, वेश्यागमन, चोरी आणि विनाशकारी जुगार यांत आसक्त.

Verse 66

सपारदारैर्व्यसनैरेभिः कोत्र न खंडितः । यद्यन्मध्ये गृहे पश्येत्तत्तन्नीत्वा सुदुर्मतिः

परस्त्रीगमनासह या व्यसनांनी जगात कोण खचत नाही? घरात जे जे दिसे ते ते उचलून नेई—अतिशय कुमती.

Verse 67

अर्पयेद्द्यूतकाराणां सकुप्यं वसनादिकम् । नवरत्नमयीं मातुः करतः पितुरूर्मिकाम

तो जुगाऱ्यांना घरातील भांडीकुंडी, वस्त्रे इत्यादी अर्पण करी; आणि आईची नवरत्नजडित मुद्रिका व वडिलांची अंगठीही देऊन टाकी।

Verse 68

स्वपंत्यास्त्वेकदाऽदाय दुरोदरिकरेऽर्पयत् । एकदा गच्छता राजभवनान्निजमुद्रिका

एकदा ती झोपलेली असता तिची मुद्रिका घेऊन तो जुगाऱ्याच्या हातात ठेवून आला; आणि एकदा राजभवनाकडे जाताना त्याने आपलीच मुहर-अंगठी बरोबर नेली।

Verse 69

दीक्षितेन परिज्ञाता दैवाद्द्यूतकृतः करे । उवाच दीक्षितस्तं च कुतो लब्धा त्वयोर्मिका । पृष्टस्तेनाथ निर्बंधादसकृत्प्रत्युवाच किम्

दैवयोगाने दीक्षित ब्राह्मणाने पाहिले की जुगाऱ्याच्या हातात तीच मुद्रिका आहे. दीक्षित म्हणाला, “ही अंगठी तुला कुठून मिळाली?” वारंवार आग्रहाने विचारल्यावर तो काय उत्तर देऊ लागला?

Verse 70

ममाक्षिपसि विप्रोच्चैः किं मया चौर्य कर्मणा । लब्धा मुद्रा त्वदीयेन पुत्रेणैषा ममार्पिता

तो म्हणाला, “हे ब्राह्मण! इतक्या मोठ्याने माझ्यावर आरोप का करतोस? मला चोरीशी काय देणेघेणे? ही मुहर-अंगठी तुझ्याच पुत्राकडून मिळाली—त्यानेच मला दिली आहे।”

Verse 71

मम मातुर्हि पूर्वे द्युर्जित्वानीतो हि शाटकः । न केवलं ममाप्येतदंगुलीयं समर्पितम्

तो म्हणाला, “पूर्वी जुगारात जिंकून तो माझ्या आईचे शाटक (वस्त्र) घेऊन गेला; आणि एवढेच नव्हे—माझी ही अंगठीही त्याने अर्पण केली।”

Verse 72

अन्येषां द्यूतकर्तृणां भूरि तेनार्पितं वसु । रत्नकुप्यदुकूलानि भृंगारुप्रभृतीनि च

त्याने इतर जुगाऱ्यांनाही विपुल धन अर्पण केले—रत्ने, घरातील मौल्यवान वस्तू, उत्तम दुकोल-वस्त्रे आणि भुजबंद इत्यादी अलंकार।

Verse 73

भाजनानि विचित्राणि कांस्य ताम्रमयानि च । नग्नीकृत्यप्रति दिनं बद्ध्यंते द्यूतकारिभिः

कांस्य व तांब्याची बनलेली विचित्र भांडीही त्यांच्याकडून काढून घेतली जात; आणि जुगारी दररोज त्यांना सर्वस्वहरण करून बांधून (दुःखात) ओढत नेत।

Verse 74

न तेन सदृशः कश्चिदाक्षिको भूमिमंडले । अद्य यावत्त्वया विप्र दुरोदरशिरोमणिः

भूमिमंडळावर त्याच्यासारखा कोणीही पासा-खेळाडू नाही; आजवर, हे विप्र, तोच जुगाऱ्यांचा शिरोमणी आहे।

Verse 75

कथं नाज्ञायि तनयो ऽविनयानयकोविदः । इति श्रुत्वा त्रपाभार विनम्रतरकंधरः

‘अविनयाकडे नेण्यात कुशल असा हा पुत्र कसा ओळखला गेला नाही?’ असे ऐकून तो लज्जेच्या भाराने अधिकच मान झुकवून उभा राहिला।

Verse 76

प्रावृत्य वाससा मौलिं प्राविशन्निजमंदिरम् । महापतिव्रतामास्य पत्नीं प्रोवाच तामथ

वस्त्राने डोके झाकून तो आपल्या घरात शिरला; मग त्या महापतिव्रता, सद्गुणसंपन्न पत्नीशी तो बोलला।

Verse 77

दीक्षितायिनि कुत्रासि क्व ते गुणनिधिः सुतः । अथ तिष्ठतु किं तेन क्व सा मम शुभोर्मिका

हे दीक्षितायिनी, तू कुठे आहेस? तुझा गुणनिधी पुत्र कुठे आहे? तो राहू दे—त्याने काय; पण माझी शुभ अंगठी कुठे आहे?

Verse 78

अंगोद्वर्तन काले या त्वया मेंऽगुलितो हृता । नवरत्नमयीं शीघ्रं तामानीय प्रयच्छ मे

अंगाला उटणे चोळताना तू माझ्या बोटातून जी घेतलीस, ती नवरत्नजडित अंगठी लवकर आणून मला दे.

Verse 79

इति श्रुत्वाथ तद्वाक्यं भीता सा दीक्षितायिनी । प्रोवाच सा तु माध्याह्नीं क्रियां निष्पादयत्वथ

ते शब्द ऐकून दीक्षितायिनी घाबरली. मग ती म्हणाली, “आधी माध्यान्हिक क्रिया पूर्ण होऊ दे, मग.”

Verse 80

व्यग्रास्मि देवपूजार्थमुपहारादि कर्मणि । समयोयमतिक्रामेदतिथीनां प्रियातिथे

मी देवपूजा व उपहार-आदी कर्मांत गुंतले आहे. हा अतिथींचा वेळ आहे—हे अतिथिप्रिय, तो ओलांडू नकोस.

Verse 81

इदानीमेव पक्वान्नकरणव्यग्रया मया । स्थापिता भाजने क्वापि विस्मृतेति न वेद्म्यहम्

आत्ताच शिजवलेले अन्न करण्याच्या घाईत मी ती कुठल्यातरी भांड्यात ठेवली; विसरले—कुठे ठेवली ते मला ठाऊक नाही.

Verse 82

दीक्षित उवाच । हंहो सत्पुत्रजननि नित्यं सत्यप्रभाषिणि । यदायदा त्वां संपृच्छे तनयः क्व गतस्त्विति

दीक्षित म्हणाले—“अहो! सत्पुत्राची जननी, सदैव सत्य बोलणारी! जेव्हा जेव्हा मी तुला विचारतो—‘मुलगा कुठे गेला?’”

Verse 83

तदातदेति त्वं ब्रूया नाथेदानीं स निर्गतः । अधीत्याध्ययनार्थं च द्वित्रैर्मित्रैः सयुग्बहिः

तू सतत ‘तेव्हा-तेव्हा’ असेच म्हणतेस; पण हे नाथे, आता तो बाहेर गेला आहे—अभ्यास करून, पुढील अध्ययनासाठी, दोन-तीन मित्रांसह।

Verse 84

कुतस्त्वच्छाटकः पत्नि मांजिष्ठो यो मयाऽर्पितः । लंबते वस्त्रधान्यांयस्तथ्यं ब्रूहि भयं त्यज

पत्नी! मी दिलेला मंजीठ-रंगाचा तो वस्त्र कुठे आहे? जो वस्त्र-भांडारात लटकत असे—खरे सांग, भीती सोड।

Verse 85

सांप्रतं नेक्ष्यते सोपि भृंगारुर्मणिमंडितः । पट्टसूत्रमयीसापि त्रिपटी क्व नृपार्पिता

आता तो रत्नांनी सजलेला भृंगारही दिसत नाही; आणि राजाने दिलेली रेशमी त्रिपटीसुद्धा कुठे आहे?

Verse 86

क्व दाक्षिणात्यं तत्कांस्यं गौडी ताम्रघटी क्व सा । नागदंतमयी सा क्व सुखकौतुकमंचिका

ते दक्षिणात्य कांस्यपात्र कुठे आहे? गौडी तांब्याची घटी कुठे आहे? आणि हस्तिदंताची ती सुख-आनंद देणारी मंचिका कुठे आहे?

Verse 87

क्व सा पर्वतदेशीया चंद्रकांतशिलोद्भवा । दीपिका व्यग्रहस्ताग्रा सालंकृच्छालभंजिका

ती पर्वतदेशी चंद्रकांतशिळेतून उत्पन्न झालेली दीपिका कुठे आहे—व्यग्र हाताच्या टोकावर ज्याची ज्योत डोलते, जी अलंकृत आहे आणि जणू गृहदीप्तीलाही मागे टाकते?

Verse 88

किं बहूक्तेन कुलजे तुभ्यं कुप्याम्यहं वृथा । तदाभ्यवहरिष्येहमुपयंस्याम्यहं यदा

खूप बोलून काय उपयोग, हे कुलजे? तुझ्यावर मी उगीचच रागावतो. वेळ आली की मीच स्वतः उपाय करीन आणि मीच सर्व व्यवस्था करून देईन.

Verse 89

अनपत्योस्मि तेनाहं दुष्टेन कुलदूषिणा । उत्तिष्ठानय दर्भांबु तस्मै दद्यां तिलांजलिम्

त्या दुष्ट, कुलदूषण करणाऱ्यामुळे मी योग्य पुत्राविना आहे. उठा—दर्भ (कुश) आणि पाणी आणा; मी त्याला तिळांजली (पितृतर्पण) देईन.

Verse 90

अपुत्रत्वं वरं नृणां कुपुत्रात्कुलपांसनात् । त्यजेदेकं कुलस्यार्थे नीतिरेषा सनातनी

पुरुषांसाठी कुपुत्र—कुलाचा कलंक—यापेक्षा अपुत्रत्वच श्रेष्ठ. कुलाच्या हितासाठी एकाला त्यागावे; हीच सनातन नीति आहे.

Verse 91

स्नात्वा नित्यविधिं कृत्वा तस्मिन्नेवाह्निकस्यचित् । श्रोत्रियस्य सुतां प्राप्य पाणिं जग्राह दीक्षितः

स्नान करून नित्यविधी पूर्ण करून, त्याच दिवशी दीक्षिताने एका श्रोत्रियाची कन्या प्राप्त करून धर्मानुसार तिचे पाणिग्रहण केले.

Verse 92

श्रुत्वा तथा स वृत्तांतं प्राक्तनं स्वं विनिंद्य च । कांचिद्दिशं समालोच्य निर्ययौ दीक्षितांगजः

तो वृत्तान्त ऐकून आणि आपले पूर्वीचे आचरण निंद्य मानून, दीक्षितपुत्राने एक दिशा विचारात घेऊन तेथून प्रस्थान केले।

Verse 93

चिंतामवाप महतीं क्व यामि करवाणि किम् । नाहमभ्यस्तविद्योस्मि न चैवास्ति धनोस्म्यहम्

तो मोठ्या चिंतेत पडला— ‘मी कुठे जाऊ? काय करू? मला विद्या साधलेली नाही, आणि माझ्याकडे धनही नाही।’

Verse 94

देशांतरे ह्यस्ति धनः सद्विद्यः सुखमेधते । भयमस्ति धने चौरात्सविद्यः सर्वतोऽभयः

धन परदेशातही मिळू शकते; पण सद्विद्या सुखाने वाढते. धनाला चोरांचे भय असते; विद्वान सर्वत्र निर्भय असतो.

Verse 95

यायजूके कुले जन्म क्वक्व मे व्यसनं तथा । अहो बलीयान्स विधिर्भाविकर्मानुसंधयेत्

यायजूका कुलात जन्म असूनही माझ्यावर असे व्यसन कुठून आले! अहो, विधीच बलवान; तो भावी कर्मफळांच्या धाग्याचा पाठपुरावा करतो.

Verse 96

भिक्षितुं नाधिगच्छामि न मे परिचितः क्वचित् । न च पार्श्वे धनं किंचित्किमत्र शरणं भवेत्

भिक्षा मागण्याचाही मार्ग मला सापडत नाही; कुठेही माझा परिचित नाही. जवळ किंचितही धन नाही— इथे माझे शरण काय असावे?

Verse 97

सदाभ्युदिते भानौ प्रसूर्मे मृष्टभोजनम् । दद्यादद्यात्र कं याचे याचेह जननी न मे

तो मनात म्हणाला—“सूर्य सदा उदित असता तर आज माझी जननी मला रुचकर भोजन दिले असते; पण इथे आत्ता मी कोणाकडे मागू? या ठिकाणी माझी आई नाही।”

Verse 98

इति चिंतयतस्तस्य भानुरस्ताचलं गतः । एतस्मिन्नेव समये कश्चिन्माहेश्वरो नरः

तो असे विचारत असतानाच सूर्य अस्ताचलास गेला. त्याच वेळी महेश्वर (शिव)भक्त असा एक पुरुष तेथे आला.

Verse 99

महोपहारानादाय नगराद्बहिरभ्यगात् । समभ्यर्चितुमीशानं शिवरात्रावुपोषितः

तो महान् अर्पणे घेऊन नगराबाहेर गेला; शिवरात्रीच्या रात्री उपवास करून ईशान (शिव) यांची पूजा करण्यास निघाला.

Verse 100

पक्वान्नगंधमाघ्राय क्षुधितः स तमन्वगात् । इदमन्नं मया ग्राह्यं शिवायोपस्कृतं निशि

शिजलेल्या अन्नाचा सुगंध घेऊन, भुकेला तो त्याच्या मागे गेला आणि मनात म्हणाला—“हे अन्न मला घ्यावे; जरी हे रात्री शिवासाठी सिद्ध केलेले असले तरी.”

Verse 110

कुलाचारप्रतीपोयं पित्रोर्वाक्यपराङ्मुखः । सत्यशौचपरिभ्रष्टःसंध्यास्नानविवर्जितः

“हा कुलाचाराचा विरोधक आहे, आई-वडिलांच्या वचनांपासून पराङ्मुख आहे; सत्य व शौच यांपासून भ्रष्ट झाला आहे, आणि संध्यावंदन व स्नानकर्म त्यागले आहे।”

Verse 120

कलिंगराजोभविताऽधुनाविधुतकल्मषः । एष द्विजवरो दूता यूयं यात यथागताः

आता हा पापमुक्त होऊन कलिंग देशाचा राजा होईल. हा श्रेष्ठ ब्राह्मण माझा दूत आहे; हे यमदूतांनो, तुम्ही जसे आलात तसेच परत जा.

Verse 130

स्वार्थदीपदशोद्योत लिंगमौलि तमोहरः । कलिंगविषये राज्यं प्राप्तो धर्मरतिः सदा

अंधकाराचा नाश करणारे, मस्तकावर शिवलिंग धारण करणारे आणि स्वार्थाच्या दहा दिव्यांनी प्रकाशमान, त्यांनी कलिंग देशात राज्य प्राप्त केले आणि ते सदैव धर्माचरणात मग्न राहिले.

Verse 140

तावत्तताप स तपस्त्वगस्थिपरिशेषितम् । यावद्बभूव तद्वर्ष्म वर्षाणामयुतं शतम्

शरीरात केवळ त्वचा आणि हाडे उरेपर्यंत त्यांनी तपश्चर्या केली; त्यांचे शरीर शंभर अयुत (दहा लाख) वर्षांपर्यंत याच अवस्थेत राहिले.

Verse 150

क्रूरदृग्वीक्षते यावत्पुनःपुनरिदं वदन् । तावत्पुस्फोट तन्नेत्रं वामं वामा विलोकनात

जेव्हा तो क्रूर दृष्टीने पाहत पुन्हा पुन्हा हे बोलत होता, तेव्हाच देवीच्या वाम (तिरप्या) दृष्टीमुळे त्याचा डावा डोळा फुटला.

Verse 160

देवेन दत्ता ये तुभ्यं वराः संतु तथैव ते । कुबेरो भव नाम्ना त्वं मम रूपेर्ष्यया सुत

देवाने (शिवाने) तुला जे वर दिले आहेत, ते तसेच राहोत. हे पुत्रा! माझ्या रूपाचा हेवा केल्यामुळे तुझे नाव 'कुबेर' असे होईल.

Verse 166

पुर्यां यक्षेश्वराणां ते स्वरूपमिति वर्णितम् । यच्छ्रुत्वा सर्वपापेभ्यो नरो मुच्येदसंशयम्

या पुण्यपुरीत यक्षेश्वरांचे जे खरे स्वरूप तुला वर्णिले आहे। ते ऐकून मनुष्य निःसंशय सर्व पापांतून मुक्त होतो।