Adhyaya 47

Verse 1

स्कंद उवाच । अथोत्तरस्यामाशायां कुंडमर्काख्यमुत्तमम् । तत्र नाम्नोत्तरार्केण रश्मिमाली व्यवस्थितः

स्कंद म्हणाले—आता उत्तर दिशेस ‘अर्क’ नावाचे एक उत्तम कुंड आहे। तेथे किरणमालाधारी सूर्य ‘उत्तरार्क’ या नावाने विराजमान आहेत।

Verse 2

तापयन्दुःखसंघातं साधूनाप्याययन्रविः । उत्तरार्को महातेजाः काशीं रक्षति सर्वदा

दुःखसमूहांना तापवून नष्ट करणारे आणि साधूंना पोषण देणारे, महातेजस्वी सूर्य ‘उत्तरार्क’ रूपाने काशीचे सदैव रक्षण करतात।

Verse 3

तत्रेतिहासो यो वृत्तस्तं निशामय सुव्रत । विप्रः प्रियव्रतो नाम कश्चिदात्रेय वंशजः

हे सुव्रत! तेथे जो इतिहास घडला तो ऐक. आत्रेय वंशात जन्मलेला ‘प्रियव्रत’ नावाचा एक ब्राह्मण होता.

Verse 4

आसीत्काश्यां शुभाचारः सदातिथिजनप्रियः । भार्या शुभव्रता तस्य बभूवातिमनोहरा

तो काशीत शुभ आचरण करणारा होता आणि सदैव अतिथी व लोकांचा प्रिय होता. त्याची पत्नी शुभव्रता, अत्यंत मनोहर होती.

Verse 5

भर्तृशुश्रूषणरता गृहकर्मसुपेशला । तस्यां स जनयामास कन्यामेकां सुलक्षणाम्

पतीची सेवा करण्यात तत्पर व गृहकर्मात अत्यंत कुशल अशी ती; तिने त्याच्यापासून एक सुलक्षणा कन्या प्रसविली।

Verse 6

मूलर्क्षप्रथमेपादे तथा केंद्रे बृहस्पतौ । ववृधे सा गृहे पित्रोः शुक्ले पक्षे यथा शशी

मूळ नक्षत्राच्या पहिल्या पादात जन्मून आणि बृहस्पती शुभ केंद्रस्थानी असता, ती पितृगृही शुक्लपक्षातील चंद्राप्रमाणे वाढत गेली।

Verse 7

सुरूपा विनयाचारा पित्रोश्च प्रियकारिणी । अतीव निपुणा जाता गृहोपस्करमार्जने

ती सुरूप, विनयशील आचरणाची व आईवडिलांना प्रिय वाटणारी होती; घरातील उपस्करांची स्वच्छता-संभाळ करण्यात ती अत्यंत निपुण झाली।

Verse 8

यथायथा समैधिष्ट सा कन्या पितृमंदिरे । तथातथा पितुस्तस्याश्चिंता संववृधेतराम्

जशी जशी ती कन्या पितृगृही अधिकाधिक फुलत गेली, तशी तशी तिच्या पित्याची चिंता फारच वाढत गेली।

Verse 9

कस्मै देया वरा कन्या सुरम्येयं सुलक्षणा । अस्या अनुगुणो लभ्यः क्व मया वर उत्तमः

‘ही अतिशय रम्य, सुलक्षणा व श्रेष्ठ कन्या कोणास द्यावी? हिच्या अनुरूप असा उत्तम वर मला कुठे मिळेल?’

Verse 10

कुलेन वयसा चापि शीलेनापि श्रुतेन च । रूपेणार्थेनसंयुक्तः कस्मै दत्ता सुखं लभेत्

कुल, योग्य वय, शील व श्रुती-विद्या यांनी युक्त, रूप व अर्थसंपत्तीने संपन्न अशी कन्या कोणास दिल्यास तिला सुख लाभेल?

Verse 11

इति चिंतयतस्तस्य ज्वरोभूदतिदारुणः । यश्चिंताख्यो ज्वरः पुंसामौषधैर्नापि शाम्यति

असे चिंतन करत असता त्याला अतिशय दारुण ज्वर आला—पुरुषांचा ‘चिंता’ नावाचा तो ज्वर औषधांनीही शांत होत नाही।

Verse 12

तन्मूलर्क्षविपाकेन चिंताख्येन ज्वरेण च । स विप्रः पंचतां प्राप्तस्त्यक्त्वा सर्वं गृहादिकम्

त्या मूळ-नक्षत्राशी संबंधित प्रारब्ध-विपाकामुळे आणि ‘चिंता’ नावाच्या ज्वरामुळे तो विप्र घरादि सर्व सोडून पंचत्वास गेला।

Verse 13

पितर्युपरते तस्याः कन्यायाः सा जनन्यपि । शुभव्रता परित्यज्य तां कन्यां पतिमन्वगात्

त्या कन्येचा पिता निवर्तल्यावर तिची माता देखील—शुभव्रता—त्या कन्येला सोडून पतीच्या मागोमाग गेली।

Verse 14

धर्मोयं सहचारिण्या जीवताजीवतापि वा । पत्या सहैव स्थातव्यं पतिव्रतयुजा सदा

हा सहचारिणी पत्नीचा धर्म सांगितला आहे—जीवंत असो वा मृत्युपर्यंत, पतिव्रतेने सदैव पतीसहच राहावे।

Verse 15

नापत्यं पाति नो माता न पिता नैव बांधवाः । पत्युश्चरणशुश्रूषा पायाद्वै केवलं स्त्रियम्

न अपत्य, न माता, न पिता, न बंधू—कोणीही रक्षण करीत नाही. स्त्रीसाठी पतीच्या चरणांची निष्ठापूर्वक सेवा हाच खरा एकमेव आश्रय व रक्षण आहे.

Verse 16

सुलक्षणापि दुःखार्ता पित्रोः पंचत्वमाप्तयोः । और्ध्वदैहिकमापाद्य दशाहं विनिवर्त्य च

सुलक्षणा असूनही, माता-पित्यांनी पंचत्व प्राप्त केल्यावर ती दुःखाने व्याकुळ झाली. और्ध्वदैहिक कर्म करून व दशाह विधी पूर्ण करून ती परत आली.

Verse 17

चिंतामवाप महतीमनाथा दैन्यमागता । कथमेकाकिनी पित्रा मात्राहीना भवांबुधेः

अनाथ होऊन दैन्यावस्थेला पोहोचलेली ती मोठ्या चिंतेत पडली—“मी एकटी, पिता-मातृहीन होऊन, हा भवसागर कसा पार करीन?”

Verse 18

दुस्तरं पारमाप्स्यामि स्त्रीत्वं सर्वाभिभावि यत् । न कस्मैचिद्वरायाहं पितृभ्यां प्रतिपादिता

“जे दुस्तर आहे त्याचा पार मी कसा गाठीन? कारण स्त्रीत्व सर्वांकडून दबलेले असते. आणि मला माता-पित्यांनी कोणत्याही वराला अर्पणही केले नाही।”

Verse 19

तददत्ता कथं स्वैरमहमन्यं वरं वृणे । वृतोपि न कुलीनश्चेद्गुणवान्न च शीलवान्

“मला (विवाहार्थ) दिलेच नाही, तर मी स्वैरपणे दुसरा वर कसा निवडू? आणि निवडला तरी काय उपयोग, तो कुलीन नसेल, गुणवान नसेल, शीलवान नसेल तर?”

Verse 20

स्वाधीनोपि न तत्तेन वृतेनापि हि किं भवेत् । इति संचिंतयंती सा रूपौदार्यगुणान्विता

“तो जरी वशात असला, तरी अशा निवडलेल्या पुरुषाने काय लाभ?” असा विचार करीत ती—रूप, औदार्य व सद्गुणांनी युक्त—मनात चिंतन करू लागली।

Verse 21

युवभिर्बहुभिर्नित्यं प्रार्थितापि मुहुर्मुहुः । न कस्यापि ददौ बाला प्रवेशं निज मानसे

अनेक तरुणांनी वारंवार विनविले तरी त्या बाळेने कोणालाही आपल्या मनात प्रवेश दिला नाही।

Verse 22

पित्रोरुपरतिं दृष्ट्वा वात्सल्यं च तथाविधम् । निनिंद बहुधात्मानं संसारं च निनिंद ह

आई-वडिलांचे देहावसान पाहून आणि त्यांचे तसेच वात्सल्य आठवून, तिने अनेक प्रकारे स्वतःला धिक्कारले आणि संसारालाही निंदिले।

Verse 23

याभ्यामुत्पादिता चाहं याभ्यां च परिपालिता । पितरौ कुत्र तौ यातौ देहिनो धिगनित्यताम्

“ज्यांच्यामुळे मी जन्मले आणि ज्यांनी मला वाढविले—ते दोघे आई-वडील कुठे गेले? देहधाऱ्यांची ही अनित्यता धिक्कार असो!”

Verse 24

अहो देहोप्यहोंगत्वं यथा पित्रोः पुरो मम । इति निश्चित्य सा बाला विजितेंद्रिय मानसा

“अहो, हा देहही! अहो, देहहीनतेची ही अवस्था—जशी माझ्या समोर आई-वडिलांची झाली!” असे ठरवून ती बाळा—इंद्रिये व मन जिंकून—दृढ निश्चयाने स्थिर झाली।

Verse 25

ब्रह्मचर्यं दृढं कृत्वा तप उग्रं चचार ह । उत्तरार्कस्य देवस्य समीपे स्थिरमानसा

तिने ब्रह्मचर्य दृढ करून उग्र तप आचरले आणि उत्तरार्क देवाच्या समीपे स्थिरचित्ताने राहिली।

Verse 26

तस्यां तपस्यमानायामेकाच्छागी लघीयसी । तत्र प्रत्यहमागत्य तिष्ठेत्तत्पुरतोऽचला

ती तप करत असता एक लहान मृगी दररोज तेथे येऊन तिच्या समोर अचल उभी राहात असे।

Verse 27

तृणपर्णादिकं किंचित्सायमभ्यवहृत्य सा । तत्कुंडपीतपानीया स्वस्वामिसदनं व्रजेत्

सायंकाळी ती थोडेसे गवत-पाने चरत असे; मग त्या कुंडाचे पाणी पिऊन आपल्या स्वामीच्या घराकडे जाई।

Verse 28

तत इत्थं व्यतीतासु पंचषा सुसमासु च । लीलया विचरन्देवस्तत्र देव्या सहागतः

अशा रीतीने पाच-सहा शुभ महिने गेल्यावर, लीलया विचरण करणारा देव देवीसह तेथे आला।

Verse 29

सन्निधावुत्तरार्कस्य तपस्यतीं सुलक्षणाम् । स्थाणुवन्निश्चलां स्थाणुरद्राक्षीत्तपसा कृशाम्

उत्तरार्काच्या सन्निधानी तप करणारी ती सुलक्षणा, स्तंभासारखी निश्चल व तपाने कृश झालेली, देव स्थाणूंनी पाहिली।

Verse 30

ततो गिरिजया शंभुर्विज्ञप्तः करुणात्मना । वरेणानुगृहाणेमां बंधुहीनां सुमध्यमाम्

तेव्हा करुणामय शंभूंना गिरिजेने विनंती केली— “वर देऊन या बंधुहीन, सुमध्यमा स्त्रीवर कृपा करा.”

Verse 31

शर्वाणीगिरमाकर्ण्य ततः शर्वः कृपानिधिः । समाधिमीलिताक्षीं तामुवाच वरदो हरः

शर्वाणीचे वचन ऐकून कृपानिधी शर्वाने, समाधीत डोळे मिटून बसलेल्या तिला म्हटले; वरदाता हर तिला संबोधू लागला.

Verse 32

सुलक्षणे प्रसन्नोस्मि वरं वरय सुव्रते । चिरं खिन्नासि तपसा कस्तेऽस्तीह मनोरथः

“हे सुलक्षणे, मी प्रसन्न आहे. हे सुव्रते, वर माग. तू तपाने दीर्घकाळ खिन्न झाली आहेस—इथे तुझा कोणता मनोरथ आहे?”

Verse 33

सापि शंभोर्गिरं श्रुत्वा मुखपीयूषवर्षिणीम् । महासंतापशमनीं लोचने उदमीलयत्

शंभूचे वचन—मुखातून अमृतवृष्टीसारखे, महान् संताप शमविणारे—ऐकून तिने डोळे उघडले.

Verse 34

त्र्यक्षं प्रत्यक्षमावीक्ष्य वरदानोन्मुखं पुरः । देवीं च वामभागस्थां प्रणनाम कृतांजलिः

त्रिनेत्री प्रभू समोर प्रत्यक्ष वर देण्यास उद्यत आहेत असे पाहून, आणि वामभागी विराजमान देवीला पाहून, तिने हात जोडून प्रणाम केला.

Verse 35

किं वृणे यावदित्थं सा चिंतयेच्चारुमध्यमा । तावत्तयानिरैक्षिष्ट वराकी बर्करी पुरः

चारुमध्यमा सुंदरी “मी कोणता वर मागू?” असे विचार करीत असतानाच, ती दीन बकरी ‘बर्करी’ तिच्या अगदी समोर आणून उभी केली गेली.

Verse 36

आत्मार्थं जीवलोकेस्मिन्को न जीवति मानवः । परं परोपकारार्थं यो जीवति स जीवति

या जीवसृष्टीत कोण मनुष्य स्वतःसाठी जगत नाही? पण जो परोपकारासाठी जगतो, तोच खऱ्या अर्थाने जगतो.

Verse 37

अनया मत्तपोवृत्ति साक्षिण्या बह्वनेहसम् । असेव्यहं तदेतस्यै वरयामि जगत्पतिम्

माझ्या तपश्चर्येच्या व आचरणाच्या साक्षी, निष्काम प्रयत्नांनी समृद्ध अशा हिला साक्षी मानून, मी हिच्यासाठी जगत्पतीलाच वर म्हणून निवडतो/निवडते.

Verse 38

परामृश्य मनस्येतत्प्राह त्र्यक्षं सुलक्षणा । कृपानिधे महादेव यदि देयो वरो मम

हे मनात विचार करून सुलक्षणा त्रिनेत्रधारींना म्हणाली—“हे कृपानिधी महादेव, जर मला वर द्यावयाचा असेल तर…”

Verse 39

अजशावी वराक्येषा तर्हि प्रागनुगृह्यताम् । वक्तुं पशुत्वान्नोवेत्ति किंचिन्मद्भक्तिपेशला

ही दीन प्राणी बकरी-मेंढी आहे; म्हणून प्रथम हिच्यावर अनुग्रह व्हावा. पशुत्वामुळे हिला काही बोलता येत नाही, तरीही माझ्या भक्तीत हिचे मन कोमल आहे.

Verse 40

इति वाचं निशम्येशः परोपकृतिशालिनीम् । सुलक्षणाया नितरां तुतोष प्रणतार्तिहा

परोपकाराने भरलेली तिची वाणी ऐकून, शरणागतांचे दुःख हरिणारे ईश्वर सुलक्षणेवर अत्यंत प्रसन्न झाले।

Verse 41

देवदवस्ततः प्राह देवि पश्य गिरींद्रजे । साधूनामीदृशी बुद्धिः परोपकरणोर्जिता

मग देवाधिदेव म्हणाले—“देवि, हे गिरिराजकन्ये, पाहा; साधूंची बुद्धी अशीच असते, जी परोपकाराच्या सामर्थ्याने उन्नत होते।”

Verse 42

ते धन्याः सर्वलोकेषु सर्वधर्माश्रयाश्च ते । यतंते सर्वभावेन परोपकरणाय ये

ते सर्व लोकांत धन्य आहेत; तेच सर्व धर्मांचे आश्रय आहेत—जे सर्वभावे परोपकारासाठी प्रयत्न करतात।

Verse 43

संचयाः सर्ववस्तूनां चिरं तिष्ठति नो क्वचित् । सुचिरं तिष्ठते चैकं परोपकरणं प्रिये

सर्व वस्तूंचे संचय कुठेही दीर्घकाळ टिकत नाहीत; पण, हे प्रिये, एकच गोष्ट फार काळ टिकते—परोपकाराचे पुण्य।

Verse 44

धन्या सुलक्षणा चैषा योग्याऽनुग्रहकर्मणि । ब्रूहि देवि वरो देयः कोऽस्यैच्छाग्यै च कः प्रिये

ही सुलक्षणा धन्य आहे आणि अनुग्रहकर्मास योग्य आहे. हे देवी, सांग—हिला कोणता वर द्यावा, आणि हे प्रिये, हिची इच्छा काय आहे?

Verse 45

श्रीदेव्युवाच । सर्वसृष्टिकृतां कर्तः सर्वज्ञप्रणतार्तिहन् । सुलक्षणा शुभाचारा सखी मेस्तु शुभोद्यमा

श्रीदेवी म्हणाली— हे सर्वसृष्टीचे कर्ते, हे सर्वज्ञ, शरणागतांची आर्तता हरिणाऱ्या प्रभो! माझ्यासाठी सुलक्षणा, सद्गुणी, शुभाचारिणी, सदैव शुभकार्यांत उद्यत अशी सखी असो।

Verse 46

यथा जया च विजया यथा चैव जयंतिका । शुभानंदा सुनंदा च कौमुदी च यथोर्मिला

जशी जया व विजया, तशीच जयंतिका; जशी शुभानंदा व सुनंदा; जशी कौमुदी व उर्मिला—तशीच शुभलक्षणांनी युक्त माझी सखी असो।

Verse 47

यथा चंपकमाला च यथा मलयवासिनी । कर्पूरलतिका यद्वद्गंधधारा यथा शुभा

चंपकफुलांच्या माळेसारखी मनोहर, मलयपर्वतवासीसारखी सुगंधित; कर्पूरलतेसारखी शीतल, आणि शुभ सुगंधधारेसारखी पावन—अशी ती असो।

Verse 48

अशोका च विशोका च यथा मलयगंधिनी । यथा चंदननिःश्वासा यथा मृगमदोत्तमा

ती अशोका—शोकविरहित—आणि विशोका—शोकनाशिनी—असो; मलयच्या चंदनगंधासारखी सुगंधित, चंदननिःश्वासासारखी मृदु, आणि उत्तम कस्तुरीसारखी श्रेष्ठ असो।

Verse 49

यथा च कोकिलालापा यथा मधुरभाषिणी । गद्यपद्यनिधिर्यद्वदनुक्तज्ञा यथा च सा

ती कोकिळेच्या आलापासारखी मधुर, मधुरभाषिणी; गद्य-पद्याची निधी समान, आणि न बोललेलेही जाणणारी—अशी असो।

Verse 50

दृगंचलेंगितज्ञा च यथा कृतमनोरथा । गानचित्तहरा यद्वत्तथास्त्वेषा सुलक्षणा

ही सुलक्षणा कन्या नेत्रांचे संकेत व कटाक्षाचे भाव जाणणारी असो; जिचे मनोरथ पूर्ण होवोत; आणि जिचे गायन चित्त हरून नेणारे असो—अशीच ती होवो.

Verse 51

अतिप्रिया भवित्री मे यद्बाल ब्रह्मचारिणी । अनेनैव शरीरेण दिव्यावयवभूषणा

ही बाल ब्रह्मचारिणी मला अत्यंत प्रिय होवो; आणि याच देहात दिव्य अवयव व दिव्य अलंकारांनी विभूषित होवो.

Verse 52

दिव्यांबरा दिव्यगंधा दिव्यज्ञानसमन्विता । समया मां सदैवास्तां चंचच्चामरधारिणी

दिव्य वस्त्रे धारण करणारी, दिव्य सुगंधयुक्त, दिव्य ज्ञानाने संपन्न—नियत समयी चपळ चामर धारण करून ती सदैव माझ्याजवळ असो.

Verse 53

एषापि काशिराजस्य कुमार्यस्त्विह बर्करी । अत्रैव भोगान्संप्राप्य मुक्तिं प्राप्स्यत्यनुत्तमाम्

हीसुद्धा—काशीराजाची कन्या बर्करी—येथेच योग्य भोग प्राप्त करून, अनुत्तम मुक्ती प्राप्त करील.

Verse 54

अनया त्वर्ककुंडेस्मिन्पुष्ये मासि रवेर्दिने । स्नातं त्वनुदिते सूर्ये शीतादक्षुब्धचित्तया

तिने या अर्ककुंडात, पुष्य मासात, रविवारी—सूर्योदयापूर्वी स्नान केले; आणि थंडीनेही जिचे चित्त विचलित झाले नाही.

Verse 55

राजपुत्री ततः पुण्यादस्त्वेषा शुभलोचना । वरदानप्रभावेण तव विश्वेश्वर प्रभो

या पुण्याच्या प्रभावाने ही शुभलोचना कन्या राजकन्या होवो; हे विश्वेश्वर प्रभो, तुझ्या वरदानाच्या सामर्थ्याने।

Verse 57

उत्तरार्कस्य देवस्य पुष्ये मासि रवेर्दिने । कार्या सा वत्सरीयात्रा न तैः काशीफलेप्सुभिः

उत्तरार्क देवाची ती वार्षिक यात्रा पुष्य महिन्यात, रविवारी करावी—काशीचे पूर्ण फळ इच्छिणाऱ्यांनी।

Verse 58

मृडान्याभिहि तं सर्वं कृत्वैतद्विश्वगो विभुः । विश्वनाथो विवेशाथ प्रासादं स्वमतर्कितः

मृडानी (पार्वती) हिने सांगितल्याप्रमाणे सर्व करून, सर्वव्यापी प्रभू विश्वनाथ मग आपल्या प्रासादात प्रविष्ट झाले—त्यांचा हेतु सिद्ध झाला।

Verse 59

स्कंद उवाच । लोलार्कस्य च माहात्म्यमुत्तरार्कस्य च द्विज । कथितं ते महाभाग सांबादित्यं निशामय

स्कंद म्हणाले—हे द्विज, हे महाभाग, लोलार्क व उत्तरार्क यांचे माहात्म्य मी तुला सांगितले; आता सांबादित्याची कथा ऐक।

Verse 60

श्रुत्वैतत्पुण्यमाख्यानं शुभं लोलोत्तरार्कयोः । व्याधिभिर्नाभिभूयेत न दारिद्र्येण बाध्यते

लोलार्क व उत्तरार्क यांचे हे शुभ, पुण्यदायी आख्यान ऐकल्याने मनुष्य रोगांनी पराभूत होत नाही आणि दारिद्र्यानेही बाधित होत नाही।

Verse 96

बर्करीकुंडमित्याख्या त्वर्ककुंडस्य जायताम् । एतस्याः प्रतिमा पूज्या भविष्यत्यत्र मानवैः

अर्ककुंड ‘बर्करीकुंड’ या नावाने प्रसिद्ध होवो. पुढे येथे लोक तिच्या प्रतिमेचे भक्तिभावाने पूजन करतील.