Adhyaya 49

Verse 1

सूत उवाच । पाराशर्यमुने व्यास कुमारः कुंभजन्मने । यदावदत्कथामेतां तदा क्व द्रुपदात्मजा

सूत म्हणाले: पराशरमुनींचा पुत्र व्यास जेव्हा कुंभजन्मा (अगस्त्य) यांच्या पुत्र कुमार (स्कंद) यांना ही कथा सांगत होता, तेव्हा द्रुपदाची कन्या द्रौपदी कुठे होती?

Verse 2

व्यास उवाच । पुराणसंहितां सूत ब्रूते त्रैकालिकीं कथाम् । संदेहो नात्र कर्तव्यो यतस्तद्गोचरोखिलम्

व्यास म्हणाले: हे सूत! पुराणसंहिता त्रिकालव्यापी कथा सांगते. येथे संशय करू नये, कारण हे सर्व तिच्याच कक्षेत येते.

Verse 3

स्कंद उवाच । आकर्णय मुने पूर्वं पंचवक्त्रो हरः स्वयम् । पृथिव्यां पंचधा भूत्वा प्रादुरासीज्जगद्धितः

स्कंद म्हणाले: हे मुने! पूर्वीचे ऐक. पंचवक्त्र हर स्वतः जगत्‌हितासाठी पृथ्वीवर पाच रूपांनी प्रकट झाला.

Verse 4

उमापि च जगद्धात्री द्रुपदस्य महीभुजः । यजतो वह्निकुंडाच्च प्रादुश्चक्रेति सुंदरी

जगद्धात्री उमा देखील, राजा द्रुपद यज्ञ करीत असता, अग्निकुंडातून त्या सुंदरीला प्रकट करून गेली।

Verse 5

पंचापि पांडुतनयाः साक्षाद्रुद्रवपुर्धराः । अवतेरुरिह स्वर्गाद्दुष्टसंहारकारकाः

पांडूचे पाचही पुत्र साक्षात् रुद्रस्वरूप देह धारण करून, स्वर्गातून येथे अवतरले—दुष्टांचा संहार करण्यासाठी।

Verse 6

नारायणोपि कृष्णत्वं प्राप्य तत्साहचर्यकृत् । उद्वृत्तवृत्तशमनः सद्वृत्तस्थितिकारकः

नारायणही कृष्णत्व प्राप्त करून त्यांचा सहचर झाला; त्याने भ्रष्ट आचरण शमविले आणि सदाचाराची स्थिरता प्रस्थापित केली।

Verse 7

प्रतपंतः पृथिव्यां ते पार्थाश्चेरुः पृथक्पृथक् । उदयानुदयौ तस्मिन्संपदां विपदामपि

पराक्रमाने तेजस्वी ते पार्थ पृथ्वीवर वेगवेगळ्या मार्गांनी फिरत राहिले; त्यांच्या प्रवासात संपत्ती-विपत्ती, उदय-अवनती दोन्ही आली।

Verse 8

कदाचित्ते महावीरा भ्रातृव्यप्रतिपादिताम् । विपत्तिमाप्य महतीं बभूवुः काननौकसः

एकदा त्या महावीरांना, वैरभावी नातलगांनी घडवून आणलेली मोठी विपत्ती आली आणि ते वनवासी झाले।

Verse 9

पांचाल्यपि च तत्पत्नी पतिव्यसनतापिता । धर्मज्ञा प्राप्य तन्वंगी ब्रध्नमाराधयद्भृशम्

पाञ्चालीही—त्याची पत्नी—पतीच्या आपत्तीच्या तापाने व्याकुळ होऊन, धर्मज्ञ व सुकुमारांगिनी, काशीला येऊन ब्रध्नरूप सूर्यदेवाची अत्यंत भक्तिभावाने घोर आराधना करू लागली।

Verse 10

आराधितोथ सविता तया द्रुपदकन्यया । सदर्वी सपिधानां च स्थालिकामक्षयां ददौ

द्रुपदकन्येने अशा प्रकारे आराधिल्यावर सविता सूर्यदेवांनी तिला डाव (करछुल) व योग्य झाकणासह एक अक्षय स्थाळी (भोजनपात्र) प्रदान केली।

Verse 11

आराधयंतीं भावेन सर्वत्र शुचिमानसाम्

ती सर्वत्र शुद्ध मन ठेवून, अंतःकरणातील भावाने व भक्तीने सविता सूर्यदेवाची आराधना करीत राहिली।

Verse 12

स्थाल्यैतया महाभागे यावंतोऽन्नार्थिनो जनाः । तावंतस्तृप्तिमाप्स्यंति यावच्च त्वं न भोक्ष्यसे

‘हे महाभागे! या स्थाळीच्या योगे जितके अन्नार्थी लोक येतील, तितकेच तृप्त होतील—जोपर्यंत तू स्वतः भोजन करीत नाहीस।’

Verse 13

भुक्तायां त्वयि रिक्तैषा पूर्णभक्ता भविप्यति । रसवद्व्यंजननिधिरिच्छाभक्ष्यप्रदायिनी

‘परंतु तू भोजन केल्यावर ही (स्थाळी) रिकामी होईल; आणि ती जेव्हा पूर्ण असेल, तेव्हा उत्तम अन्न व रसाळ व्यंजनांच्या निधीने भरून, इच्छित भोजन देणारी ठरेल।’

Verse 14

इत्थं वरस्तया लब्धः काश्यामादित्यतो मुने । अपरश्च वरो दत्तस्तस्यै देवेन भास्वता

हे मुने, अशा रीतीने काशीत तिला आदित्यापासून हा वर मिळाला; आणि त्या तेजस्वी देवाने तिला आणखी एक वरही प्रदान केला।

Verse 15

रविरुवाच । विश्वेशाद्दक्षिणेभागे यो मां त्वत्पुरतः स्थितम् । आराधयिष्यति नरः क्षुद्बाधा तस्य नश्यति

रवी म्हणाला— ‘विश्वेश्वराच्या दक्षिण भागी जो मनुष्य तुझ्यासमोर उभ्या असलेल्या माझी आराधना करील, त्याची क्षुधेची बाधा नष्ट होईल।’

Verse 16

अन्यश्च मे वरो दत्तो विश्वेशेन पतिव्रते । तपसा परितुष्टेन तं निशामय वच्मि ते

हे पतिव्रते, तुझ्या तपाने संतुष्ट झालेल्या विश्वेश्वराने मला आणखी एक वर दिला आहे; तो ऐक, मी तुला सांगतो।

Verse 17

प्राग्रवे त्वां समाराध्य यो मां द्रक्ष्यति मानवः । तस्य त्वं दुःखतिमिरमपानुद निजैः करैः

‘जो मनुष्य पहाटे प्रथम तुझी विधिपूर्वक आराधना करून मग मला पाहील, त्याच्या दुःखरूपी अंधाराला तू आपल्या किरणांनी दूर कर.’

Verse 18

अतो धर्माप्रिये नित्यं प्राप्य विश्वेश्वराद्वरम् । काशीस्थितानां जंतूनां नाशयाम्यघसंचयम्

‘म्हणून, हे धर्मप्रिये, विश्वेश्वराकडून हा वर मिळवून मी काशीत राहणाऱ्या जीवांचा साचलेला पापसंचय नित्य नष्ट करीत असतो।’

Verse 19

ये मामत्र भजिष्यंति मानवाः श्रद्धयान्विताः । त्वद्वरोद्यतपाणिं च तेषां दास्यामि चिंतितम्

जे मानव येथे श्रद्धायुक्त होऊन माझी भक्ती करतील आणि वरदायिनी तुलाही उचललेल्या हातांनी नमस्कार करून पूजतील, त्यांना त्यांच्या अंतःकरणातील इच्छित फल मी देईन।

Verse 20

भवतीं मत्समीपस्थां युधिष्ठिरपतिव्रताम् । विश्वेशाद्दक्षिणेभागे दंडपाणेः समीपतः

युधिष्ठिराप्रति पतिव्रता असलेली तू माझ्या समीप राहशील—विश्वेश्वराच्या दक्षिण भागी, दंडपाणीजवळ।

Verse 21

येर्चयिष्यंति भावेन पुरुषा वास्त्रियोपि वा । तेषां कदाचिन्नो भावि भयं प्रियवियोगजम्

जे पुरुष वा स्त्रिया भावाने (येथे) पूजन करतील, त्यांना कधीही प्रियवियोगातून उत्पन्न होणारे भय होणार नाही।

Verse 22

न व्याधिजं भयं क्वापि न क्षुत्तृड्दोषसंभवम् । द्रौपदीक्षणतः काश्यां तव धर्मप्रियेनघे

हे धर्मप्रिय निष्पाप! काशीत द्रौपदीच्या शुभ दर्शनामुळे कुठेही व्याधिजन्य भय होणार नाही, तसेच भूक-तहान यांच्या दोषातून कोणतेही दुःख होणार नाही।

Verse 23

उवाच च प्रसन्नात्मा भास्करो द्रुपदात्मजाम्

तेव्हा प्रसन्नचित्त भास्कर (सूर्य) द्रुपदाची कन्या द्रौपदी हिला म्हणाला।

Verse 24

आदित्यस्य कथामेतां द्रौपद्याराधितस्य वै । यः श्रोष्यति नरो भक्त्या तस्यैनः क्षयमेष्यति

द्रौपदीने आराधिलेल्या आदित्याची ही कथा जो नर भक्तिभावाने ऐकतो, त्याची पापे निश्चयच नष्ट होतात।

Verse 25

स्कंद उव ।च । द्रौपदादित्यमाहात्म्यं संक्षेपात्कथितं मया । मयूखादित्यमाहात्म्यं शृण्विदानीं घटोद्भव

स्कंद म्हणाले—द्रौपद-आदित्याचे माहात्म्य मी संक्षेपाने सांगितले. आता, हे घटोद्भव अगस्त्य, मयूख-आदित्याचे माहात्म्य ऐक।

Verse 26

पुरा पंचनदे तीर्थे त्रिषुलोकेषु विश्रुते । सहस्ररश्मिर्भगवांस्तपस्तेपे सुदारुणम्

पूर्वी, त्रिलोकीत प्रसिद्ध पंचनद तीर्थात सहस्ररश्मी भगवान आदित्याने अत्यंत कठोर तप केले।

Verse 27

प्रतिष्ठाप्य महालिंगं गभस्तीश्वर संज्ञितम् । गौरीं च मंगला नाम्नीं भक्तमंगलदां सदा

‘गभस्तीश्वर’ नामक महालिंगाची स्थापना करून, ‘मंगला’ नावाची गौरीही स्थापिली; ती भक्तांना सदैव शुभमंगल देते।

Verse 28

दिव्यवर्षसहस्रं तु शतेन गुणितं मुने । आराधयञ्शिवं सोमं सोमार्धकृतशेखरम्

हे मुने, हजार दिव्य वर्षे शंभरपट करून, त्यांनी अर्धचंद्रमंडित शिरोभूषण असलेल्या शिवाची अखंड आराधना केली।

Verse 29

स्वरूपतस्तु तपनस्त्रिलोकीतापनक्षमः । ततोतितीव्र तपसा जज्वाल नितरां मुने

स्वरूपतःच तो तपन त्रिलोकीला तापविण्यास समर्थ आहे. मग अत्यंत तीव्र तपाने, हे मुने, तो अधिकच प्रचंड तेजाने ज्वाळला।

Verse 30

मयूखैस्तत्र सवितुस्त्रैलोक्यदहनक्षमैः । ततं समस्तं तत्काले द्यावाभूम्योर्यदंतरम्

तेथे सविताच्या त्रिलोकी दहनक्षम अशा किरणांनी त्या काळी आकाश व पृथ्वी यांमधील सर्व अंतराळ सर्वत्र व्यापून टाकले।

Verse 31

वैमानिकैर्विष्णुपदे तत्यजे च गतागतम् । तीव्रे पतंगमहसि पतंगत्वभयादिव

विष्णुपदातील वैमानिक देवांनीही आपले येणे-जाणे सोडून दिले. सूर्याच्या त्या तीव्र तेजात जणू पतंग होऊन ज्वाळेत पडण्याची भीती होती।

Verse 32

मयूखा एव दृश्यंते तिर्यगूर्ध्वमधोपि च । आदित्यस्य न चादित्यो नीपपुष्पस्थितेरिव

फक्त किरणांच दिसत होत्या—आडव्या, वरच्या आणि खालच्याही. आदित्याचा आदित्यच दिसत नव्हता, जणू नीपपुष्प आपल्या स्थितीत लपलेले असावे।

Verse 33

तस्यवै महसां राशेस्तपोराशेस्तपोर्चिषाम् । चकंपे साध्वसात्तीव्रा त्रैलोक्यं सचराचरम्

त्या तेजाच्या राशीने—तपाच्या संचयाने व तपोअग्नीच्या प्रभेने—तीव्र भयामुळे चराचरांसह त्रिलोकी थरथर कापली।

Verse 34

सूर्य आत्मास्य जगतो वेदेषु परिपठ्यते । स एव चेज्वालयिता को नस्त्राता भवेदिह

वेदांत सूर्य हा या जगाचा आत्मा म्हणून पठिला जातो. तोच जर सर्वांना दग्ध करणारा ज्वालक झाला, तर इथे आपला त्राता कोण राहील?

Verse 35

जगच्चक्षुरसौ सूर्यो जगदात्मैष भास्करः । जगद्योयन्मृतप्रायं प्रातःप्रातः प्रबोधयेत्

तो सूर्य जगाचा नेत्र आहे; हा भास्कर जगाचा आत्मा आहे—जो दररोज सकाळो-सकाळ मृतप्राय जगाला जागवितो.

Verse 36

तमोंधकूपपतितमुद्यन्नेष दिनेदिने । प्रसार्य परितः पाणीन्प्राणिजातं समुद्धरेत्

दिवसेंदिवस उदय पावून तो अंधकाराच्या अंधकूपात पडलेल्या प्राणिजाताला, जणू सर्व बाजूंनी हात पसरून, वर उचलून काढतो.

Verse 37

उदितेऽत्रोदिमो नित्यमस्तं यात्यस्तमाप्नुमः । उदयेऽनुदये तस्मादस्माकं कारणं रविः

तो उदय पावला की आपण येथे नित्य उदय पावतो; तो अस्ताला गेला की आपणही अस्ताला जाऊन अंतास पोहोचतो. म्हणून उदय-अनुदयात रवि हाच आपला कारणभूत आहे.

Verse 38

इति व्याकुलितं विश्वं पश्यन्विश्वेश्वरः स्वयम् । विश्वत्राता वरं दातुं संजग्मे तिग्मरश्मये

असे व्याकुळ झालेले विश्व पाहून, स्वयं विश्वेश्वर—जगाचा त्राता—तीक्ष्ण किरणांच्या सूर्याजवळ वर देण्यासाठी गेले.

Verse 39

मयूखमालिनं शंभुरालोक्याति सुनिश्चलम् । समाधि विस्मृतात्मानं विसिस्माय तपः प्रति

किरणमालांनी विभूषित शंभू परम निश्चल उभा आहे असे पाहून, समाधीत आत्मविस्मृत सूर्य त्या तपश्चर्येवर विस्मित झाला।

Verse 40

उवाच च प्रसन्नात्मा श्रीकंठः प्रणतार्तिहृत् । अलं तप्त्वा वरं ब्रूहि द्युमणे महसां निधे

मग प्रसन्नचित्त श्रीकंठ, प्रणतांच्या आर्तिदुःखाचा हर्ता, म्हणाला—“हे द्युमणे, तेजांचा निधी! तप पुरे; वर माग.”

Verse 41

निरुद्धेंद्रियवृत्तित्वाद्ब्रध्नो ध्यानसमाधिना । न जग्राह वचः शंभोर्द्वित्रिरुक्तोप्यकर्णवत्

ध्यानसमाधीने इंद्रियवृत्ती निरुद्ध झाल्यामुळे ब्रध्न (सूर्य) शंभूचे वचन ग्रहण करू शकला नाही; दोन-तीनदा सांगितले तरी तो जणू कर्णहीनच राहिला।

Verse 42

काष्ठीभूतं तु तं ज्ञात्वा शिवः पस्पर्श पाणिना । महातपः समुद्भूत संतापामृतवर्षिणा

तो काष्ठासारखा जड-निश्चल झाला आहे असे जाणून शिवाने आपल्या हाताने त्यास स्पर्श केला—तो हात महातपातून उत्पन्न झालेल्या संतापावर अमृतवृष्टी करणारा होता।

Verse 43

तत उन्मीलयांचक्रे लोचने विश्वलोचनः । तस्योदयमिव प्राप्य प्रगे पंकजिनीवनी

मग विश्वलोचन (सर्वद्रष्टा) यांनी त्याचे नेत्र उघडले—जसे प्रभाती सूर्यउदय मिळताच कमळवन फुलून येते।

Verse 44

परिव्यपेतसंतापस्तपनः स्पर्शनाद्विभोः । अवग्रहितसस्यश्रीरुल्ललास यथांबुदात्

विभूच्या स्पर्शाने तपनाचा दाह निवळला; आणि तो रवि असा उजळून निघाला, जसा मेघवृष्टीने शेतातील सस्यश्री फुलून येते।

Verse 45

मित्रो नेत्रातिथीकृत्य त्र्यक्षं प्रत्यक्षमग्रतः । दंडवत्प्रणनामोच्चैस्तुष्टाव च पिनाकिनम्

मित्र (सूर्य) नेत्रांना अतिथीप्रमाणे (पूर्ण उघडून) त्र्यक्ष प्रभूला समोर प्रत्यक्ष पाहू लागला; मग दंडवत् प्रणाम करून उच्च स्वराने पिनाकी (शिव) यांची स्तुती केली।

Verse 46

रविरुवाच । देवदेव जगतांपते विभो भर्ग भीम भव चंद्रभूषण । भूतनाथ भवभीतिहारक त्वां नतोस्मि नतवांछितप्रद

रवि म्हणाला— हे देवदेव, जगत्पते, सर्वव्यापी विभो! हे भर्ग, हे भीम, चंद्रभूषण भव! हे भूतनाथ, भवभयहर! मी तुला नमस्कार करतो—तू नतांच्या वांछित इच्छा पूर्ण करणारा आहेस।

Verse 47

चंद्रचूडमृड धूर्जटे हर त्र्यक्ष दक्ष शततंतुशातन । शांतशाश्वत शिवापते शिव त्वां नतोस्मि नतवांछितप्रद

हे चंद्रचूड, हे मृड, हे धूर्जटे! हे हर, त्र्यक्ष, दक्ष, शततंतु (बंधन) छेदक! हे शांत, शाश्वत, शिवापते शिव! मी तुला नमस्कार करतो—तू नतांच्या वांछित इच्छा देणारा आहेस।

Verse 48

नीललोहित समीहितार्थ दहे द्व्येकलोचन विरूपलोचन । व्योमकेशपशुपाशनाशन त्वां नतोस्मि नतवांछितप्रद

हे नीललोहित, समीहितार्थ पूर्ण करणाऱ्या! हे दहे, द्व्येकलोचन (दोन व एक नेत्रधारी), विरूपलोचन! हे व्योमकेश, पशुपाश (जीवबंधन) नाशक! मी तुला नमस्कार करतो—तू नतांच्या वांछित इच्छा देणारा आहेस।

Verse 49

वामदेवशितिकंठशूलभृच्चंद्रशेखर फणींद्रभूषण । कामकृत्पशुपते महेश्वर त्वां नतोस्मि नतवांछितप्रद

हे वामदेव, हे निळकंठ त्रिशूलधारी, हे चंद्रशेखर फणींद्रभूषण! हे कामजयी पशुपती महेश्वर, मी तुला नमस्कार करतो; नम्र भक्तांची वांछित फळे प्रदान कर।

Verse 50

त्र्यंबक त्रिपुरसूदनेश्वर त्राणकृत्त्रिनयनत्रयीमय । कालकूट दलनांतकांतक त्वां नतोस्मि नतवांछितप्रद

हे त्र्यंबक, हे त्रिपुरसंहारक ईश्वर, हे रक्षक—ज्यांचे त्रिनेत्र त्रयीमय आहे! हे कालकूट-विषनाशक, हे यमांतक, मी तुला नमस्कार करतो; नम्र भक्तांची वांछित फळे दे।

Verse 51

शर्वरीरहितशर्वसर्वगस्वर्गमार्गसुखदापवर्गद । अंधकासुररिपो कपर्दभृत्त्वां नतोस्मि नतवांछितप्रद

हे शर्व, तमरहित, सर्वव्यापी! स्वर्गमार्गाचे सुख देणारा व अपवर्ग (मोक्ष) देणारा! हे अंधकासुररिपू, हे जटाधारी, मी तुला नमस्कार करतो; नम्र भक्तांची वांछित फळे दे।

Verse 52

शंकरोग्रगिरिजापते पते विश्वनाथविधिविष्णु संस्तुत । वेदवेद्यविदिताऽखिलेंगि तत्वां नतोस्मि नतवांछितप्रद

हे शंकर, हे उग्र प्रभु, हे गिरिजापते, हे पते! हे विश्वनाथ, विधी-विष्णूंनी स्तुत! वेदांनी जाणण्याजोगा, सर्वांगात व्यापलेला तत्त्वस्वरूप, मी तुला नमस्कार करतो; नम्र भक्तांची वांछित फळे दे।

Verse 53

विश्वरूपपररूप वर्जितब्रह्मजिह्मरहितामृतप्रद । वाङमनोविषयदूरदूरगत्वां नतोस्मि नतवांछितप्रद

हे अमृतमय अमरत्वदाते! मर्यादित ‘ब्रह्म’ कल्पनांच्या वक्रतेपासून रहित! विश्वरूप व पररूप—दोन्हींपलीकडे! वाणी व मनाच्या आवाक्यापलीकडे अतिदूर, मी तुला नमस्कार करतो; नम्र भक्तांची वांछित फळे दे।

Verse 54

इत्थं परीत्य मार्तंडो मृडं देवं मृडानिकाम् । अथ तुष्टाव प्रीतात्मा शिववामार्धहारिणीम्

अशा रीतीने मार्तंड (सूर्य) यांनी मृडदेव शिव व मृडानिका देवी यांची प्रदक्षिणा केली; मग प्रसन्नचित्त होऊन शिवाच्या वामार्धधारिणी देवीची स्तुती केली।

Verse 55

रविरुवाच । देवि त्वदीयचरणांबुजरेणुगौरीं भालस्थलीं वहति यः प्रणतिप्रवीणः । जन्मांतरेपि रजनीकरचारुलेखा तां गौरयत्यतितरां किल तस्य पुंसः

रवि म्हणाले—हे देवि! जो पुरुष नम्र प्रणाम करण्यात निपुण आहे, तो तुमच्या चरणकमलांच्या रजेतून उत्पन्न झालेली गौरता आपल्या ललाटावर धारण करतो. दुसऱ्या जन्मातही त्याच्या कपाळावरील चंद्राची रम्य रेषा त्या चिन्हाला अधिकच उजळवते।

Verse 56

श्रीमंगले सकलमंगलजन्मभूमे श्रीमंगले सकलकल्मषतूलवह्ने । श्रीमंगले सकलदानवदर्पहंत्रि श्रीमंगलेऽखिलमिदं परिपाहि विश्वम्

हे श्रीमंगले! सर्व मंगलांची जन्मभूमी! हे श्रीमंगले! पापरूपी कापसाच्या राशी जाळणारी अग्नी! हे श्रीमंगले! सर्व दानवांचा दर्प नष्ट करणारी! हे श्रीमंगले—या अखिल विश्वाचे रक्षण कर।

Verse 57

विश्वेश्वरि त्वमसि विश्वजनस्य कर्त्री त्वं पालयित्र्यसि तथा प्रलयेपिहंत्री । त्वन्नामकीर्तनसमुल्लसदच्छपुण्या स्रोतस्विनी हरति पातककूलवृक्षान्

हे विश्वेश्वरी! तूच सर्व जगताचा कर्त्री आहेस; तूच पालनकर्त्री, आणि प्रलयकाळी संहारकर्त्रीही आहेस. तुझ्या नामकीर्तनाने उफाळणारी पुण्याची निर्मळ, तेजस्वी सरिता पापसमूह रूपी वृक्षवन उपटून टाकते।

Verse 58

मातर्भवानि भवती भवतीव्रदुःखसंभारहारिणि शरण्यमिहास्ति नान्या । धन्यास्त एव भुवनेषु त एव मान्या येषु स्फुरेत्तवशुभः करुणाकटाक्षः

हे माता भवानी! तीव्र दुःखाचा जड भार हरून नेणारी तूच आहेस; येथे तुझ्यावाचून दुसरे कोणतेही शरण नाही. ज्यांच्यावर तुझी शुभ करुणाकटाक्षदृष्टी चमकते, तेच जगात धन्य आणि तेच मान्य ठरतात।

Verse 59

ये त्वा स्मरंति सततं सहजप्रकाशां काशीपुरीस्थितिमतीं नतमोक्षलक्ष्मीम् । तान्संस्मरेत्स्मरहरो धृतशुद्धबुद्धीन्निर्वाणरक्षणविचक्षणपात्रभूतान्

जे तुला सतत स्मरतात—सहजप्रकाशरूपा, काशीपुरीत स्थित, आणि नतमस्तकांस मोक्षलक्ष्मी—त्यांना स्मरहर शिवही प्रत्युत स्मरतो; ज्यांची बुद्धी शुद्ध झाली आहे व जे निर्वाणरक्षणात कुशल पात्र झाले आहेत।

Verse 60

मातस्तवांघ्रियुगलं विमलं हृदिस्थं यस्यास्ति तस्य भुवनं सकलं करस्थम् । यो नामतेज एति मंगलगौरि नित्यं सिद्ध्यष्टकं न परिमुंचति तस्य गेहम्

माते! ज्याच्या हृदयात तुझे निर्मळ चरणयुगल वास करते, त्याच्यासाठी सारे जग जणू करस्थ होते. आणि हे मंगलगौरी! जो नित्य तुझ्या नामतेजास शरण जातो, त्याच्या घरातून अष्टसिद्धी कधीही दूर जात नाहीत।

Verse 61

त्वं देवि वेदजननी प्रणवस्वरूपा गायत्र्यसि त्वमसि वै द्विजकामधेनुः । त्वं व्याहृतित्रयमिहाऽखिलकर्मसिद्ध्यै स्वाहास्वधासि सुमनः पितृतृप्तिहेतुः

देवी! तू वेदजननी, प्रणव (ॐ) स्वरूप आहेस. तू गायत्री आहेस; द्विजांसाठी कामधेनूसमान. अखिल कर्मसिद्धीसाठी तूच त्रिव्याहृती (भूः भुवः स्वः) आहेस; तू ‘स्वाहा’ व ‘स्वधा’ आहेस—देव व पितरांच्या तृप्तीचे कारण, हे सुमने!

Verse 62

गौरि त्वमेव शशिमौलिनि वेधसि त्वं सावित्र्यसि त्वमसि चक्रिणि चारुलक्ष्मीः । काश्यां त्वमस्यमलरूपिणि मोक्षलक्ष्मीस्त्वं मे शरण्यमिह मंगलगौरि मातः

हे गौरी! शशिमौली शिवाजवळ तूच आहेस; वेधस ब्रह्म्याजवळही तूच; तू सावित्री आहेस; आणि चक्रधारी विष्णूजवळ तू रम्य लक्ष्मी आहेस. काशीत, हे अमलरूपिणी, तू मोक्षलक्ष्मी आहेस. हे मंगलगौरी माते, इथे तूच माझी शरण आहेस।

Verse 63

स्तुत्वेति तां स्मरहरार्धशरीरशोभां श्रीमंगलाष्टक महास्तवनेन भानुः । देवीं च देवमसकृत्परितः प्रणम्य तूष्णीं बभूव सविता शिवयोः पुरस्तात्

स्मरहराच्या अर्धशरीररूपाने शोभणाऱ्या त्या देवीची ‘श्रीमंगळाष्टक’ नावाच्या महास्तवाने स्तुती करून, भानू (सूर्य) ने देवी व देव यांना वारंवार सर्व बाजूंनी प्रणाम केला; आणि मग शिव-शिवेच्या समोर तो मौन झाला।

Verse 64

देवदेव उवाच । उत्तिष्ठोत्तिष्ठ भद्रं ते प्रसन्नोस्मि महामते । मित्रमन्नेत्रगो नित्यं प्रपश्ये तच्चराचरम्

देवदेव (शिव) म्हणाले—उठ, उठ; तुझे कल्याण हो, हे महामते। मी प्रसन्न आहे। मित्ररूपाने तुझ्या नेत्रात वास करून मी नित्य त्या सर्व चराचर जगताचे दर्शन करीत असतो।

Verse 65

मम मूर्तिर्भवान्सूर्य सर्वज्ञो भव सर्वगः । सर्वेषां महसां राशिः सर्वेषां सर्वकर्मवित्

हे सूर्य, तू माझीच मूर्ती आहेस। सर्वज्ञ हो, सर्वव्यापी हो। सर्वांसाठी प्रकाश-तेजाचा राशी हो आणि सर्वांच्या कर्मांचा जाणकार हो।

Verse 66

सर्वेषां सर्वदुःखानि भक्तानां त्वं निराकुरु । त्वया नाम्नां चतुःषष्ट्या यदष्टकमुदीरितम्

तू सर्व भक्तांची सर्व दुःखे दूर कर. आणि तू चौसष्ट नामांनी जे अष्टक (आठ श्लोकांचे स्तोत्र) उच्चारले आहेस…

Verse 67

अनेन मां परिष्टुत्य नरो मद्भक्तिमाप्स्यति । अष्टकं मंगलागौर्या मंगलाष्टकसंज्ञकम्

याने माझी स्तुती केल्यास मनुष्य माझी भक्ती प्राप्त करील. हे मंगळागौरीचे अष्टक असून यास ‘मंगळाष्टक’ असे नाव आहे.

Verse 68

अनेन मंगलागौरीं स्तुत्वा मंगलमाप्स्यति । चतुःषष्ट्यष्टकं स्तोत्रं मंगलाष्टकमेव च

याने मंगळागौरीची स्तुती केल्यास मनुष्य मंगळ (शुभता) प्राप्त करील. हे स्तोत्र ‘चतुःषष्ट्यष्टक’ असून हेच खरे ‘मंगळाष्टक’ आहे.

Verse 69

एतत्स्तोत्रवरं पुण्यं सर्वपातकनाशनम् । दूरदेशांतरस्थोपि जपन्नित्यं नरोत्तमः

हे उत्तम पुण्य स्तोत्र सर्व पापांचा नाश करणारे आहे. दूर देशात राहूनही जो श्रेष्ठ पुरुष याचा नित्य जप करतो, तो त्याची पावन शक्ती प्राप्त करतो.

Verse 70

त्रिसंध्यं परिशुद्धात्मा काशीं प्राप्स्यति दुर्लभाम् । अनेन स्तोत्रयुग्मेन जप्तेन प्रत्यहं नृभिः

हे स्तोत्रयुग्म प्रतिदिन जपल्याने—त्रिसंध्येला साधना करून—शुद्धचित्त पुरुष दुर्लभ काशी प्राप्त करतो.

Verse 71

ध्रुवदैनंदिनं पापं क्षालितं नात्र संशयः । न तस्य देहिनो देहे जातु चित्किल्बिषस्थितिः

दैनंदिन स्थिर पाप निःसंशय धुतले जाते. अशा देहधारीच्या देहात कधीही पापाचा लेश राहात नाही.

Verse 72

त्रिकालं योजयेन्नित्यमेतत्स्तोत्रद्वयंशुभम् । किंजप्तैर्बहुभिः स्तोत्रैश्चंचलश्रीप्रदैर्नृणाम्

हे शुभ स्तोत्रद्वय त्रिकाळ नित्य आचरावे. जे फक्त चंचल समृद्धी देतात अशा अनेक स्तोत्रांचा जप करून तरी काय उपयोग?

Verse 73

एतत्स्तोत्रद्वयं दद्यात्काश्यां नैःश्रेयसीं श्रियम् । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन मानवैर्मोक्षकांक्षिभिः

हे स्तोत्रद्वय काशीत नैःश्रेयसी—मोक्षप्रद—श्री देते. म्हणून मोक्षाची आकांक्षा असलेल्या मानवांनी सर्व प्रयत्नांनी याचे पालन करावे.

Verse 74

एतत्स्तोत्रद्वयं जप्यं त्यक्त्वा स्तोत्राण्यनेकशः । प्रपंच आवयोरेव सर्व एष चराचरः

अनेक स्तोत्रे बाजूला ठेवून हे स्तोत्र-द्वयच जपावे; कारण हा सर्व चराचर प्रपंच खरोखर त्या दोघांचाच (देवतत्त्वांचा) आविष्कार आहे.

Verse 75

तदावयोःस्तवादस्मान्निष्प्रपंचो जनो भवेत् । समृद्धिमाप्य महतीं पुत्रपौत्रवतीमिह

या दोघांच्या स्तुतीरूप स्तोत्रामुळे मनुष्य प्रपंचबंधनातून मुक्त होतो; आणि येथे महान समृद्धी प्राप्त करून पुत्र-पौत्रांनी युक्त होतो.

Verse 76

अंते निर्वाणमाप्नोति जपन्स्तोत्रमिदं नरः । अन्यच्च शृणु सप्ताश्व ग्रहराज दिवाकर

अंती हे स्तोत्र जपणारा नर निर्वाण प्राप्त करतो. आणि पुढेही ऐक—हे सप्ताश्व, हे ग्रहराज, हे दिवाकर!

Verse 77

त्वया प्रतिष्ठितं लिंगं गभस्तीश्वरसंज्ञितम् । सेवितं भक्तिभावेन सर्वसिद्धिसमर्पकम्

तुझ्याद्वारे प्रतिष्ठित ‘गभस्तीश्वर’ नामाचे लिंग भक्तिभावाने सेविले जाते आणि ते सर्व सिद्धी-समृद्धी अर्पण करणारे आहे.

Verse 78

त्वया गभस्तिमालाभिश्चांपेयांबुजकांतिभिः । यदर्चित्वैश्वरं लिंगं सर्वभावेन भास्कर

हे भास्कर! चांपक व कमळाच्या कांतीसारख्या तेजस्वी किरणमालांनी, सर्वभाव अर्पून, तू ईश्वराच्या त्या लिंगाचे अर्चन केलेस.

Verse 79

गभस्तीश्वर इत्याख्यां ततो लिंगमवाप्स्यति । अर्चयित्वा गभस्तीशं स्नात्वा पंचनदे नरः

त्यानंतर ते लिंग ‘गभस्तीश्वर’ या नावाने प्रसिद्ध होईल. गभस्तीशाचे पूजन करून आणि पंचनदेत स्नान केल्यास मनुष्य प्रतिज्ञात पुण्यफल प्राप्त करतो.

Verse 80

न जातु जायते मातुर्जठरे धूतकल्मषः । इमां च मंगलागौरीं नारी वा पुरुषोपि वा

ज्याचे पाप धुऊन गेले आहेत तो पुन्हा कधीही मातृगर्भात जन्म घेत नाही. आणि हे मंगळागौरी-व्रत स्त्री असो वा पुरुष—दोघेही करू शकतात.

Verse 81

चैत्रशुक्लतृतीयायामुपोषणपरायणः । महोपचारैः संपूज्य दुकूलाभरणादिभिः

चैत्र शुद्ध तृतीयेला उपवासपरायण होऊन, उत्तम वस्त्रे, अलंकार इत्यादी महोपचारांनी मंगळागौरीचे विधिवत् पूजन करावे.

Verse 82

रात्रौ जागरणं कृत्वा गीतनृत्यकथादिभिः । प्रातः कुमारीः संपूज्य द्वादशाच्छादनादिभिः

रात्री गीत-नृत्य-कथा इत्यादींनी जागरण करून, सकाळी बारा कुमारिकांचे वस्त्र-आच्छादन इत्यादी दानांनी विधिवत् पूजन करावे.

Verse 83

संभोज्यपरमान्नाद्यैर्दत्त्वान्येभ्योपि दक्षिणाम् । होमं कृत्वा विधानेन जातवेदस इत्यृचा

उत्तम अन्नाद्यांनी (आदरणीयांना) भोजन घालून, इतरांनाही दक्षिणा देऊन, ‘जातवेदसः…’ या ऋचेने विधिपूर्वक होम करावा.

Verse 84

अष्टोत्तरशताभिश्च तिलाज्याहुतिभिः प्रगे । एकं गोमिथुनं दत्त्वा ब्राह्मणाय कुटुंबिने

प्रातःकाळी तीळ व तुपाच्या १०८ आहुती देऊन, आणि कुटुंबी ब्राह्मणास एक गोमिथुन (गायींची जोडी) दान केल्याने हा विधी पूर्ण सिद्ध होतो।

Verse 85

श्रद्धया समलंकृत्य भूषणैर्द्विजदंपती । भोजयित्वा महार्हान्नैः प्रीयेतां मंगलेश्वरौ

श्रद्धेने ब्राह्मण दांपत्याला भूषणांनी अलंकृत करून, आणि उत्तम अन्नाने त्यांना भोजन घालून, मंगलेश्वर (आणि मंगला) प्रसन्न होतात।

Verse 86

इति मंत्रं समुच्चार्य प्रातः कृत्वाथ पारणम् । न दुर्भगत्वमाप्नोति न दारिद्र्यं कदाचन

अशा रीतीने मंत्र उच्चारून, आणि प्रातः पारण (समापन-भोजन) केल्यास, कधीही दुर्भाग्य येत नाही व दारिद्र्यही कधी होत नाही।

Verse 87

न वै संतानविच्छित्तिं भोगोच्छित्तिं न जातुचित् । स्त्री वैधव्यं न चाप्नोति न नायोषिद्वियोगभाक्

संततीचा विच्छेद होत नाही, आणि भोगसुखांचाही कधी क्षय होत नाही। स्त्रीला वैधव्य येत नाही, आणि पुरुषालाही पत्नी-वियोग भोगावा लागत नाही।

Verse 88

पापानि विलयं यांति पुण्यराशिश्च लभ्यते । अपि वंध्या प्रसूयेत कृत्वैतन्मंगलाव्रतम्

पापांचा लय होतो आणि पुण्यराशी प्राप्त होते। हे मंगला-व्रत केल्यास वंध्या स्त्रीलाही संतती होऊ शकते।

Verse 89

एतद्व्रतस्य करणात्कुरूपत्वं न जातुचित् । कुमारी विंदतेत्यंतं गुणरूपयुतं पतिम्

हे व्रत केल्याने कधीही कुरूपता उत्पन्न होत नाही। कुमारीला उत्तम गुणांनी व मनोहर रूपाने युक्त असा श्रेष्ठ पती प्राप्त होतो।

Verse 90

कुमारोपि व्रतं कृत्वा विंदति स्त्रियमुत्तमाम् । संति व्रतानि बहुशो धनकामप्रदानि च

तरुणही हे व्रत करून उत्तम पत्नी प्राप्त करतो। खरेच धन व इच्छित भोग देणारी अनेक व्रते आहेत।

Verse 91

नाप्नुयुर्जातुचित्तानि मंगलाव्रततुल्यताम् । कर्तव्या चाब्दिकी यात्रा मधौ तस्यां तिथौ नरैः

ती इतर व्रते कधीही मंगळाव्रताच्या बरोबरीस येत नाहीत। मधु मासातील त्या तिथीस नरांनी वार्षिक यात्रा-व्रत करावे।

Verse 92

सर्वविघ्नप्रशांत्यर्थं सदा काशीनिवासिभिः । अपरं द्युमणे वच्मि तव चात्र तपस्यतः

सर्व विघ्नांच्या शांतीसाठी काशीनिवासींनी हे सदैव करावे। हे द्युमणे, येथे तप करणाऱ्या तुझ्यासाठी मी पुढे आणखी सांगतो।

Verse 93

मयूखा एव खे दृष्टा न च दृष्टं कलेवरम् । मयूखादित्य इत्याख्या ततस्ते दितिनंदन

आकाशात फक्त किरणेच दिसली, देहाचे रूप दिसले नाही। म्हणून, हे दितिनंदना, ‘मयूखादित्य’ हे नाव प्रसिद्ध झाले।

Verse 94

त्वदर्चनान्नृणां कश्चिन्न व्याधिः प्रभविष्यति । भविष्यति न दारिद्र्यं रविवारे त्वदीक्षणात्

तुझ्या अर्चनेने माणसांना कोणताही व्याधी बाधत नाही; आणि रविवारी तुझे दर्शन घेतल्याने दारिद्र्य उत्पन्न होत नाही।

Verse 95

इत्थं मयूखादित्यस्य शिवो दत्त्वा बहून्वरान् । तत्रैवांतर्हितो भूतो रविस्तत्रैव तस्थिवान्

अशा रीतीने शिवांनी मयूखादित्याला अनेक वर देऊन तेथेच अंतर्धान पावले; आणि रवी (सूर्य) त्याच स्थानी प्रतिष्ठित राहिला।

Verse 96

श्रुत्वाख्यानमिदं पुण्यं मयूखादित्यसंश्रयम् । द्रौपदादित्यसहितं नरो न निरयं व्रजेत्

मयूखादित्याशी संबंधित हे पुण्य आख्यान द्रौपदादित्यसहित जो ऐकतो, तो नरकास जात नाही।