Adhyaya 22

Verse 1

शिवशर्मोवाच । ध्रुवाख्यानमिदं रम्यं महापातकनाशनम् । महाश्चर्यकरं पुण्यं श्रुत्वा तृप्तोस्मि भो गणौ

शिवशर्मा म्हणाले—हे ध्रुवाख्यान रम्य असून महापातकांचा नाश करणारे आहे. हे पुण्य व अद्भुत आहे; हे गणहो, ते ऐकून मी तृप्त झालो.

Verse 2

अगस्त्य उवाच । इत्थं यावद्द्विजो ब्रूते विमानं वायुवेगगम् । तावत्प्राप महर्लोकं स्वर्लोकात्परमाद्भुतम्

अगस्त्य म्हणाले—द्विज असे बोलत असतानाच वायुवेगाने जाणारे ते विमान तत्क्षणी स्वर्लोकाहूनही अधिक अद्भुत अशा महर्लोकास पोहोचले।

Verse 3

द्विजोऽथ लोकं संवीक्ष्य सर्वतो महसा वृतम् । तौ गणौ प्रत्युवाचेदं कोयं लोको मनोहरः

मग द्विजाने सर्व बाजूंनी तेजाने वेढलेला तो लोक पाहून, त्या दोन दिव्य गणांना विचारले—“हा मनोहर लोक कोणता?”

Verse 4

तावूचतुस्ततो विप्रं निशामय महामते । अयं स हि महर्लोकः स्वर्लोकात्परमाद्भुतः

तेव्हा ते दोन्ही गण विप्राला म्हणाले—“हे महामते, ऐक; हाच महर्लोक आहे, जो स्वर्लोकाहूनही अधिक अद्भुत आहे.”

Verse 5

कल्पायुषो वसंत्यत्र तपसा धूतकल्मषाः । विष्णुस्मरण संक्षीण समस्तक्लेशसंचयाः

येथे कल्पपर्यंत आयुष्य असणारे वास करतात; तपस्येने ज्यांचे पाप धुतले गेले आहे आणि विष्णुस्मरणाने ज्यांचा सर्व क्लेशसंचय क्षीण झाला आहे।

Verse 6

निर्व्याजप्रणिधानेन दृष्ट्वा तेजोमयं जगत् । महायोगसमायुक्ता वसंत्यत्र सुरोत्तमाः

येथे देवांतील श्रेष्ठ सुर वास करतात; ते महायोगाने युक्त असून, निर्व्याज ध्यान-समाधीने जग तेजोमय म्हणून पाहतात।

Verse 7

इत्थं कथां कथयतोर्भगवद्गणयोः प्रिये । क्षणार्धेन विमानं तज्जनलोकं निनायतान्

प्रिये! त्या दोन भगवद्गणांनी अशी कथा सांगत असतानाच, त्या विमानाने क्षणार्धात त्यांना जनलोकास नेले.

Verse 8

निवसंत्यमला यत्र मानसा बह्मणः सुताः । सनंदनाद्या योगींद्राः सर्वे ते ह्यूर्ध्वरेतसः

जिथे ब्रह्म्याचे निर्मळ मानसपुत्र—सनंदनादी योगींद्र—सर्व ऊर्ध्वरेतस, निवास करतात.

Verse 9

अन्ये तु योगिनो ये वै ह्यस्खलद्ब्रह्मचारिणः । सर्वद्वंद्वविनिर्मुक्तास्ते वसंत्यतिनिर्मलाः

आणखी इतर योगीही तेथे वसतात—जे ब्रह्मचर्यव्रतात अढळ, सर्व द्वंद्वांपासून मुक्त, अतिनिर्मळ आहेत.

Verse 10

जनलोकात्तपोलोकस्तेषां लोचनगोचरः । कृतस्तेन विमानेन मनोवेगेन गच्छता

जनलोकातून पुढे, मनोवेगाने धावणाऱ्या त्या विमानामुळे तपोलोक त्यांच्या नेत्रांसमोर आला.

Verse 11

वैराजा यत्र ते देवा वसेयुर्दाहवर्जिताः । वासुदेवे मनो येषां वासुदेवार्पितक्रियाः

जिथे वैराज देव दाहवर्जित होऊन वसतात; ज्यांचे मन वासुदेवात स्थिर आहे आणि ज्यांची सर्व कर्मे वासुदेवाला अर्पित आहेत.

Verse 12

तपसा तोष्य गोविंदमभिलाषविवर्जिताः । तपोलोकमिमं प्राप्य वसंति विजितेंद्रियाः

जे निष्काम होऊन तपस्येने गोविंदास संतुष्ट करतात आणि इंद्रियांवर विजय मिळवितात, ते हा तपोलोक प्राप्त करून तेथेच वास करतात।

Verse 13

शिलोंछ वृत्तया ये वै दंतोलूखलिकाश्च ये । अश्मकुट्टाश्च मुनयः शीर्णपर्णाशिनश्च ये

येथे शिलोञ्छ-वृत्तीने जगणारे, दातांना उखळीप्रमाणे वापरून दळणारे, दगडांनी कुटणारे मुनि आणि सुकलेल्या पानांवर निर्वाह करणारे तपस्वी आढळतात।

Verse 14

ग्रीष्मे पंचाग्नितपसो वर्षासु स्थंडिलेशयाः । हेमंतशिशिरार्धे ये क्षपंति सलिले क्षपाः

ग्रीष्मात ते पंचाग्नितप करतात, वर्षाऋतूत उघड्या जमिनीवर शयन करतात, आणि हेमंत-शिशिराच्या अर्धभागात पाण्यात उभे राहून रात्र घालवितात।

Verse 15

कुशाग्रनीरविप्रूषस्तृषिता यतयोऽपिबन् । वाताशिनोतिक्षुधिताः पादाग्रांगुष्ठ भूस्पृशः

तृषार्त यती कुशाच्या टोकावरील पाण्याचे थेंबही पीत नाहीत; अतिशय भुकेले असतानाही ते वायूवरच निर्वाह करतात; आणि जमिनीला फक्त पायाच्या अंगठ्याच्या टोकाने स्पर्श होईल असे उभे राहतात।

Verse 16

ऊर्ध्वदोषो रविदृशस्त्वेकांघ्रि स्थाणु निश्चलाः । ये वै दिवा निरुच्छ्वासा मासोच्छ्वासाश्च ये पुनः

काही जण दोष-निग्रह ऊर्ध्वमुख ठेवतात, सूर्याकडे दृष्टी स्थिर करतात आणि एका पायावर स्तंभासारखे निश्चल उभे राहतात; काही दिवसभर श्वास रोखतात, तर काही महिन्यातून केवळ एकदाच श्वास घेतात।

Verse 17

मासोपवासव्रतिनश्चातुर्मास्य व्रताश्च ये । ऋत्वंततोयपाना ये षण्मासोपवासकाः

काही साधक मासभर उपवास-व्रत करतात, काही चातुर्मास्य-व्रत पाळतात; काही ऋतूच्या शेवटीच जलपान करतात आणि काही सहा महिने उपवास करतात।

Verse 18

ये च वर्षनिमेषा वै वर्षधारांबु तर्षकाः । ये च स्थाणूपमां प्राप्ता मृगकंडूति सौख्यदाः

काही जण पावसाळ्यात पापणीही लवत नाहीत, पाण्याच्या धारांत असूनही तृषार्त राहतात; आणि काही स्थाणूसारखे अचल झाले आहेत—मृगांसारखी खाजवणेच त्यांना ‘सुख’ वाटते।

Verse 19

जटाटवी कोटरांतः कृतनीडांडजाश्च ये । प्ररूढवामलूरांगाः स्नायुनद्धास्थिसंचयाः

काहींच्या जटा वनातील गुहेसारख्या झाल्या आहेत; त्यांत पक्ष्यांनी घरटी करून अंडी घातली आहेत; त्यांची अंगे विकृत व कृश—स्नायूंनी बांधलेला हाडांचा सांगाडाच जणू।

Verse 20

लताप्रतानैः परितो वेष्टितावयवाश्च ये । सस्यानि च प्ररूढानि यदंगेषु चिरस्थिति

काहींचे अवयव सर्व बाजूंनी पसरलेल्या वेलींनी वेढलेले आहेत; आणि दीर्घकाळ अचल राहिल्यामुळे त्यांच्या अंगावर गवत व वनस्पतीही उगवल्या आहेत।

Verse 21

इत्यादि सुतपः क्लिष्टवर्ष्माणो ये तपोधनाः । ब्रह्मायुषस्तपोलोके ते वसंत्यकुतोभयाः

अशा अनेक प्रकारच्या उत्तम तपाने ज्यांचे शरीर क्लेशित झाले आहे, असे तपोधन तपस्वी तपोलोकात ब्रह्म्यासमान दीर्घायुष्य लाभून सर्वतोभयमुक्त होऊन वास करतात।

Verse 22

यावदित्थं स पुण्यात्मा शृणोति गणयोर्मुखात् । तावन्नेत्रातिथीभूतः सत्यलोको महोज्ज्वलः

तो पुण्यात्मा पुरुष ज्या वेळेपर्यंत त्या दोन्ही गणांच्या मुखातून वचन ऐकत होता, त्या वेळेपर्यंतच अत्यंत तेजस्वी सत्यलोक त्याच्या नेत्रांसमोर दृष्टीचा अतिथी होऊन प्रकट झाला।

Verse 23

त्वरावंतौ गणौ तत्र विमानादवरुह्य तौ । स्रष्टारं सर्वलोकानां तेन सार्धं प्रणेमतुः

मग ते दोघे वेगवान गण तेथे विमानातून उतरले आणि त्याच्यासह सर्व लोकांचे स्रष्टा ब्रह्मदेवांना नमस्कार केला।

Verse 24

ब्रह्मोवाच । गणावसौ द्विजो धीमान्वेदवेदांगपारगः । स्मृत्युक्ताचारचंचुश्च प्रतीपः पापकर्मसु

ब्रह्मदेव म्हणाले— “हे गणहो! हा द्विज बुद्धिमान आहे, वेद व वेदांगांत पारंगत आहे; स्मृत्युक्त आचारात तत्पर आहे आणि पापकर्मांना दृढ विरोध करणारा आहे।”

Verse 25

अयि द्विज महाप्राज्ञ जाने त्वां शिवशर्मक । साधूकृतं त्वया वत्स सुतीर्थप्राणमोक्षणात्

“हे महाप्राज्ञ द्विजा, शिवशर्मन्! मी तुला ओळखतो. वत्सा, तू उत्तम केलेस— कारण तू सुतीर्थात प्राणत्याग केला आहेस।”

Verse 26

सत्वरं गत्वरं सर्वं यच्चैतद्भवतेक्षितम् । दैनंदिनप्रलयतः सृजामि च पुनः पुनः

“तू जे काही पाहतोस ते सर्व वेगाने निघून जाणारे व नाश पावणारे आहे. दैनंदिन प्रलयानंतर मी ते पुन्हा पुन्हा निर्माण करतो.”

Verse 27

आ वैराजं प्रतिपदमुपसंहरते हरः । का कथा मशकाभानां नृणां मरणधर्मिणाम्

विराज-तत्त्वापर्यंतही हर (शिव) क्रमाने सर्व काही संहारतो. मग डासासारखे क्षुद्र, मरणधर्मी मनुष्य—त्यांची काय कथा?

Verse 28

चतुर्षु भूतग्रामेषु ह्येक एव गुणो नृणाम् । तस्मिन्वै भारते वर्षे कर्मभूमौ महीयसि

चार भूतसमूहांमध्ये मनुष्यांमध्येच एक विशेष श्रेष्ठ गुण आहे—विशेषतः या महान कर्मभूमी भारतवर्षात।

Verse 29

चपलानि विनिर्जित्येंद्रियाणि मनसा सह । विहाय वैरिणं लोभं विष्वग्गुणगणस्य च

मनासह चंचल इंद्रियां जिंकून, आणि सर्वत्र पसरलेल्या गुणसमूहाचे मूळ शत्रू असलेला लोभ त्यागून,

Verse 30

धर्मवंशहरं काममर्थसंचयहारिणम् । जरापलितकर्तारं विनिष्कृत्य विचारतः

धर्म व वंश नष्ट करणारा, साठवलेला अर्थ हिरावून घेणारा, आणि जरा व पांढरे केस आणणारा काम विवेकाने दूर करून,

Verse 31

जित्वा क्रोधरिपुं धैर्यात्तपसो यशसः श्रियः । शरीरस्यापि हर्तारं नेतारं तामसीं गतिम्

धैर्याने क्रोधरूपी शत्रू जिंकून—जो तप, यश आणि श्री यांचा चोर आहे; जो शरीराचाही हर्ता असून तमोगतीकडे नेणारा आहे—

Verse 32

सदा मदं परित्यज्य प्रमादैकपदप्रदम् । प्रमादैकशरण्यं च संपदां विनिवर्तकम्

सदा मद व दर्प यांचा त्याग करा; कारण प्रमाद हाच पतनाचा एकमेव द्वार आहे। तोच विनाशाचा एकमेव आश्रय असून संपत्तीला हानीकडे परत नेतो।

Verse 33

सर्वत्र लघुता हेतुमहंकारं विहाय च । दूषणारोपणे यत्नं कुर्वाणं सज्जनेष्वपि

सर्वत्र लघुता निर्माण करणारा अहंकार सोडून, सज्जनांमध्येही दोषारोपण करण्याचा प्रयत्न करू नका।

Verse 34

हित्वा मोहं महाद्रोहरोपणं मतिघातिनम् । अत्यंतमंधीकरणमंधतामिस्रदर्शकम्

मोहाचा त्याग करा; तो महाद्रोह रोवतो, विवेकाचा घात करतो, बुद्धी अत्यंत मंद करतो आणि अंध अज्ञानाचे तमच दाखवतो।

Verse 35

श्रुतिस्मृतिपुराणोक्तं परिक्षुण्णं महाजनैः । धर्मसोपानमारुह्य यदिहायांति हेलया

श्रुती-स्मृती-पुराणोक्त आणि महाजनांनी चालून घासलेली धर्माची पायरी चढूनही, काही जण येथे केवळ निष्काळजीपणाने घसरून पडतात।

Verse 36

कर्मभूमिं समीहंते सर्वे स्वर्गौकसो द्विज । यत्तत्रार्जितभोक्तारः पदेषूच्चावचेष्वमी

हे द्विज! स्वर्गातील सर्वजण कर्मभूमीची इच्छा करतात; कारण तेथेच अर्जित फळांचे भोक्ते हे जीव उच्च-नीच पदांमध्ये भोग भोगतात।

Verse 37

नार्यावर्तसुमो देशो न काशी सदृशी पुरी । न विश्वेश समं लिंगं क्वापि बह्मांडमंडले

आर्यावर्तापेक्षा श्रेष्ठ देश नाही, काशीसम पुरी नाही; आणि समस्त ब्रह्मांडमंडळात विश्वेश्वरासारखे लिंग कुठेही नाही।

Verse 38

संति स्वर्गा बहुविधाः सुखेतर विवर्जिता । सुकृतैकफलाः सर्वे युक्ताः सर्वसमृद्धिभिः

स्वर्ग अनेक प्रकारचे आहेत, दुःखाचा लेशही नसलेले; ते सर्व पुण्याचे एकमेव फळ असून सर्वसमृद्धींनी युक्त आहेत।

Verse 39

स्वर्लोकादधिकं रम्यं नहि ब्रह्मांडगोलके । सर्वे यतंते स्वर्गाय तपोदानव्रतादिभिः

समस्त ब्रह्मांडगोलात स्वर्लोकापेक्षा अधिक रम्य असे काही नाही; म्हणून सर्वजण तप, दान, व्रत इत्यादींनी स्वर्गासाठी प्रयत्न करतात।

Verse 40

स्वर्लोकादपिरम्याणि पातालानीति नारदः । प्राह स्वर्गसदां मध्ये पातालेभ्यः समागतः

पाताळांतून वर येऊन नारदाने स्वर्गसभेच्या मध्ये सांगितले—“स्वर्लोकापेक्षाही पाताळे अधिक रम्य आहेत।”

Verse 41

आह्लादकारिणः शुभ्रा मणयो यत्र सुप्रभाः । नागांगाभरणप्रोताः पातालं केन तत्समम्

जिथे हृदयाला आनंद देणारे उजळ शुभ्र मणी अतिशय तेजस्वी आहेत, नागांच्या अंगावरील आभूषणांत गुंफलेले—अशा पाताळास कोण सम आहे?

Verse 42

दैत्यदानवकन्याभिरितश्चेतश्च शोभिते । पाताले कस्य न प्रीतिर्विमुक्तस्यापि जायते

दैत्य-दानवांच्या कन्यांनी सर्व बाजूंनी शोभलेल्या पाताळात कोणाला आनंद होणार नाही? वैराग्यवान् (विमुक्त) पुरुषालाही तेथे काहीसा हर्ष उत्पन्न होतो।

Verse 43

दिवार्करश्मयस्तत्र प्रभां तन्वंति नातपम् । शशिनश्च न शीताय निशि द्योताय केवलम्

तेथे दिवसा सूर्यकिरणें केवळ प्रभा पसरवितात, ताप देत नाहीत; आणि चंद्रही शीतलतेसाठी नव्हे, फक्त रात्री प्रकाश देण्यासाठी असतो।

Verse 44

यत्र न ज्ञायते कालो गतोपि दनुजादिभिः । वनानि नद्यो रम्याणि सदंभांसि सरांसि च

जिथे दनुजादींसाठी युगे लोटली तरी काळाचा बोध होत नाही; तेथे रम्य वने व नद्या आहेत, आणि सदैव जलसमृद्ध सरोवरेही आहेत।

Verse 45

कलाः पुंस्को किलालापाः सुचैलानि शुचीनि च । भूषणान्यतिरम्याणि गंधाद्यमनुलेपनम्

तेथे कला आहेत व मनोहर संवाद आहेत; उत्तम, स्वच्छ व उजळ वस्त्रे आहेत; अतिरम्य भूषणे आहेत; आणि सुगंधी अनुलेपन इत्यादीही आहेत।

Verse 46

वीणावेणुमृदंगादि निस्वनाः श्रुतिहारिणः । हाटकेशं महालिंगं यत्र वै सर्वकामदम्

तेथे वीणा, वेणू, मृदंग इत्यादींचे नाद श्रवणहरिणे आहेत; आणि तेथे ‘हाटकेश’ नावाचे महालिंग आहे, जे निश्चयच सर्वकामद आहे।

Verse 47

एतान्यन्यानि रम्याणि भोग्योग्यानि दानवैः । दैत्योरगैश्च भुज्यंते पातालांतरगोचरैः

ही तसेच इतरही अनेक रम्य, भोग्य सुखे दानवांनी, तसेच पाताळातील विविध प्रदेशांत वावरणाऱ्या दैत्य व नागांनी उपभोगली जातात।

Verse 48

पातालेभ्योपि वै रम्यं द्विज वर्षमिलावृतम् । रत्नसानुं समाश्रित्य परितः परिसंस्थितम्

हे द्विज! पाताळांपेक्षाही अधिक रम्य असे ‘इलावृत-वर्ष’ नावाचे देश आहे; तो रत्नमय पर्वत-ढालांचा आश्रय घेऊन सर्व बाजूंनी वेढलेला आहे।

Verse 49

सदा सुकृतिनो यत्र सर्वभोगभुजो द्विज । नवयौवनसंपन्ना नित्यं यत्र मृगीदृशः

हे द्विज! तेथे सुकृती जन सदैव सर्व भोगांचा उपभोग करतात; आणि तेथे मृगनयना स्त्रिया नित्य नवे यौवन धारण करून राहतात।

Verse 50

भोगभूमिरियं प्रोक्ता श्रेयो विनिमयार्जिता । भुज्यते त्वद्विधैर्लोकैस्तीर्थाभित्यक्त देहकैः

ही ‘भोगभूमी’ म्हणून सांगितली आहे—जणू श्रेयाच्या विनिमयाने प्राप्त झालेली; आणि तीर्थी देहत्याग केलेल्या तुमच्यासारख्या लोकांनीच तिचा उपभोग घेतला जातो।

Verse 51

अक्लीबभाषिभिश्चापि पुत्रक्षेत्राद्यहीनकैः । परोपकारसंक्षीणसुखायुर्धनसंचयैः

याचा उपभोग तेही करतात जे भ्याडपणे न बोलता निर्भय वाणी बोलतात, जे पुत्र-क्षेत्रादींनी हीन नाहीत, आणि ज्यांचे सुख, आयुष्य व धनसंचय परोपकाराने वाढले आहेत।

Verse 52

संति द्वीपा ह्यनेका वै पारावारांतरस्थिताः । जंबूद्वीपसमो द्वीपो न क्वापि जगतीतले

पारावाराच्या अंतरात अनेक द्वीप निश्चयच आहेत; परंतु जगतीतलावर कुठेही जंबूद्वीपासमान दुसरा द्वीप नाही।

Verse 53

तत्रापि नववर्षाणि भारतं तत्र चोत्तमम् । कर्मभूमिरियं प्रोक्ता देवानामपिदुर्लभा

त्या (जंबूद्वीपात)ही नऊ वर्षे आहेत; त्यांत भारत हे उत्तम आहे. ही कर्मभूमी म्हणून प्रसिद्ध आहे, जी देवांनाही दुर्लभ आहे।

Verse 54

अष्टौ किंपुरुषादीनि देवभोग्यानि तानि तु । तेषु स्वर्गात्समागत्य रमंते त्रिदिवौकसः

किंपुरुषादी उरलेली आठ वर्षे देवांच्या भोगासाठी आहेत. स्वर्गातून तेथे येऊन त्रिदिववासी त्यांत रमतात।

Verse 55

योजनानां सहस्राणि नवविस्तारतस्त्विदम् । भारतं प्रथमं वर्षं मेरोर्दक्षिणतः स्थितम्

हे भारतवर्ष विस्ताराने नऊ सहस्र योजन आहे. हे प्रथम वर्ष असून मेरूच्या दक्षिणेस स्थित आहे।

Verse 56

तत्रापि हिमविंध्याद्रेरंतरं पुण्यदं परम् । गंगायमुनयोर्मध्ये ह्यंतर्वेदी भुवः पराः

त्यातही हिमालय व विंध्य पर्वतांच्या मधला प्रदेश परम पुण्यदायक आहे. आणि गंगा-यमुनेच्या मध्ये ‘अंतर्वेदी’ हा भूभाग पृथ्वीवर श्रेष्ठ आहे।

Verse 57

कुरुक्षेत्रं हि सर्वेषां क्षेत्राणामधिकं ततः । ततोपि नैमिषारण्यं स्वर्गसाधनमुत्तमम्

कुरुक्षेत्र हे सर्व पवित्र क्षेत्रांपेक्षा श्रेष्ठ आहे; तरीही त्याहूनही नैमिषारण्य हे स्वर्गप्राप्तीचे परम उत्तम साधन आहे.

Verse 58

नैमिषारण्यतोपीह सर्वस्मिन्क्षितिमंडले । सर्वेभ्योपि हि तीर्थेभ्यस्तीर्थराजो विशिष्यते

आणि नैमिषारण्यापेक्षाही, या संपूर्ण पृथ्वीमंडळात ‘तीर्थराज’ सर्व तीर्थांपेक्षा विशेष श्रेष्ठ ठरतो.

Verse 60

यागाः सर्वे मया पूर्वं तुलया विधृता द्विज । तच्च तीर्थवरं रम्यं कामिकं कामपूरणात

हे द्विज! मी पूर्वी सर्व यज्ञ तुलनेत तोलले; तेव्हा ते रम्य श्रेष्ठ तीर्थ ‘कामिक’ ठरले, कारण ते कामना पूर्ण करते.

Verse 61

दृष्ट्वा प्रकृष्टयागेभ्यः पुष्टेभ्यो दक्षिणादिभिः । प्रयागमिति तन्नाम कृतं हरिहरादिभिः

दक्षिणा इत्यादींनी समृद्ध अशा उत्कृष्ट यज्ञांपेक्षाही ते श्रेष्ठ आहे असे पाहून, हरि-हर आदींनी त्याचे नाव ‘प्रयाग’ ठेवले.

Verse 62

नाममात्रस्मृतेर्यस्य प्रयागस्य त्रिकालतः । स्मर्तुः शरीरे नो जातु पापं वसति कुत्रचित्

जो त्रिकाळी (प्रातः, मध्यान्ह, सायं) केवळ नाममात्रानेही प्रयागाचे स्मरण करतो, त्याच्या शरीरात पाप कधीही कुठेही वास करत नाही.

Verse 63

संति तीर्थान्यनेकानि पापत्राणकराणि च । न शक्तान्यधिकं दातुं कृतैनः परिशुद्धितः

अनेक तीर्थे आहेत, जी पापापासून रक्षण करतात; पण केलेल्या पापांच्या पूर्ण शुद्धीपलीकडे अधिक शुद्धी देण्यास ती समर्थ नाहीत.

Verse 64

जन्मांतरेष्वसंख्येषु यः कृतः पापसंचयः । दुष्प्रणोद्यो हि नितरां व्रतैर्दानैस्तपोजपैः

असंख्य जन्मांतरी साठलेला पापसंचय अत्यंत दुर्निवार आहे; व्रत, दान, तप व जप यांनीही तो दूर करणे फार कठीण आहे.

Verse 65

स तीर्थराजगमनोद्यतस्य शुभजन्मनः । अंगेषु वेपतेऽत्यंतं द्रुमो वातहतो यथा

तीर्थराजाकडे जाण्यास उद्यत त्या शुभजन्मा पुरुषाचे अवयव अत्यंत थरथरतात—जसे वाऱ्याने हललेले झाड.

Verse 66

ततः क्रांतार्धमार्गस्य प्रयाग दृढचेतसः । पुंसः शरीरान्निर्यातुमपेक्षेत पदांतरम्

मग, हे प्रयाग! दृढचित्त पुरुषाने अर्धा मार्ग पार करताच त्याचे पाप देहातून निघून जाण्यास उद्यत होते, फक्त पुढील पावलाची वाट पाहते.

Verse 67

भाग्यान्नेत्रातिथीभूते तीर्थराजे महात्मनः । पलायते द्रुततरं तमः सूर्योदये यथा

भाग्याने जेव्हा तीर्थराज त्या महात्म्याच्या नेत्रांचे अतिथी होतात, तेव्हा अंधार सूर्योदयाप्रमाणे अधिकच वेगाने पळून जातो.

Verse 68

सप्तधातुमयी भूततनौ पापानि यानि वै । केशेषु तानि तिष्ठंति वपनाद्यांति तान्यपि

सप्तधातूंनी बनलेल्या देहातील जी जी पापे असतात, ती केशांत स्थिर होतात; आणि मुंडन केल्याने तीही नष्ट होतात।

Verse 69

स्वर्गदोमोक्षदश्चैव सर्वकामफलप्रदः । प्रयागस्तन्महत्क्षेत्रं तीर्थराज इति स्मृतः

स्वर्ग व मोक्ष देणारा आणि सर्व धर्म्य कामनांचे फळ देणारा तो महान क्षेत्र प्रयाग ‘तीर्थराज’ म्हणून स्मरणात आहे।

Verse 70

पुण्यराशिं च विपुलं पुण्यान्भोगान्यथेप्सितान् । स्वर्गं प्राप्नोति तत्पुण्यान्निष्कामो मोक्षमाप्नुयात्

त्या पुण्यामुळे मनुष्याला विपुल पुण्यराशी व इच्छित धर्म्य भोग मिळतात आणि तो स्वर्गास जातो; पण निष्काम पुरुष त्याच पुण्याने मोक्ष पावतो।

Verse 71

स्नायाद्योभिलषन्मोक्षं कामानन्यान्विहाय च । सोपि मोक्षमवाप्नोति कामदात्तीर्थराजतः

जो मोक्षाची इच्छा धरून इतर कामना सोडून येथे स्नान करतो, तोही वरदाता तीर्थराजाकडून मोक्ष प्राप्त करतो।

Verse 72

तीर्थराजं परित्यज्य योऽन्यस्मात्काममिच्छति । भारताख्ये महावर्षे स कामं नाप्नुयात्स्फुटम्

तीर्थराजाला सोडून जो दुसरीकडून कामसिद्धी इच्छितो, तो भारताख्य या महावर्षातही निश्चितपणे ती कामना प्राप्त करीत नाही।

Verse 73

सत्यलोके प्रयागे च नांतरं वेद्म्यहं द्विज । तत्र ये शुभकर्माणस्ते मल्लोकनिवासिनः

हे द्विजा! सत्यलोक आणि प्रयाग यांत मला काहीही भेद दिसत नाही. तेथे जे शुभकर्म करतात, ते माझ्याच दिव्य लोकाचे निवासी होतात.

Verse 74

तीर्थाभिलाषिभिर्मर्त्यैस्सेव्यं तीर्थांतरं नहि । अन्यत्र भूमिवलये तीर्थराजात्प्रया गतः

तीर्थाची अभिलाषा असलेल्या मर्त्यांसाठी पृथ्वीमंडळात तीर्थराज प्रयागाव्यतिरिक्त दुसरे कोणतेही तीर्थ सेवनीय नाही.

Verse 75

यथांतरं द्विजश्रेष्ठ भूपेत्वितरसेवके । दृष्टांतमात्रं कथितं प्रयागेतर तीर्थयोः

हे द्विजश्रेष्ठ! जसा राजा आणि परसेवक यांत मोठा फरक असतो, तसाच प्रयाग आणि इतर तीर्थांतील भेद केवळ दृष्टांत म्हणून सांगितला आहे.

Verse 76

यथाकथंचित्तीर्थेऽस्मिन्प्राणत्यागं करोति यः । तस्यात्मघातदोषो न प्राप्नुयादीप्सितान्यपि

जो कोणी या तीर्थात कशाही प्रकारे प्राणत्याग करतो, त्याला आत्मघाताचा दोष लागत नाही; उलट तो इच्छित फलही प्राप्त करतो.

Verse 77

यस्य भाग्यवतश्चात्र तिष्ठंत्यस्थीन्यपि द्विज । न तस्य दुःखलेशोपि क्वापि जन्मनि जायते

हे द्विजा! ज्याचे भाग्य असे की येथे त्याची अस्थीही राहते, त्याला कोणत्याही जन्मात दुःखाचा लवलेशही होत नाही.

Verse 78

ब्रह्महत्यादि पापानां प्रायश्चित्तं चिकीर्षुणा । प्रयागं विधिवत्सेव्यं द्विजवाक्यान्न संशयः

ब्रह्महत्या इत्यादी पापांचे प्रायश्चित्त करावयास इच्छिणाऱ्याने विधिपूर्वक प्रयागतीर्थाचे सेवन करावे—द्विजांच्या वचनांत संशय नाही।

Verse 79

किं बहूक्तेन विप्रेंद्र महोदयमभीप्सुना । सेव्यं सितासितं तीर्थं प्रकृष्टं जगतीतले

हे विप्रेंद्र! अधिक बोलून काय उपयोग? ज्याला महान ऐश्वर्य हवे आहे त्याने जगतीतलावरील श्रेष्ठ सीतासित तीर्थाचे सेवन करावे।

Verse 80

प्रयागतोपि तीर्थेशात्सर्वेषु भुवनेष्वपि । अनायासेन वै मुक्तिः काश्यां देहावसानतः

तीर्थेश प्रयागापेक्षाही, तसेच सर्व लोकांतही, काशीत देहावसान झाल्यास अनायासेच मुक्ती प्राप्त होते।

Verse 81

प्रयागादपि वै रम्यमविमुक्तं न संशयः । यत्र विश्वेश्वरः साक्षात्स्वयं समधितिष्ठति

प्रयागापेक्षाही अधिक रम्य अविमुक्त आहे—यात संशय नाही—कारण तेथे साक्षात् विश्वेश्वर स्वतः अधिष्ठित आहेत।

Verse 82

अविमुक्तान्महाक्षेत्राद्विश्वेश समधिष्ठितात् । न च किंचित्क्वचिद्रम्यमिह ब्रह्मांडगोलके

विश्वेश्वरांनी अधिष्ठित त्या महाक्षेत्र अविमुक्तापेक्षा, या ब्रह्मांडगोलकात कुठेही कोणतेही स्थान अधिक रम्य नाही।

Verse 83

अविमुक्तमिदं क्षेत्रमपि ब्रह्मांडमध्यगम् । ब्रह्मांडमध्ये न भवेत्पंचक्रोशप्रमाणतः

हे अविमुक्त पुण्यक्षेत्र ब्रह्मांडाच्या मध्यभागीही स्थित आहे। ब्रह्मांडात पाच क्रोश एवढ्या परिमाणास सम असे दुसरे काहीही नाही।

Verse 84

यथायथा हि वर्धेत जलमेकार्णवस्य च । तथातथोन्नयेदीशस्तत्क्षेत्रं प्रलयादपि

जसा जसा एकार्णवाचे जल वाढत जाते, तसा तसा ईश्वर त्या क्षेत्राला उचलून वर नेतो—प्रलयकाळातही।

Verse 85

क्षेत्रमेतत्त्रिशूलाग्रे शूलिनस्तिष्ठति द्विज । अंतरिक्षेन भूमिष्ठं नेक्षंते मूढबुद्धयः

हे द्विज! शूलधारी शिवाच्या त्रिशूलाच्या अग्रभागी हे क्षेत्र स्थित आहे. भूमीवर असूनही, अंतरिक्षस्वभाव असल्याने मूढबुद्धी लोक ते पाहू शकत नाहीत।

Verse 86

सदा कृतयुगं चात्र महापर्वसदाऽत्र वै । न ग्रहाऽस्तोदयकृतो दोषो विश्वेश्वराश्रमे

इथे सदैव कृतयुगच आहे; इथे नित्य महापर्व असते. विश्वेश्वराच्या आश्रमात ग्रहांच्या अस्त-उदयामुळे कोणताही दोष कधीही होत नाही।

Verse 87

सदा सौम्यायनं तत्र सदा तत्र महोदयः । सदैव मंगलं तत्र यत्र विश्वेश्वरस्थितिः

तेथे सदैव सौम्यायन असते, तेथे सदैव महोदय असतो. जिथे विश्वेश्वर विराजमान असतात, तिथे नेहमीच मंगल असते।

Verse 88

यथाभूमितले विप्र पुर्यः संति सहस्रशः । तथा काशी न मंतव्या क्वापि लोकोत्तरात्वियम्

हे विप्रा! भूमितलावर नगरें सहस्रशः आहेत; तरी काशीला कुठेही त्यांपैकी केवळ एक नगरी असे मानू नकोस, कारण ही पुरी खरोखरच लोकोत्तर आहे।

Verse 89

मया सृष्टानि विप्रेंद्र भुवनानि चतुर्दश । अस्याः पुर्या विनिर्माता स्वयं विश्वेश्वरः प्रभुः

हे विप्रेंद्र! माझ्याद्वारे चतुर्दश भुवने सृष्टीत झाली; परंतु या पुरीचा निर्माता स्वयं प्रभु विश्वेश्वर आहेत।

Verse 90

पुरा यमस्तपस्तप्त्वा बहुकालं सुदुष्करम् । त्रैलोक्याधिकृतिं प्राप्तस्त्यक्त्वा वाराणसीं पुरीम्

प्राचीन काळी यमाने दीर्घकाळ अत्यंत दुष्कर तप केले; त्रैलोक्याचे अधिकारपद मिळवूनही त्याने वाराणसी पुरीला बाजूला ठेवून निघून गेला।

Verse 91

चराचरस्य सर्वस्य यानि कर्माणि तानि वै । गोचरे चित्रगुप्तस्य काशीवासिकृतादृते

चराचर समस्त जगताची जी कर्मे आहेत ती सर्व चित्रगुप्ताच्या लेख्यात येतात; परंतु काशीवासीयाने केलेली कर्मे याला अपवाद आहेत।

Verse 92

प्रवेशो यमदूतानां न कदाचिद्द्विजोत्तम । मध्ये काशीपुरी क्वापि रक्षिणस्तत्र तद्गणाः

हे द्विजोत्तम! यमदूत कधीही काशीपुरीच्या मध्यभागी प्रवेश करत नाहीत; तेथे शिवगणच रक्षक म्हणून उभे असतात।

Verse 93

स्वयं नियंता विश्वेशस्तत्र काश्यां तनुत्यजाम् । तत्रापि कृतपापानां नियंता कालभैरवः

काशीत देहत्याग करणाऱ्यांचा परम नियंता स्वयं विश्वेश (शिव) आहे. पण तेथेही पाप करणाऱ्यांचा कठोर नियंता काळभैरव आहे.

Verse 94

तत्र पापं न कर्तव्यं दारुणा रुद्रयातना । अहो रुद्रपिशाचत्वं नरकेभ्योपि दुःसहम्

म्हणून त्या पवित्र स्थानी पाप करू नये; रुद्राची यातना अत्यंत दारुण आहे. खरेच ‘रुद्र-पिशाच’ होणे नरकांपेक्षाही अधिक असह्य आहे.

Verse 95

पापमेव हि कर्तव्यं मतिरस्ति यदीदृशी । सुखेनान्यत्र कर्तव्यं मही ह्यस्ति महीयसी

जर कोणाची बुद्धी खरोखर पाप करण्याकडेच वळलेली असेल, तर ते पाप दुसरीकडे सहज करावे—ही पृथ्वी तर फार विशाल आहे. (पण काशीत नाही.)

Verse 96

अपि कामातुरो जंतुरेकां रक्षति मातरम् । अपि पापकृता काशी रक्ष्या मोक्षार्थिनैकिका

कामाने व्याकुळ प्राणीही आपल्या एकमेव मातेला जपतो. तसेच पाप झाले तरी मोक्षार्थीने काशीचेच रक्षण करावे.

Verse 97

परापवादशीलेन परदाराभिलाषिणा । तेन काशी न संसेव्या क्व काशी निरयः क्व सः

जो परनिंदा करीत राहतो आणि परस्त्रीची इच्छा धरतो, त्याने काशीचे सेवन वा निवास करू नये. काशीचा नरकाशी काय संबंध, आणि अशा पुरुषाचा काशीशी काय?

Verse 98

अभिलष्यंति ये नित्यं धनं चात्र प्रतिग्रहैः । परस्वं कपटैर्वापि काशी सेव्या न तैर्नरैः

जे येथे नित्य प्रतिग्रहाने धनाची लालसा करतात, किंवा कपटाने परधन हडप करू पाहतात—अशा नरांनी काशीचे सेवन करू नये।

Verse 99

परपीडाकरं कर्म काश्यां नित्यं विवर्जयेत् । तदेव चेत्किमत्र स्यात्काशीवासो दुरात्मनाम्

काशीत परपीडा करणारे कर्म नेहमीच टाळावे. जर येथेच तेच दुष्कर्म केले, तर दुरात्म्यांना काशीवासाचा काय लाभ होईल?

Verse 100

त्यक्त्वा वैश्वेश्वरीं भक्तिं येऽन्यदेवपरायणाः । सर्वथा तैर्न वस्तव्या राजधानी पिनाकिनः

जे वैश्वेश्वराची भक्ती सोडून अन्य देवतांमध्ये परायण होतात, त्यांनी पिनाकी (शिव) यांच्या राजधानीत कधीही वास करू नये।

Verse 110

न योगेन विना ज्ञानं योगस्तत्त्वार्थशीलनम् । गुरूपदिष्टमार्गेण सदाभ्यासवशेन च

योगाविना खरे ज्ञान नाही. योग म्हणजे तत्त्वार्थाचे चिंतन-शीलन—गुरूंनी उपदेशिलेल्या मार्गाने आणि सतत अभ्यासाच्या बळाने।

Verse 114

उक्तेति विररामाजः शृण्वतोर्गणयोस्तयोः । सोपि प्रमुदितश्चाभूच्छिवशर्मा महामनाः

‘तथास्तु’ असे म्हणत पूज्यजन शांत झाले, आणि ते दोघे गण ऐकत राहिले. तेव्हा महामना शिवशर्माही अत्यंत आनंदित झाला।