Adhyaya 27

Verse 1

स्कंद उवाच । वाराणसीति प्रथितं यथा चानंदकाननम् । तथा च कथयामीह देवदेवेनभाषितम्

स्कंद म्हणाला—जसे हे ‘वाराणसी’ म्हणून प्रसिद्ध आहे आणि तसेच ‘आनंदकानन’ म्हणूनही; देवाधिदेवांनी जे सांगितले तेच मी येथे यथावत् कथन करीत आहे।

Verse 2

ईश्वर उवाच । निशामय महाबाहो विष्णो त्रैलोक्यसुंदर । प्राप्तं वाराणसीत्याख्यामविमुक्तं यथा तथा

ईश्वर म्हणाले—हे महाबाहो विष्णो, त्रैलोक्यसुंदरा! ऐक; हे स्थान ‘वाराणसी’ हे नाव कसे प्राप्त झाले आणि ‘अविमुक्त’ असे कसे प्रसिद्ध झाले, ते मी सांगतो।

Verse 3

निर्दग्धान्सागराञ्छ्रुत्वा कपिलक्रोधवह्निना । अश्वमेधाश्वसंयुक्तान्पूर्वजान्स्वान्भगीरथः

कपिलाच्या क्रोधाग्नीने जळून गेलेले—अश्वमेधाच्या अश्वाशी संबंधित—आपले पूर्वज सागरपुत्र हे ऐकून भगीरथाने त्यांच्या उद्धाराचा संकल्प केला।

Verse 4

सूर्यवंशे महातेजा राजा परमधार्मिकः । आरिराधयिषुर्गंगां तपसे कृतनिश्चयः

सूर्यवंशात एक महातेजस्वी, परमधार्मिक राजा गंगेला प्रसन्न करण्यासाठी तपस्येचा दृढ निश्चय करून बसला।

Verse 5

हिमवंतं नगश्रेष्ठममात्य न्यस्तराज्यधूः । जगाम यशसां राशिरुद्दिधीर्षुः पितामहान्

राज्याचा भार अमात्याला सोपवून, यशाचा राशी असलेला तो राजा पितामहांचा उद्धार करण्याच्या इच्छेने पर्वतश्रेष्ठ हिमवंताकडे गेला।

Verse 6

ब्रह्मशापाग्निनिर्दग्धान्महादुर्गतिगानपि । विना त्रिमार्गगां विष्णो को जंतूंस्त्रिदिवं नयेत्

ब्रह्माच्या शापाग्नीने दग्ध झालेले, घोर दुर्गतीला गेलेले प्राणीही—हे विष्णो—त्रिमार्गगा गंगेशिवाय कोण स्वर्गात नेईल?

Verse 7

ममैव सा परामूर्तिस्तोयरूपा शिवात्मिका । ब्रह्मांडानामनेकानामाधारः प्रकृतिः परा

ती (गंगा) माझीच परम मूर्ती आहे—जलरूपा व शिवात्मिका। ती परा प्रकृती असून असंख्य ब्रह्मांडांचा आधार-आश्रय आहे.

Verse 8

शुद्धविद्यास्वरूपा च त्रिशक्तिः करुणात्मिका । आनंदामृतरूपा च शुद्धधर्मस्वरूपिणी

ती शुद्ध विद्येचे स्वरूप आहे; त्रिशक्ती व करुणामूर्ती आहे. ती आनंदामृतरूपा असून शुद्ध धर्माची साक्षात् स्वरूपिणी आहे.

Verse 9

यामेतां जगतां धात्रीं धारयामि स्वलीलया । विश्वस्य रक्षणार्थाय परब्रह्मस्वरूपिणीम्

या जगतांची धात्री आहे तिला मी माझ्या लीलेंने धारण करतो—विश्वाच्या रक्षणासाठी—ती परब्रह्मस्वरूपिणी आहे.

Verse 10

त्रैलोक्ये यानि तीर्थानि पुण्यक्षेत्राणि यानि च । सर्वत्र सर्वे ये धर्माः सर्वयज्ञाः सदक्षिणाः

त्रैलोक्यात जी तीर्थे आहेत व जी पुण्यक्षेत्रे आहेत—सर्वत्रचे सर्व धर्मफल आणि दक्षिणेसहित सर्व यज्ञ—

Verse 11

तपांसि विष्णो सर्वाणि श्रुतिः सांगा चतुर्विधा । अहं च त्वं च कश्चापि देवतानां गणाश्च ये

हे विष्णो! सर्व तप, साङ्ग चारही वेद; मी व तू आणि जो कोणीही; तसेच देवतांचे जे-जे गण आहेत—

Verse 12

पुरुषार्थाश्च सर्वे वै शक्तयो विविधाश्च याः । गंगायां सर्व एवैते सूक्ष्मरूपेण संस्थिताः

मनुष्याचे सर्व पुरुषार्थ आणि विविध प्रकारच्या शक्ती—या सर्व गंगेमध्ये सूक्ष्मरूपाने प्रतिष्ठित होऊन वास करतात।

Verse 13

स स्नातः सर्वतीर्थेषु सर्वक्रतुषु दीक्षितः । चीर्णसर्वव्रतः सोपि यस्तु गंगां निषेवते

जो भक्तिभावाने गंगेचा आश्रय घेतो, तो जणू सर्व तीर्थांत स्नान केलेला, सर्व यज्ञांत दीक्षित झालेला आणि सर्व व्रते आचरलेला असतो।

Verse 14

तपांसि तेन तप्तानि सर्वदानप्रदः स च । स प्राप्त योगनियमो यस्तु गंगां निषेवते

जो भक्तिभावाने गंगेचा आश्रय घेतो, त्याने जणू सर्व तप केलेले असते; तो सर्व दानांचा दाता होतो आणि योगनियम प्राप्त करतो।

Verse 15

सर्ववर्णाश्रमेभ्यश्च वेदविद्भ्यश्च वै तथा । शास्त्रार्थपारगेभ्यश्च गंगास्नायी विशिष्यते

गंगेत स्नान करणारा सर्व वर्ण-आश्रमांतील लोकांपेक्षा, वेद जाणणाऱ्यांपेक्षा आणि शास्त्रार्थात पारंगतांपेक्षाही श्रेष्ठ मानला जातो।

Verse 16

मनोवाक्कायजैर्दोषैर्दुष्टो बहुविधैरपि । वीक्ष्य गंगां भवेत्पूतः पुरुषो नात्र संशयः

मन, वाणी व देहजन्य अनेक दोषांनी दूषित झालेला मनुष्यही केवळ गंगेचे दर्शन घेतल्याने पवित्र होतो—यात संशय नाही।

Verse 17

कृते सर्वत्र तीर्थानि त्रेतायां पुष्करं परम् । द्वापरे तु कुरुक्षेत्रं कलौ गंगैव केवलम्

कृतयुगात सर्वत्र तीर्थे आहेत; त्रेतायुगात पुष्कर परम तीर्थ मानले जाते। द्वापरात कुरुक्षेत्र श्रेष्ठ; पण कलियुगात केवळ गंगाच परम तीर्थ-आश्रय आहे।

Verse 18

पूर्वजन्मांतराभ्यास वासनावशतो हरे । गंगातीरे निवासः स्यान्मदनुग्रहतः परात्

हे हरे! पूर्वजन्मांतील अभ्यासातून निर्माण झालेल्या वासनांच्या बळावर, आणि माझ्या परम अनुग्रहकृपेने, गंगातीरी निवास प्राप्त होतो।

Verse 19

ध्यानं कृते मोक्षहेतुस्त्रेतायां तच्च वै तपः । द्वापरे तद्द्वयं यज्ञाः कलौ गंगैव केवलम्

कृतयुगात ध्यान मोक्षाचे कारण; त्रेतायुगात तेच तपाने सिद्ध होते। द्वापरात दोन्ही यज्ञरूपाने फलदायी; पण कलियुगात केवळ गंगाच मोक्षोपाय आहे।

Verse 20

यो देहपतनाद्यावद्गंगातीरं न मुंचति । स हि वेदांतविद्योगी ब्रह्मचर्यव्रती सदा

जो देहपतन होईपर्यंत गंगातीरी सोडत नाही, तोच खरा वेदान्तविद् योगी असून सदा ब्रह्मचर्यव्रती असतो।

Verse 21

कलौ कलुषचित्तानां परद्रव्यरतात्मनाम् । विधिहीनक्रियाणां च गतिर्गंगा विना नहि

कलियुगात ज्यांची मने कलुषित, जे परधनात आसक्त आणि ज्यांच्या क्रिया विधिहीन—त्यांना गंगेशिवाय सद्गती नाही।

Verse 22

अलक्ष्मीः कालकर्णी च दुःस्वप्नो दुर्विचिंतितम् । गंगागंगेति जपनात्तानि नोपविशंति हि

अलक्ष्मी, कालकर्णी, दुःस्वप्न व दुष्चिंता—‘गंगा गंगा’ असा जप केल्याने ती कधीही अंगावर येत नाहीत।

Verse 23

गंगा हि सर्वभूतानामिहामुत्र फलप्रदा । भावानुरूपतो विष्णो सदा सर्वजगद्धिता

गंगा सर्व प्राण्यांना इहलोकी व परलोकी फळ देणारी आहे। हे विष्णो, भावाप्रमाणे ती फल देते आणि सदा सर्व जगाचे हित करते।

Verse 24

यज्ञ दान तपो योग जपाः सनियमा यमाः । गंगासेवासहस्रांशं न लभंते कलौ हरे

यज्ञ, दान, तप, योग, जप, नियम व यम—हे हरे, कलियुगात गंगासेवेच्या पुण्याचा हजारावा अंशही यांना मिळत नाही।

Verse 25

किमष्टांगेन योगेन किं तपोभिः किमध्वरैः । वास एव हि गंगायां ब्रह्मज्ञानस्य कारणम्

अष्टांगयोगाने काय, तपांनी काय, यज्ञांनी काय? गंगेतच केवळ वास करणे हेच ब्रह्मज्ञानाचे कारण ठरते।

Verse 26

अपि दूरस्थितस्यापि गंगामाहात्म्यवेदिनः । अयोग्यस्यापि गोविंदभक्त्या गंगा प्रसीदति

जो दूर असला तरी गंगेचे माहात्म्य जाणतो, त्याच्यावर—अयोग्य असला तरी—गोविंदभक्तीने गंगा प्रसन्न होते।

Verse 27

श्रद्धा धर्मः परः सूक्ष्मः श्रद्धा ज्ञानं परं तपः । श्रद्धा स्वर्गश्च मोक्षश्च श्रद्धया सा प्रसीदति

श्रद्धा हाच परम व सूक्ष्म धर्म; श्रद्धा हेच परम ज्ञान व परम तप. श्रद्धाच स्वर्ग व मोक्षही आहे—श्रद्धेमुळे ती दिव्य शक्ति प्रसन्न होऊन कृपा करते.

Verse 28

अज्ञानरागलोभाद्यैः पुंसां संमूढचेतसाम् । श्रद्धा न जायते धर्मे गंगायां च विशेषतः

अज्ञान, राग, लोभ इत्यादींनी ज्यांचे चित्त मोहित झाले आहे, अशा लोकांत धर्माविषयी श्रद्धा उत्पन्न होत नाही—विशेषतः गंगेविषयी तर नाहीच.

Verse 29

बहिः स्थितं जलंयद्वन्नारिकेलांतरे स्थितम् । तथा ब्रह्मांडबाह्यस्थं परब्रह्मांबु जाह्नवी

जसे पाणी बाहेर आहे असे भासते, पण ते नारळाच्या आतच असते; तसेच जाह्नवी (गंगा) ही परब्रह्माचे अमृतजल—ब्रह्मांडाबाहेरही आणि इथेही विराजमान.

Verse 30

गंगालाभात्परो लाभः क्वचिदन्यो न विद्यते । तस्माद्गंगामुपासीत गंगैव परमः पुमान्

गंगालाभापेक्षा मोठा लाभ कुठेही नाही. म्हणून गंगेची उपासना करावी—गंगाच परम पुरुष, परम आश्रय आहे.

Verse 31

शक्तस्य पंडितस्यापि गुणिनो दानशीलिनः । गंगास्नानविहीनस्य हरे जन्म निरर्थकम्

हे हरी! समर्थ, पंडित, गुणी व दानशील असला तरी—गंगास्नानाविना त्याचा मनुष्यजन्म (येथे) व्यर्थ ठरतो.

Verse 32

वृथा कुल वृथा विद्या वृथा यज्ञा वृथातपः । वृथा दानानि तस्येह कलौ गंगां न यो भजेत्

कलियुगात जो गंगेचे भजन-पूजन करीत नाही, त्याचे कुल, विद्या, यज्ञ, तप आणि दान—हे सर्व येथे व्यर्थ ठरते.

Verse 33

गुणवत्पात्रपूजायां न स्याद्वै तादृशं फलम् । यथा गंगाजलस्नान पूजने विधिना फलम्

गुणवान पात्राची पूजा केली तरी तितके फळ मिळत नाही; जितके विधिपूर्वक गंगाजलात स्नान करून त्याच जलाने पूजन केल्याने मिळते.

Verse 34

ममतेजोग्निगर्भेयं ममवीर्यातिसंवृता । दाहिका सर्वदोषाणां सर्वपापविनाशिनी

ही (गंगा) माझ्या तेजरूपी अग्नीतून उत्पन्न, माझ्या परम वीर्याने परिपूर्ण आहे; ती सर्व दोष दग्ध करते आणि सर्व पापांचा नाश करते.

Verse 35

स्मरणादेव गंगायाः पापसंघातपंजरम् । शतधा भेदमायाति गिरिर्वज्रहतो यथा

फक्त गंगेचे स्मरण केले तरी पापांचा पिंजरासारखा समूह शंभर तुकड्यांत फुटतो; जसा वज्राने आघातलेला पर्वत.

Verse 36

गंगां गच्छति यस्त्वेको यस्तु भक्त्यानुमोदयेत् । तयोस्तुल्यफलं प्राहुर्भक्तिरेवात्र कारणम्

एक जण गंगेकडे जातो आणि दुसरा (जाऊ न शकून) भक्तीने अनुमोदन करून आनंद मानतो—दोघांचे फळ समान सांगितले आहे; कारण येथे भक्तीच मुख्य कारण आहे.

Verse 37

गच्छंस्तिष्ठञ्जपन्ध्यान्भुंजञ्जाग्रत्स्वपन्वदन् । यः स्मरेत्सततं गंगां स हि मुच्येत बंधनात्

चालताना-उभा राहून, जप-ध्यान करताना, खाताना, जागताना, झोपताना किंवा बोलताना—जो सतत गंगेचे स्मरण करतो, तो निश्चयच बंधनातून मुक्त होतो.

Verse 38

पितॄनुद्दिश्य योभक्त्या पायसं मधुसंयुतम् । गुडसर्पिस्तिलैःसार्धं गंगांभसि विनिक्षिपेत्

जो भक्तीने पितरांच्या उद्देशाने मधुमिश्रित पायस, गुड, तूप व तीळ यांसह गंगेच्या जलात अर्पण करतो, तो प्रभावी पितृतर्पण करतो.

Verse 39

तृप्ता भवंति पितरस्तस्य वर्षशतं हरे । यच्छंति विविधान्कामान्परितुष्टाः पितामहाः

हे हरी! त्याचे पितर शंभर वर्षे तृप्त राहतात; आणि संतुष्ट पितामह त्याला विविध इच्छित वर देतात.

Verse 40

लिंगे संपूजिते सर्वमर्चितं स्याज्जगद्यथा । गंगास्नानेन लभते सर्वतीर्थफलं तथा

जसे लिंगाची सम्यक् पूजा केली असता जणू सर्व जगाची पूजा होते, तसेच गंगास्नानाने सर्व तीर्थांचे फळ प्राप्त होते.

Verse 41

गंगायां तु नरः स्नात्वा यो लिंगं नित्यमर्चति । एकेन जन्मना मुक्तिं परां प्राप्नोति स ध्रुवम्

जो मनुष्य गंगेत स्नान करून नित्य लिंगाची पूजा करतो, तो एका जन्मातच निश्चयाने परम मुक्ती प्राप्त करतो.

Verse 42

अग्निहोत्रं च यज्ञाश्च व्रतदानतपांसि च । गंगायां लिंगपूजायाः कोट्यंशेनापि नो समाः

अग्निहोत्र, यज्ञ, व्रत, दान व तप—हे सर्वही गंगेत लिंगपूजेच्या कोट्यंशाइतकेही सम नाहीत।

Verse 43

गंगां गंतुं विनिश्चित्य कृत्वा श्राद्धादिकं गृहे । स्थितस्य सम्यक्संकल्पात्तस्य नंदंति पूर्वजाः

गंगेस जाण्याचा दृढ निश्चय करून आणि घरी श्राद्धादि कर्मे केल्यावर—त्याच्या सम्यक् संकल्पमात्रानेच पूर्वज आनंदित होतात।

Verse 44

पापानि च रुदंत्याशु हा क्व यास्याम इत्यलम् । लोभमोहादिभिः सार्धं मंत्रयंति पुनःपुनः

आणि पापे त्वरित रडू लागतात—‘हाय! आता आम्ही कुठे जाऊ?’; लोभ-मोह इत्यादींसह मिळून ती पुन्हा पुन्हा कट रचतात।

Verse 45

यथा न गंगां यात्येष तथा विघ्नं प्रकुर्महे । गंगां गतो यथा चैष न उच्छित्तिं विधास्यति

‘हा गंगेस जाऊ नये असा विघ्न निर्माण करू; आणि गंगेस गेला तरी आमचा पूर्ण उच्छेद होऊ नये’—असा ते विचार करतात।

Verse 46

गृहाद्गंगावगाहार्थं गच्छतस्तु पदेपदे । निराशानि व्रजंत्येव पापान्यस्य शरीरतः

घरातून गंगास्नानासाठी निघाल्यावर, प्रत्येक पावलागणिक त्याच्या देहातून पापे निराश होऊन निघून जातात।

Verse 47

पूर्वजन्मकृतैः पुण्यैस्त्यक्त्वा लोभादिकं हरे । व्युदस्य सर्वविघ्नौघान्गंगां प्राप्नोति पुण्यवान्

पूर्वजन्मीच्या पुण्यबळाने पुण्यवान पुरुष लोभादि त्यागून, सर्व विघ्नांचा पूर दूर सारून, पावन गंगेला प्राप्त होतो।

Verse 48

अनुषंगेण मौल्येन वाणिज्येनापि सेवया । कामासक्तोपि वा मर्त्यो गंगास्नातो दिवं व्रजेत्

अनुषंगाने, मूल्य देऊन, व्यापारामुळे किंवा सेवेमुळे—कामासक्त मनुष्यही गंगास्नान केल्यास स्वर्गास जाऊ शकतो।

Verse 49

अनिच्छयापि संस्पृष्टो दहनो हि यथा दहेत् । अनिच्छयापि संस्नाता गंगा पापं तथा दहेत्

जशी अग्नी अनिच्छेने स्पर्श झाला तरी जाळतो, तशीच अनिच्छेने गंगास्नान झाले तरी गंगा पाप जाळून टाकते।

Verse 50

तावद्धमति संसारे यावद्गंगां न सेवते । संसेव्य गंगां नो जंतुर्भवक्लेशं प्रपश्यति

जोवर गंगेची सेवा करीत नाही तोवर जीव संसारात धडपडतो; पण गंगेची सेवा केल्यावर तो भवक्लेश पुन्हा पाहात नाही।

Verse 51

यो गंगांभसि निस्नातो भक्त्या संत्यक्तसंशयः । मनुष्यचर्मणा नद्धः स देवो नात्र संशयः

जो भक्तीने संशय त्यागून गंगाजलात स्नान करतो, तो मनुष्यचर्माने आच्छादित असला तरी देवच आहे; यात संशय नाही।

Verse 52

गंगास्नानार्थमुद्युक्तो मध्येमार्गं मृतो यदि । गंगास्नानफलं सोपि तदाप्नोति न संशयः

जो गंगास्नानासाठी निघतो आणि मार्गातच मरण पावतो, तोही गंगास्नानाचे फळ प्राप्त करतो—यात संशय नाही.

Verse 53

माहात्म्यं ये च गंगायाः शृण्वंति च पठंति च । तेप्यशेषैर्महापापैर्मुच्यंते नात्र संशयः

जे गंगेचे माहात्म्य ऐकतात आणि जे ते पठण करतात, तेही सर्व महापापांपासून मुक्त होतात—यात संशय नाही.

Verse 54

दुर्बुद्धयो दुराचारा हैतुका बहुसंशयाः । पश्यंति मोहिता विष्णो गंगामन्य नदीमिव

हे विष्णो! दुर्बुद्धी, दुराचारी, तर्कट आणि अनेक संशयांनी भरलेले लोक मोहाने गंगेला इतर नदीसारखीच पाहतात.

Verse 55

जन्मांतरकृतैर्दानैस्तपोभिर्नियमैर्व्रतैः । इह जन्मनि गंगायां नृणां भक्तिः प्रजायते

पूर्वजन्मी केलेल्या दान, तप, नियम आणि व्रतांमुळेच या जन्मी मनुष्यांच्या अंतःकरणात गंगेची भक्ती उत्पन्न होते.

Verse 56

गंगाभक्तिमतामर्थे महेंद्रादि पुरेषु च । हर्म्याणि रम्यभोगानि निर्मितानि स्वयंभुवा

गंगाभक्तांच्या हितासाठी महेंद्रादी देवांच्या पुरांत स्वयंभू (ब्रह्मदेव) यांनी रम्य भोगांसह भव्य हर्म्ये निर्माण केली आहेत.

Verse 57

सिद्धयः सिद्धिलिंगानि स्पर्शलिंगान्यनेकशः । प्रासादा रत्नरचिताश्चिंतामणिगणा अपि

येथे अनेक सिद्धी आहेत, अनेक सिद्धिदायक लिंगे आहेत आणि स्पर्शमात्राने पुण्य देणारी अनेक स्पर्श-लिंगेही आहेत. रत्नांनी रचलेले प्रासाद आहेत आणि चिंतामणीसारख्या इच्छापूर्तिदायक रत्नांचेही समूह आहेत.

Verse 58

गंगाजलांतस्तिष्ठंति कलिकल्मषभीतितः । अतएव हि संसेव्या कलौ गंगेष्टसिद्धिदा

कलियुगातील पापकलुषाच्या भयाने (पुण्यशक्ती) गंगाजलाच्या अंतःस्थानी वास करतात. म्हणूनच कलौ गंगेची नित्य सेवा करावी; तीच इच्छित सिद्धी देणारी आहे.

Verse 59

सूर्योदये तमांसीव वज्रपातभयान्नगाः । तार्क्ष्येक्षणाद्यथासर्पा मेघा वाताहता इव

जसा सूर्योदय होताच अंधार नष्ट होतो; जसा वज्रपाताच्या भयाने पर्वतही जणू कंपित होतात; जसा तार्क्ष्य (गरुड) यांच्या दृष्टीने सर्प पळून जातात; आणि जसा वाऱ्याने मेघ विखुरतात—

Verse 60

तत्त्वज्ञानाद्यथा मोहः सिंहं दृष्ट्वा यथा मृगाः । तथा सर्वाणि पापानि यांति गंगेक्षणात्क्षयम्

जसे तत्त्वज्ञानाने मोह क्षीण होतो आणि जसे सिंह पाहताच मृग पळून जातात—तसेच गंगेच्या दर्शनमात्राने सर्व पापे क्षयास जातात.

Verse 61

दिव्यौषधैर्यथा रोगा लोभेन च यथा गुणाः । यथा ग्रीष्मोष्मसंपत्तिरगाधह्रद मज्जनात्

जसे दिव्य औषधांनी रोग शांत होतात आणि जसा लोभाने गुणांचा नाश होतो; तसेच जशी ग्रीष्माची तीव्र उष्णता अगाध सरोवरात डुबकी मारल्याने शमते—

Verse 62

तूलशैलः स्फुलिंगेन यथा नश्यति तत्क्षणात् । तथा दोषाः प्रणश्यंति गंगांभः स्पर्शनाद्ध्रुवम्

जशी कापसाचा डोंगर एका ठिणगीने तत्क्षणी जळून नष्ट होतो, तशी गंगाजलाच्या स्पर्शाने दोष व कल्मष निःसंशय नष्ट होतात।

Verse 63

क्रोधेन च तपो यद्वत्कामेन च यथा मतिः । अनयेन यथा लक्ष्मीर्विद्या मानेन वै यथा

जसा क्रोधाने तप नष्ट होते, जसा कामाने मती भ्रष्ट होते; जसा अन्यायाने लक्ष्मी नष्ट होते, तसा मान-अहंकाराने विद्या नष्ट होते—

Verse 64

दंभ कौटिल्य मायाभिर्यथाधर्मो विनश्यति । तथा नश्यंति पापानि गंगाया दर्शनेन तु

जसा दंभ, कुटिलता व मायेने धर्म नष्ट होतो, तसा गंगेच्या दर्शनमात्रानेच पापे नष्ट होतात।

Verse 65

मानुष्यं दुर्लभं प्राप्य विद्युत्संपातचंचलम् । गंगां यः सेवते सोत्र बुद्धेः पारं परं गतः

दुर्लभ मानुष्यजन्म मिळवून, जो वीजेच्या चमकासारखा चंचल आहे—जो येथे गंगेची सेवा करतो, तो सामान्य बुद्धीच्या पलीकडील परम पार गाठतो।

Verse 66

विधूतपापा ये मर्त्याः परं ज्योतिःस्वरूपिणीम् । सहस्रसूर्यप्रतिमां गंगां पश्यंति ते भुवि

ज्यांचे पाप झडून गेले आहेत असे मर्त्य पृथ्वीवर गंगेचे दर्शन घेतात—जी परम ज्योतीस्वरूपिणी असून सहस्र सूर्यांसारखी तेजस्वी आहे।

Verse 67

साधारणांभसा पूर्णां साधारण नदीमिव । पश्यंति नास्तिका गंगां पापोपहतलोचनाः

पापाने आंधळे झालेले नास्तिक गंगेला साध्या पाण्याने भरलेल्या सामान्य नदीसारखीच पाहतात।

Verse 68

संसारमोचकश्चाहं जनानामनुकंपया । गंगातरंगरूपेण सोपानं निर्ममे दिवः

जनांवर अनुकंपा करून मी संसारमोचक झालो आणि गंगेच्या तरंगरूपाने स्वर्गाकडे जाण्यासाठी सोपान निर्माण केले।

Verse 69

सर्व एव शुभः कालः सर्वो देशस्तथा शुभः । सर्वो जनो दानपात्रं श्रीमती जाह्नवी तटे

श्रीमती जाह्नवी (गंगा)च्या तटी सर्व काळ शुभ, सर्व देश शुभ, आणि सर्व जन दानपात्र होतो।

Verse 70

यथाश्वमेधो यज्ञानां नगानां हिमवान्यथा । व्रतानां च यथा सत्यं दानानामभयं यथा

जसा यज्ञांमध्ये अश्वमेध श्रेष्ठ आणि पर्वतांमध्ये हिमवान; तसे व्रतांमध्ये सत्य व दानांमध्ये अभय श्रेष्ठ—तसेच हे तीर्थ सर्वोत्तम आहे।

Verse 71

प्राणायामश्च तपसां मंत्राणां प्रणवो यथा । धर्माणामप्यहिंसा च काम्यानां श्रीर्यथा वरा

जसा तपांमध्ये प्राणायाम श्रेष्ठ आणि मंत्रांमध्ये प्रणव (ॐ); जसा धर्मांमध्ये अहिंसा आणि काम्य वरांमध्ये श्री सर्वोत्तम—तसेच हे तीर्थही उत्कृष्ट आहे।

Verse 72

यथात्मविद्या विद्यानां स्त्रीणां गौरी यथोत्तमा । सर्वर्दवेगणानां च यथा त्वं पुरुषोत्तम

जशी विद्यांमध्ये आत्मविद्या परम, आणि स्त्रियांमध्ये गौरी श्रेष्ठ; तशीच, हे पुरुषोत्तम, सर्व देवगणांमध्ये आपण सर्वोच्च—तसेच हे स्तुत्य तत्त्वही सर्वोत्कृष्ट आहे।

Verse 73

सर्वषामेव पात्राणां शिवभक्तो यथा वरः । तथा सर्वेषु तीर्थेषु गंगातीर्थं विशिष्यते

जसा सर्व पात्रांमध्ये शिवभक्त श्रेष्ठ असतो, तसा सर्व तीर्थांमध्ये गंगातीर्थ विशेष मानला जातो।

Verse 74

हरेयश्चावयोर्भेदं न करोति महामतिः । शिवभक्तः स विज्ञेयो महापाशुपतश्च सः

जो महामती हरि आणि आम्हा (शिवा) यांच्यात भेद करत नाही, तोच शिवभक्त समजावा; तोच खरोखर महापाशुपत आहे।

Verse 75

पापपांसुमहावात्या पापद्रुमकुठारिका । पापेंधनदवाग्निश्च गंगेयं पुण्यवाहिनी

ही पुण्यवाहिनी गंगा पापरूपी धुळ उडविणारी महावात्या आहे; पापवृक्ष तोडणारी कुऱ्हाड आहे; आणि पाप-इंधन भस्म करणारी दावाग्नी आहे।

Verse 76

नानारूपाश्च पितरो गाथा गायंति सर्वदा । अपि कश्चित्कुलेस्माकं गंगास्नायी भविष्यति

पितर नानारूप धारण करून नेहमी ही गाथा गातात—‘आपल्या कुळात तरी कोणी गंगास्नान करणारा होईल का?’

Verse 77

देवर्षीन्परिसंतर्प्य दीनानाथांश्च दुःखितान् । श्रद्धया विधिना स्नात्वा दास्यते सलिलांजलिम्

देवर्षींना विधिपूर्वक तृप्त करून तसेच दीन, अनाथ व दुःखी जनांना संतुष्ट करून, श्रद्धेने विधानाप्रमाणे स्नान करून मग पवित्र जलाञ्जली अर्पण करावी।

Verse 78

अपि नः स कुले भूयाच्छिवे विष्णौ च साम्यदृक् । तदालयकरो भक्त्या तस्य संमार्जनादिकृत्

आमच्या कुळात असा पुरुष जन्मो—जो शिव व विष्णू यांना समान भावाने मानतो, भक्तीने त्यांचे देवालय उभारतो आणि त्याची स्वच्छता-सेवा इत्यादी करतो।

Verse 79

अकामो वा सकामो वा तिर्यग्योनिगतोपि वा । गंगायां यो मृतो मर्त्यो नरकं स न पश्यति

निष्काम असो वा सकाम असो, तिर्यक्-योनीत पडला तरीही—जो मर्त्य गंगेत मरण पावतो, तो नरक पाहात नाही।

Verse 80

तीर्थमन्यत्प्रशंसंति गंगातीरे स्थिताश्च ये । गंगां न बहु मन्यंते ते स्युर्निरयगामिनः

गंगातीरी राहून जे अन्य तीर्थांची प्रशंसा करतात आणि गंगेला फार मान देत नाहीत, ते नरकगामी ठरतात।

Verse 81

मां च त्वां चैव यो द्वेष्टि गंगां च पुरुषाधमः । स्वकीयैः पुरुषैः सार्धं स घोरं नरकं व्रजेत्

जो पुरुषाधम माझा, तुझा आणि गंगेचा द्वेष करतो, तो आपल्या लोकांसह भयंकर नरकात जातो।

Verse 82

षष्टिर्गणसहस्राणि गंगां रक्षंति सर्वदा । अभक्तानां च पापानां वासे विघ्नं प्रकुर्वते

साठ हजार गण सदैव गंगेचे रक्षण करतात; आणि अभक्त व पापी जनांच्या तेथील वासात विघ्न निर्माण करतात।

Verse 83

कामक्रोधमहामोहलोभादि निशितैः शरैः । घ्नंति तेषां मनस्तत्र स्थितिं चापनयंति च

काम, क्रोध, महामोह, लोभ इत्यादी तीक्ष्ण बाणांनी ते अशा लोकांचे मन विदीर्ण करतात आणि तेथे स्थिर राहण्याची शक्तीही हिरावून घेतात।

Verse 84

गंगां समाश्रयेद्यस्तु स मुनिः स च पंडितः । कृतकृत्यः स विज्ञेयः पुरुषार्थचतुष्टये

जो गंगेचा आश्रय घेतो तोच मुनी, तोच पंडित; चारही पुरुषार्थांत कृतकृत्य व सिद्ध असा तो पुरुष समजावा।

Verse 85

गंगायां च सकृत्स्नातो हयमेधफलं लभेत् । तर्पयंश्च पितॄंस्तत्र तारयेन्नरकार्णवात्

गंगेत एकदा स्नान केले तरी अश्वमेध यज्ञाचे फळ मिळते; आणि तेथे पितरांना तर्पण दिल्यास त्यांना नरकसागरातून तारतो।

Verse 86

नैरंतर्येण गंगायां मासं यः स्नाति पुण्यवान् । शक्रलोके स वसति यावच्छक्रः सपूर्वजः

जो पुण्यवान पुरुष एक महिना अखंडपणे गंगेत स्नान करतो, तो पूर्वजांसह शक्रलोकी तेवढ्याच काळ वास करतो, जितका काळ शक्र स्वतः राहतो।

Verse 87

अब्दं यः स्नाति गंगायां नैरंतर्येण पुण्यभाक् । विष्णोर्लोकं समासाद्य स सुखं संवसेन्नरः

जो मनुष्य गंगेत अखंडपणे एक वर्ष स्नान करतो, तो महान पुण्याचा भागी होतो; विष्णुलोक प्राप्त करून तो तेथे सुखाने निवास करतो।

Verse 88

गंगायां स्नाति यो मर्त्यो यावज्जीवं दिनेदिने । जीवन्मुक्तः स विज्ञेयो देहांते मुक्त एव सः

जो मर्त्य गंगेत आयुष्यभर दररोज स्नान करतो, तो जीवन्मुक्त म्हणून जाणावा; आणि देहांत झाल्यावर तो निश्चयाने मुक्तच होतो।

Verse 89

तिथिनक्षत्रपर्वादि नापेक्ष्यं जाह्नवी जले । स्नानमात्रेण गंगायां संचिताघं विनश्यति

जाह्नवीच्या जळात तिथी-नक्षत्र-पर्व आदींची अपेक्षा नाही; गंगेत केवळ स्नान केल्यानेच साचलेले पाप नष्ट होते।

Verse 90

पंडितोपि स मूर्खः स्याच्छक्तियुक्तोप्यशक्तिकः । यस्तु भागीरथीतीरं सुखसेव्यं न संश्रयेत्

जो सुखाने सेवण्य भागीरथीच्या तीराचा आश्रय घेत नाही, तो पंडित असूनही जणू मूर्ख ठरतो; आणि शक्तियुक्त असूनही जणू अशक्त होतो।

Verse 91

किंवायुपाप्यरोगेण विकासिन्याथ किं श्रिया । किं वा बुद्ध्या विमलया यदि गंगां न सेवते

रोगरहित आरोग्य आणि फुललेले यौवन कशाला, किंवा श्रीसंपत्ती कशाला; निर्मळ बुद्धीही कशाला—जर गंगेची सेवा-आराधना केली नाही तर।

Verse 92

यः कारयेदायतनं गंगाप्रतिकृतेर्नरः । भुक्त्वा स भोगान्प्रेत्यापि याति गंगा सलोकताम्

जो मनुष्य गंगेच्या प्रतिमा/प्रतिनिधीसाठी आयतन वा देवालय बांधून देतो, तो येथे भोग भोगून, देहांतीही गंगेचे सलोक्य प्राप्त करतो।

Verse 93

शृण्वंति महिमानं ये गंगाया नित्यमादरात् । गंगास्नानफलं तेषां वाचकप्रीणनाद्धनैः

जे श्रद्धेने नित्य गंगेची महिमा ऐकतात, त्यांना गंगास्नानाचे फळ मिळते—विशेषतः धनदानाने वाचकास प्रसन्न केल्यास।

Verse 94

पितॄनुद्दिश्य यो लिंगं स्नपयेद्गांग वारिणा । तृप्ताः स्युस्तस्य पितरो महानिरयगा अपि

जो पितरांच्या उद्देशाने गंगाजलाने शिवलिंगाचे स्नापन/अभिषेक करतो, त्याचे पितर तृप्त होतात—ते महान नरकात गेले असले तरीही।

Verse 95

अष्टकृत्वो मंत्रजप्तैर्वस्त्रपूतैः सुगंधिभिः । प्रोचुर्गांगजलैः स्नानं घृतस्नानाधिकं बुधाः

मंत्रजपाने पवित्र केलेले, वस्त्राने गाळलेले, सुगंधित गंगाजल घेऊन आठ वेळा स्नान—हे घृतस्नानापेक्षाही श्रेष्ठ आहे, असे बुधांनी सांगितले आहे।

Verse 96

अष्टद्रव्यविमिश्रेण गंगातोयेन यः सकृत् । मागधप्रस्थमात्रेण ताम्रपात्रस्थितेन च

जो आठ द्रव्यांनी मिश्रित गंगाजल—मागध-प्रस्थ इतक्या प्रमाणात, तांब्याच्या पात्रात ठेवलेले—एकदाही स्नान/प्रयोग करतो, तो महान पुण्य प्राप्त करतो।

Verse 97

भानवेऽर्घं प्रदद्याच्च स्वकीय पितृभिः सह । सोतितेजो विमानेन सूर्यलोके महीयते

स्वतःच्या पितरांसह सूर्यदेवाला अर्घ्य अर्पण करावे. असा भक्त तेजस्वी दिव्य विमानाने नेला जाऊन सूर्यलोकी सन्मानित होतो.

Verse 98

आपः क्षीरं कुशाग्राणि घृतं मधुगवांदधि । रक्तानि करवीराणि रक्तचंदनमित्यपि

पाणी, दूध, कुशाचे अग्रभाग, तूप, मध, गायीचे दही, लाल करवीराची फुले आणि लाल चंदन—हेही पवित्र द्रव्य म्हणून सांगितले आहे.

Verse 99

अष्टांगार्घो यमुद्दिष्टस्त्वतीव रवितोषणः । गांगैर्वार्भिः कोटिगुणो ज्ञेयो विष्णोऽन्यवारितः

उद्दिष्ट केलेला हा अष्टांग अर्घ्य सूर्याला अत्यंत तुष्ट करणारा आहे. गंगाजलाने अर्पण केल्यास त्याचे फळ कोटीगुण होते—असे विष्णूंनी निर्विवाद सांगितले आहे.

Verse 100

गंगातीरे स्वशक्त्या यः कुर्याद्देवालयं सुधीः । अन्यतीर्थप्रतिष्ठातो भवेत्कोटिगुणं फलं

जो सुज्ञ पुरुष आपल्या शक्तीनुसार गंगातिरी देवालय उभारतो, त्याला अन्य तीर्थस्थानी प्रतिष्ठा केल्यापेक्षा कोटीगुण फळ मिळते.

Verse 110

गोभूहिरण्यदानेन भक्त्या गंगातटे शुभे । नरो न जायते भूयः संसारे दुःखकंटके

शुभ गंगातटी भक्तीने गोदान, भूमिदान व सुवर्णदान केल्याने मनुष्य या दुःख-कंटकयुक्त संसारात पुन्हा जन्म घेत नाही.

Verse 120

तद्भूमित्रसरेणूनां संख्यया युगमानया । महेंद्र चंद्रलोकेषु भुक्त्वा भोगान्मनःप्रियान्

त्या पवित्र भूमीच्या धुळीच्या कणांची संख्या जितके युग, तितका काळ महेंद्र (इंद्र) व चंद्रलोकांत मनास प्रिय भोग भोगून तो सुखी होतो।

Verse 130

चंद्रसूर्यग्रहे लक्षं व्यतीपातेत्वनंतकम् । अयुतं विषुवे चैव नियुतं त्वयनद्वये

चंद्र वा सूर्यग्रहणकाळी पुण्य लक्षगुण होते; व्यतीपातकाळी ते अनंत होते. विषुवकाळी अयुतगुण, आणि दोन्ही अयनांत (उत्तरायण-दक्षिणायण) नियुतगुण फल मिळते।

Verse 140

स्वाहांतः प्रणावादिश्च भवेद्विंशाक्षरो मनुः । पूजादानं जपो होमो ऽनेनैव मनुना स्मृतः

प्रणवाने आरंभ होऊन ‘स्वाहा’ने समाप्त होणारा हा विंशाक्षरी मंत्र आहे. पूजा, दान, जप आणि होम—हे सर्व याच मंत्राने करावे असे सांगितले आहे।

Verse 150

यथाशक्ति स्वर्णरूप्य ताम्रपृष्ठविनिर्मितान् । अभ्यर्च्य गंधकुसुमैर्गंगायां प्रक्षिपेद्व्रती

यथाशक्ती सुवर्ण, रौप्य किंवा ताम्रपट्टापासून बनविलेले अर्पणद्रव्य तयार करून, गंध-पुष्पांनी त्यांची पूजा करून व्रतीने ते गंगेत अर्पण (प्रक्षेप) करावे।

Verse 160

संसारविषनाशिन्यै जीवनायै नमोस्तु ते । तापत्रितय संहंत्र्यै प्राणेश्यै ते नमोनमः

हे जीवनदायिनी, संसारविषनाशिनी! तुला नमस्कार असो. हे प्राणेश्वरी, तापत्रयाचा संहार करणारी! तुला पुनःपुन्हा नमो नमः।

Verse 170

प्रणतार्ति प्रभंजिन्यै जगन्मात्रे नमोस्तुते । सर्वापत्प्रतिपक्षायै मंगलायै नमोनमः

हे जगन्माते! शरणागतांच्या आर्त दुःखाचा नाश करणाऱ्या तुला नमस्कार असो. सर्व आपत्तींची प्रतिपक्षिणी, मंगलस्वरूपिणी देवीला पुनःपुन्हा नमस्कार।

Verse 180

तस्यां दशम्यामेतच्च स्तोत्रं गंगाजले स्थितः । यः पठेद्दशकृत्वस्तु दरिद्रो वापि चाक्षमः

त्या दशमी तिथीस गंगाजलात उभा राहून जो हे स्तोत्र दहा वेळा पठण करतो, तो दरिद्री असो वा विधिविधानास असमर्थ असो, सांगितलेले पुण्यफल प्राप्त करतो।

Verse 205

ब्रह्मांडांतरसंस्थेषु भुंजन्भोगान्मनोरमान् । सर्वैः संपूजितो विष्णो यावदाभूतसंप्लवम्

ब्रह्मांडातील विविध लोकांत निवास करून मनोहर भोगांचा उपभोग घेत, आणि सर्वांकडून पूजित होऊन—हे विष्णो—ही अवस्था महाप्रलय येईपर्यंत टिकते।