Adhyaya 41

Verse 1

स्कंद उवाच । उषित्वैवं गृहे विप्रो द्वितीयादाश्रमात्परम् । वलीपलितसंयुक्तस्तृतीयाश्रममाविशेत्

स्कंद म्हणाले—अशा रीतीने गृहस्थाश्रमात राहून ब्राह्मणाने दुसरा आश्रम पूर्ण केल्यावर, जेव्हा सुरकुत्या व पांढरे केस येतात, तेव्हा तिसऱ्या आश्रमात (वानप्रस्थात) प्रवेश करावा।

Verse 2

अपत्यापत्यमालोक्य ग्राम्याहारान्विसृज्य च । पत्नीं पुत्रेषु संत्यज्य पत्न्या वा वनमाविशेत्

मुलाबाळे व नातवंडे सुस्थित पाहून आणि ग्राम्य (सांसारिक) आहार सोडून, पत्नीला पुत्रांकडे सोपवावे; किंवा पत्नीसमवेत वनात प्रवेश करावा।

Verse 3

वसानश्चर्मचीराणि साग्निर्मुन्यन्नवर्तनः । जटी सायंप्रगे स्नायी श्मश्रुलोनखलोमभृत्

चर्म व वल्कलवस्त्रे परिधान करून, पवित्र अग्नी राखून, वन्य आहारावर निर्वाह करावा; जटाधारी होऊन सकाळ-संध्याकाळ स्नान करावे, आणि व्रतानुसार दाढी, केस, नखे व अंगावरील लोम न कापावे।

Verse 4

शाकमूलफलैर्वापि पंचयज्ञन्न हापयेत् । अम्मूलफलभिक्षाभिरर्चयेद्भिक्षुकातिथीन्

शाक, मूळ व फळांवर निर्वाह केला तरी पंचमहायज्ञ सोडू नये; आणि पाणी, मूळ व फळांची भिक्षा देऊन भिक्षुक व अतिथी यांचा पूजन-सत्कार करावा।

Verse 5

अनादाता च दाता च दांतः स्वाध्यायतत्परः । वैतानिकं च जुहुयादग्निहोत्रं यथाविधि

तो अनावश्यक दान न स्वीकारणारा, पण स्वतः दाता; इंद्रियनिग्रही व स्वाध्यायात तत्पर असावा; आणि विधिपूर्वक वैतानिक कर्मांत आहुती देऊन नियमाने अग्निहोत्र करावे।

Verse 6

मुन्यन्नैः स्वयमानीतैः पुरोडाशांश्च निर्वपेत् । स्वयंकृतं च लवणं खादेत्स्नेहं फलोद्रवम्

तो स्वतः आणलेल्या मुन्यन्नाने पुरोडाश (यज्ञ-केक) तयार करावा; आणि स्वतः केलेले मीठ, घृतादि स्नेह व फळरस यांसह सेवन करावे।

Verse 7

वर्जयेच्छेलुशिग्रू च कवकं पललं मधु । मुन्यन्नमाश्विनेमासि त्यजेद्यत्पूर्वसंचितम्

तो छेलु व शिग्रु, तसेच कवक (बुरशी), मांस व मधु यांचा त्याग करावा; आणि आश्विन महिन्यात पूर्वी साठवलेले मुन्यन्नही सोडावे।

Verse 8

ग्राम्याणि फलमूलानि फालजान्नं च संत्यजेत् । दंतोलूखलको वा स्यादश्मकुट्टोथ वा भवेत्

तो गावाकडची फळे-मुळे आणि नांगराने पिकवलेले धान्यही त्यागावे; आणि उखळ-मुसळाने कुटून किंवा दगडाने दळून उपजीविका करावी।

Verse 9

सद्यः प्रक्षालको वा स्यादथवा माससंचयी । त्रिषड्द्वादशमासान्नफलमूलादिसंग्रही

तो त्या दिवशीच गोळा करून त्या दिवशीच उपयोग करणारा असो, किंवा एक महिन्याचा साठा करणारा; अथवा तीन, सहा किंवा बारा महिन्यांसाठी अन्न, फळे, मुळे इत्यादी साठवणारा असो।

Verse 10

नक्ताश्ये कांतराशी वा षष्ठकालाशनोपि वा । चांद्रायणव्रती वा स्यात्पक्षभुग्वाथ मासभुक्

तो नक्ताशी (रात्रीच भोजन करणारा) असो, किंवा अंतराने खाणारा, किंवा प्रत्येक सहाव्या कालीच भोजन करणारा; अथवा चांद्रायण-व्रती असो, किंवा पंधरवड्यातून एकदा, किंवा महिन्यातून एकदा भोजन करणारा असो।

Verse 11

वैखानस मतस्थस्तु फलमूलाशनोपि वा । तपसा शोषयेद्देहं पितॄन्देवांश्च तर्पयेत्

वैखानस-व्रतात स्थित होऊन, फळे-मुळेच आहार घेत असला तरी, तपश्चर्येने देह संयमित करावा आणि विधिपूर्वक पितर व देव यांना तर्पण करून तृप्त करावे।

Verse 12

अग्निमात्मनि चाधाय विचरेदनिकेतनः । भिक्षयेत्प्राणयात्रार्थं तापसान्वनवासिनः

अंतःकरणात अग्नी धारण करून तो अनिकेतन होऊन विचरावा; आणि केवळ प्राणयात्रेसाठी वनवासी तापसांकडून भिक्षा मागावी।

Verse 13

ग्रामादानीय वाश्नीयादष्टौ ग्रासान्वसन्वने । इत्थं वनाश्रमी विप्रो ब्रह्मलोके महीयते

वनात वास करताना तो गावातून अन्न आणून केवळ आठ ग्रासच खावा। अशा रीतीने वनाश्रमी ब्राह्मण ब्रह्मलोकी गौरव पावतो।

Verse 14

अतिवाह्यायुषोभागं तृतीयमिति कानने । आयुषस्तु तुरीयांशे त्यक्त्वा संगान्परिव्रजेत्

आयुष्याचा तिसरा भाग वनात घालवून, मग आयुष्याच्या चौथ्या भागात सर्व संग-आसक्ती त्यागून परिव्राजक म्हणून भ्रमण करावे।

Verse 15

ऋणत्रयमसंशोध्य त्वनुत्पाद्य सुतानपि । तथा यज्ञाननिष्ट्वा च मोक्षमिच्छन्व्रजत्यधः

त्रिविध ऋण न फेडता—न पुत्रोत्पत्ती करून, न यज्ञांचे अनुष्ठान करून—जो मोक्षाची इच्छा करतो, तो अधोगतीस जातो.

Verse 16

वायुतत्त्वं भ्रुवोर्मध्ये वृत्तमंजनसन्निभम् । यंबीजमीशदैवत्यं ध्यायन्वायुं जयेदिति

भ्रूमध्यात वायुतत्त्व अंजनासारखे श्याम व वर्तुळाकार असे ध्यानात धरून, ईशदेवतेने अधिष्ठित ‘यं’ बीजाचा जप-ध्यान करावा; त्यामुळे प्राणवायूवर विजय मिळतो.

Verse 17

एक एव चरेन्नित्यमनग्निरनिकेतनः । सिद्ध्यर्थमसहायः स्याद्ग्राममन्नार्थमाश्रयेत्

तो नेहमी एकटाच भ्रमण करावा, बाह्य अग्नि न ठेवावी आणि ठराविक निवास नसावा. सिद्धीसाठी निरसंग व निराधार राहावे; अन्नासाठीच गावाचा आश्रय घ्यावा.

Verse 18

जीवितं मरणं वाथ नाभिकांक्षेत्क्वचिद्यतिः । कालमेव प्रतीक्षेत निर्देशं भृतको यथा

यतीने कधीही जीवनाची वा मृत्यूची इच्छा करू नये. तो केवळ काळाचीच वाट पाहावी, जसा नोकर मालकाच्या आदेशाची प्रतीक्षा करतो.

Verse 19

सर्वत्र ममता शून्यः सर्वत्र समतायुतः । वृक्षमूलनिकेतश्च मुमुक्षुरिह शस्यते

जो सर्वत्र ममताशून्य, सर्वत्र समतायुक्त आणि वृक्षाच्या मुळाशी निवास करणारा आहे—असा मुमुक्षु येथे प्रशंसनीय सांगितला आहे.

Verse 20

ध्यानं शौचं तथा भिक्षा नित्यमेकांतशीलता । यतेश्चत्वारिकर्माणि पंचमं नोपपद्यते

ध्यान, शौच, भिक्षा आणि नित्य एकांतशीलता—ही यतीची चार कर्मे आहेत; पाचवे कर्म त्याला लागू पडत नाही.

Verse 21

वार्षिकांश्चतुरोमासान्विहरेन्न यतिः क्वचित् । बीजांकुराणां जंतूनां हिंसा तत्र यतो भवेत्

वर्षाकाळातील चार महिन्यांत यतीने कुठेही विहार करू नये; कारण त्या काळी बीजांकुर व सूक्ष्म जीवांची हिंसा होण्याची शक्यता असते।

Verse 22

गच्छेत्परिहरन्जन्तून्पिबेत्कं वस्त्रशोधितम् । वाचं वदेदनुद्वेगां न क्रुध्येत्केनचित्क्वचित्

तो चालताना जीवांना टाळून सावधपणे चालावा; वस्त्राने गाळलेले पाणी प्यावे; कोणालाही उद्वेग न होईल अशी वाणी बोलावी; आणि कुठेही, कोणावरही क्रोध करू नये।

Verse 23

चरेदात्मसहायश्च निरपेक्षो निराश्रयः । नित्यमध्यात्मनिरतो नीचकेश नखो वशी

तो आत्म्यालाच सहचर मानून राहावा—निरपेक्ष व पराश्रयरहित; सदैव अध्यात्मात रत राहावा; केस व नखे लहान ठेवावीत; आणि संयमी राहावा।

Verse 24

कुसुंभवासा दंडाढ्यो भिक्षाशी ख्यातिवर्जितः । अलाबुदारुमृद्वेणु पात्रं शस्तं न पंचमम्

कुसुंभ-रंगीत वस्त्रे परिधान करावे, दंड धारण करावा, भिक्षेवर निर्वाह करावा व कीर्ती टाळावी। अलाबू, लाकूड, माती किंवा वेणूचे पात्र योग्य आहे; पाचवे प्रकार मान्य नाही।

Verse 25

न ग्राह्यं तैजसं पात्रं भिक्षुकेण कदाचन । वराटके संगृहीते तत्रतत्र दिनेदिने

भिक्षुकाने कधीही धातूचे पात्र स्वीकारू नये. त्याने दिवसेंदिवस येथे-तेथे वराटक (कौड्या) गोळा कराव्यात।

Verse 26

गोसहस्रवधं पापं श्रुतिरेषा सनातनी । हृदि सस्नेह भावेन चेद्द्रक्षेत्स्त्रियमेकदा

ही सनातन श्रुतीची शिकवण आहे—हृदयात स्नेह-रंजित (काममिश्र) भाव ठेवून जर कोणी एकदाही स्त्रीकडे पाहिले, तर ते पाप हजार गायींच्या वधासमान ठरते.

Verse 27

कोटिद्वयं ब्रह्मकल्पं कुंभीपाकी न संशयः । एककालं चरेद्भैक्षं न कुर्यात्तत्र विस्तरम्

दोन कोटी ब्रह्मकल्पांपर्यंत तो कुम्भीपाक नरकात यातना भोगतो—यात संशय नाही. म्हणून त्याने दिवसातून एकदाच भिक्षा घ्यावी आणि त्यात विस्तार/आडंबर करू नये.

Verse 28

विधूमेसन्न मुसले व्यंगारे भुक्तवज्जने । वृत्ते शरावसंपाते भिक्षां नित्यं चरेद्यतिः

चूल धूररहित असावा, मुसळ थांबलेले असावे, आग मावळलेली असावी, लोकांनी भोजन केलेले असावे आणि भांड्यांची खणखण थांबलेली असावी—तेव्हा यतीने नित्य भिक्षेस जावे.

Verse 29

अल्पाहारो रहःस्थायी त्त्विंद्रियार्थेष्वलोलुपः । रागद्वेषविर्निर्मुक्तो भिक्षुर्मोक्षाय कल्पते

जो अल्पाहारी, एकांतवासी, इंद्रियविषयांत अलोलुप आणि राग-द्वेषापासून मुक्त आहे—असा भिक्षु मोक्षास योग्य ठरतो.

Verse 30

आश्रमे तु यतिर्यस्य मुहूर्तमपि विश्रमेत् । किं तस्यानेकतंत्रेण कृतकृत्यः स जायते

परंतु एखादा यती जर एखाद्या आश्रमात एक मुहूर्तही विश्रांती घेईल, तर त्याला अनेक इतर नियमांचे काय प्रयोजन? तो कृतकृत्य होतो.

Verse 31

संचितं यद्ग्रहस्थेन पापमामरणांतिकम् । निर्धक्ष्यति हि तत्सर्वमेकरात्रोषितो यतिः

गृहस्थाने आयुष्याच्या शेवटपर्यंत जे पाप साठविले असेल, तेही एकरात्र निवास करणारा यती निश्चयाने सर्व जाळून टाकतो।

Verse 32

दृष्ट्वा जराभिभवनमसह्यं रोगपीडितम् । देहत्यागं पुनर्गर्भं गर्भक्लेशं च दारुणम्

जरेच्या अधीन झालेली, रोगांनी पीडित अशी असह्य अवस्था पाहून; देहत्याग, पुन्हा गर्भप्राप्ती आणि गर्भातील दारुण क्लेश पाहून—

Verse 33

नानायोनि निवासं च वियोगं च प्रियैः सह । अप्रियैः सह संयोगमधर्माद्दुःखसंभवम्

नाना योन्यांत निवास, प्रियजनांपासून वियोग, अप्रिय जनांशी संयोग, आणि अधर्मातून उत्पन्न होणारे दुःख—

Verse 34

पुनर्निरयसंवासंनानानरकयातनाः । कर्मदोषसमुद्भूता नृणांगतिरनेकधा

पुन्हा नरकात वास आणि विविध नरकांतील अनेक यातना—या कर्मदोषांपासून उद्भवतात; मनुष्यांची गती अनेक प्रकारची असते।

Verse 35

देहेष्वनित्यतां दृष्ट्वा नित्यता परमात्मनः । कुर्वीत मुक्तये यत्नं यत्रयत्राश्रमे रतः

देहांची अनित्यता आणि परमात्म्याची नित्यता पाहून, ज्या-ज्या आश्रमात रत असेल, तेथेच मुक्तीसाठी प्रयत्न करावा।

Verse 36

करपात्रीति विख्याता भिक्षापात्रविवर्जिता । तेषां शतगुणं पुण्यं भवत्येव दिनेदिने

जे ‘करपात्री’ म्हणून विख्यात—भिक्षापात्राविना—त्यांचे पुण्य दिवसेंदिवस शतगुणे वाढतच जाते।

Verse 37

आश्रमांश्चतुरस्त्वेवं क्रमादासेव्य पंडितः । निर्द्वंद्वस्त्यक्तसंगश्च ब्रह्मभूयाय कल्पते

अशा रीतीने चारही आश्रम क्रमाने यथाविधि आचरून, द्वंद्वमुक्त व संगत्यागी पंडित ब्रह्मप्राप्तीस योग्य होतो।

Verse 38

असंयतः कुबुद्धीनामात्मा बंधाय कल्पते । धीमद्भिः संयतः सोपि पदं दद्यादनामयम्

कुबुद्धींसाठी असंयत आत्मा बंधनास कारणीभूत ठरते; पण तीच आत्मा धीमंतांनी संयमित केली असता निर्मळ, निरामय पद देते।

Verse 39

श्रुति स्मृति पुराणं च विद्योपनिषदस्तथा । श्लोकाः मंत्राणि भाष्याणि यच्चान्यद्वाङ्मयं क्वचित्

श्रुती-स्मृती व पुराणे, तसेच विद्या व उपनिषदे; श्लोक, मंत्र, भाष्ये आणि कुठेही असलेले अन्य वाङ्मय—

Verse 40

वेदानुवचनं ज्ञात्वा ब्रह्मचर्य तपो दमः । श्रद्धोपवासः स्वातंत्र्यमात्मनोज्ञानहेतवः

वेदांचे अनुचरण-ज्ञान, ब्रह्मचर्य, तप व दम; श्रद्धायुक्त उपवास आणि आत्मस्वातंत्र्य—हे आत्मज्ञानाचे हेतु आहेत।

Verse 41

स हि सर्वैर्विजिज्ञास्य आत्मैवाश्रमवर्तिभिः । श्रोतव्यस्त्वथ मंतव्यो द्रष्टव्यश्च प्रयत्नतः

तोच आत्मा सर्व आश्रमधर्मात स्थित जनांनी यथार्थ जाणावा. तो श्रवण करावा, मग मनन करावे आणि शेवटी प्रयत्नपूर्वक प्रत्यक्ष अनुभूती घ्यावी.

Verse 42

आत्मज्ञानेन मुक्तिः स्यात्तच्च योगादृते नहि । स च योगश्चिरं कालमभ्यासादेव सिध्यति

आत्मज्ञानाने मुक्ती होते; परंतु ते आत्मज्ञान योगावाचून होत नाही. आणि तो योग दीर्घकाळच्या अभ्यासानेच सिद्ध होतो.

Verse 43

नारण्यसंश्रयाद्योगो न नानाग्रंथ चिंतनात् । न दानैर्न व्रतैर्वापि न तपोभिर्न वा मखैः

फक्त अरण्याचा आश्रय घेतल्याने योग होत नाही, तसेच अनेक ग्रंथांचे चिंतन केल्यानेही नाही. दान, व्रत, तप किंवा यज्ञ यांनीही केवळ योग मिळत नाही.

Verse 44

न च पद्मासनाद्योगो न वा घ्राणाग्रवीक्षणात् । न शौचे न न मौनेन न मंत्राराधनैरपि

फक्त पद्मासनाने योग होत नाही, नासिकाग्रावर दृष्टि स्थिर केल्यानेही नाही. शौचकर्माने नाही, मौनाने नाही, आणि केवळ मंत्राराधनेनेही नाही.

Verse 45

अभियोगात्सदाभ्यासात्तत्रैव च विनिश्चयात् । पुनःपुनरनिर्वेदात्सिध्येद्योगो न चान्यथा

समर्पित प्रयत्न, सतत अभ्यास, त्यातच दृढ निश्चय आणि पुन्हा पुन्हा निराश न होता टिकून राहणाऱ्या धैर्याने योग सिद्ध होतो—अन्यथा नाही.

Verse 46

आत्मक्रीडस्य सततं सदात्ममिथुनस्य च । आत्मन्येव सु तृप्तस्य योगसिद्धिर्न दूरतः

जो सदैव आत्म्यात रमतो, आत्म्याशीच संग करतो आणि आत्म्यातच पूर्ण तृप्त असतो—त्याच्यासाठी योगसिद्धी दूर नसते.

Verse 47

अत्रात्मव्यतिरेकेण द्वितीयं यो न पश्यति । आत्मारामः स योगींद्रो ब्रह्मीभूतो भवेदिह

येथे जो आत्म्याव्यतिरिक्त ‘दुसरे’ काहीही पाहत नाही, जो आत्म्यातच रमतो—तो योगींचा अधिपती होतो आणि याच देहात ब्रह्मभावास प्राप्त होतो.

Verse 48

संयोगस्त्वात्ममनसोर्योग इत्युच्यते बुधैः । प्राणापानसमायोगो योग इत्यपि कैश्चन

बुधजन योग असे आत्मा व मन यांचा संयोग म्हणतात; आणि काहीजण प्राण व अपान यांचा सम्यक् संयोगही ‘योग’ म्हणतात.

Verse 49

विषयेंद्रिय संयोगो योग इत्यप्यपंडितैः । विषयासक्तचित्तानां ज्ञानं मोक्षश्च दूरतः

अपंडित लोक इंद्रियांचा विषयांशी संयोगही ‘योग’ म्हणतात; पण ज्यांचे चित्त विषयासक्त आहे, त्यांना ज्ञान व मोक्ष दूरच राहतात.

Verse 50

दुर्निवारा मनोवृत्तिर्यावत्सा न निवर्तते । किं वदंत्यपियोगस्य तावन्नेदीयसी कुतः

जोपर्यंत मनाची दुर्निवार वृत्ती निवृत्त होत नाही, तोपर्यंत योगाविषयी कोण काय सांगणार? तोपर्यंत योग जवळ कसा येईल?

Verse 51

वृत्तिहीनं मनः कृत्वा क्षेत्रज्ञे परमात्मनि । एकीकृत्य विमुच्येत योगयुक्तः स उच्यते

मन वृत्तिरहित करून क्षेत्रज्ञ परमात्म्यात एकरूप केले असता मुक्ती मिळते; असा साधक ‘योगयुक्त’ म्हणून ओळखला जातो.

Verse 52

बहिर्मुखानि सर्वाणि कृत्वा खान्यंतराणि वै । मनस्येवेंद्रियग्रामं मनश्चात्मनि योजयेत्

सर्व इंद्रियद्वारे बहिर्मुखतेपासून परावृत्त करून अंतर्मुख करावीत; इंद्रियग्राम मनात एकवटून मन आत्म्यात योजावे.

Verse 53

सर्वभावविनिर्मुक्तं क्षेत्रज्ञं ब्रह्मणि न्यसेत् । एतद्ध्यानं च योगश्च शेषोन्यो ग्रंथविस्तरः

सर्व भावबंधांपासून मुक्त क्षेत्रज्ञाला ब्रह्मात न्यास करावे; हेच ध्यान, हाच योग—उरलेले सर्व ग्रंथविस्तारच आहे.

Verse 54

यन्नास्ति सर्वलोकेषु तदस्तीति विरुध्यते । कथ्यमानं तदन्यस्य हृदयेनावतिष्ठते

जे सर्व लोकी नाही, ते ‘आहे’ असे म्हणणे विरोधी ठरते; तरीही ते कथन झाले की ते परक्याच्या हृदयात अधिष्ठित होते.

Verse 55

स्वसंवेद्यं हि तद्ब्रह्म कुमारी स्त्री सुखं यथा । अयोगी नैव तद्वेत्ति जात्यंध इव वर्तिकाम्

ते ब्रह्म स्वसंवेद्य आहे—जसे कुमारीला स्त्रीसुख अंतःकरणी कळते; अयोगी ते जाणत नाही, जसा जन्मांधाला दिवा कळत नाही.

Verse 56

नित्याभ्यसनशीलस्य स्वसंवेद्यं हि तद्भवेत् । तत्सूक्ष्मत्वादनिर्देश्यं परं ब्रह्म सनातनम्

जो नित्य अभ्यासशील आहे, त्याला ते तत्त्व स्वयंसंवेद्य, प्रत्यक्ष अनुभूतीस येते। त्याच्या सूक्ष्मत्वामुळे सनातन परब्रह्म अवर्णनीय व अनिर्देश्य आहे।

Verse 57

क्षणमप्येकमुदकं यथा न स्थिरतामियात् । वाताहतं यथा चित्तं तस्मात्तस्य न विश्वसेत्

जसे पाणी क्षणभरही स्थिर राहत नाही, तसेच वासनांच्या वाऱ्याने आघातलेले चित्त डळमळते। म्हणून चित्तावर तसाच विश्वास ठेवू नये।

Verse 58

अतोऽनिलं निरुंधीत चित्तस्य स्थैर्य हेतवे । मरुन्निरोधनार्थाय षडंगं योगमभ्यसेत्

म्हणून चित्तस्थैर्यासाठी प्राणवायूचा निरोध करावा। मरुत्-नियमनासाठी षडंग योगाचा सम्यक् अभ्यास करावा।

Verse 59

आसनं प्राणसंरोधः प्रत्याहारश्च धारणा । ध्यानं समाधिरेतानि योगांगानि भवंति षट्

आसन, प्राणसंरोध, प्रत्याहार, धारणा, ध्यान आणि समाधी—ही योगाची सहा अंगे मानली जातात।

Verse 60

आसनानीह तावंति यावंत्यो जीवयो नयः । सिद्धासनमिदं प्रोक्तं योगिनो योगसिद्धिदम्

इथे आसने तेवढीच आहेत, जेवढ्या जीवांच्या गती-प्रकार आहेत। तरीही हे ‘सिद्धासन’ सांगितले आहे, जे योग्यास योगसिद्धी देणारे आहे।

Verse 61

एतदभ्यसनान्नित्यं वर्ष्मदार्ढ्यमवाप्नुयात्

याचा नित्य अभ्यास केल्याने देहास दृढता व बल प्राप्त होते।

Verse 62

दक्षिणं चरणं न्यस्य वामोरूपरि योगवित् । याम्योरूपरि वामं च पद्मासनमिदं विदुः

उजवा पाय डाव्या मांडीवर ठेवून, मग डावा पाय उजव्या मांडीवर ठेवावा—योगज्ञ यास पद्मासन म्हणतात।

Verse 63

कराभ्यां धारयेत्पश्चादंगुष्ठौ दृढबंधवित् । भवेत्पद्मासनादस्मादभ्यासाद्दृढविग्रहः

नंतर दृढ बंध जाणणाऱ्याने दोन्ही हातांनी दोन्ही पायांचे अंगठे घट्ट धरावेत; या पद्मासनाच्या अभ्यासाने देह सुदृढ होतो।

Verse 64

अथवा ह्यासने यस्मिन्सुखमस्योपजायते । स्वस्तिकादौ तदध्यास्य योगं युंजीत योगवित्

किंवा ज्या आसनात त्याला सहज सुख वाटते—स्वस्तिकासन इत्यादी—त्यात बसून योगज्ञाने योग साधावा।

Verse 65

यत्प्राप्य न निवर्तेत यत्प्राप्य न च शोचति । तल्लभ्यते षडंगेन योगेन कलशोद्भव

जे प्राप्त झाल्यावर पुन्हा परतावे लागत नाही आणि जे मिळाल्यावर शोक उरत नाही—हे कलशोद्भव अगस्त्य—ते षडंगयोगाने मिळते।

Verse 66

केशभस्मतुषांगार कीकसादि प्रदूषिते । नाभ्यसेत्पूतिगंधादौ न स्थाने जनसंकुले

केस, राख, भुसा, कोळसा, हाडे इत्यादींनी दूषित, दुर्गंधीयुक्त किंवा गर्दीच्या ठिकाणी योगाभ्यास करू नये.

Verse 67

सर्वबाधाविरहिते सर्वेंद्रियसुखावहे । मनःप्रसादजनने स्रग्धूपामोदमोदिते

सर्व अडथळ्यांपासून मुक्त, सर्व इंद्रियांना सुख देणाऱ्या, मनाला प्रसन्नता देणाऱ्या आणि हार व धूप यांच्या सुगंधाने दरवळणाऱ्या ठिकाणी अभ्यास करावा.

Verse 68

नातितृप्तः क्षुधार्तो न न विण्मूत्रप्रबाधितः । नाध्वखिन्नो न चिंतार्तो योगं युंजीत योगवित्

अतिशय तृप्त नसताना, भुकेने व्याकुळ नसताना, मल-मूत्राचा वेग नसताना, प्रवासाने थकलेला नसताना आणि चिंतेत नसताना योग जाणकाराने योग साधावा.

Verse 69

न तोयवह्निसामीप्ये न जीर्णारण्यगोष्ठयोः । न दंशमशकाकीर्णे न चैत्ये न च चत्वरे

पाणी किंवा अग्नीच्या जवळ, जुन्या जंगलात किंवा गोठ्यात, डास-मच्छरांनी भरलेल्या ठिकाणी, मंदिरात किंवा चौकात योगाभ्यास करू नये.

Verse 70

निमीलिताक्षः सत्त्वस्थो दंतैर्दंतान्न संस्पृशेत् । तालुस्थाचलजिह्वश्च संवृतास्यः सुनिश्चलः

डोळे मिटून, सत्त्वगुणात स्थिर होऊन, दातांनी दातांना स्पर्श न करता, जीभ टाळ्याला लावून, तोंड बंद ठेवून पूर्णपणे निश्चल राहावे.

Verse 71

सन्नियम्येंद्रियग्रामं नातिनीचोच्छ्रितासनः । मध्यमं चोत्तमं चाथ प्राणायाममुपक्रमेत्

इंद्रियसमूह नीट संयमून, न फार नीच न फार उंच आसनावर बसून, साधकाने प्रथम मध्यम व नंतर उत्तम पद्धतीने प्राणायामास आरंभ करावा।

Verse 72

चलेऽनिले चलं सर्वं निश्चले तत्र निश्चलम् । स्थाणुत्वमाप्नुयाद्योगी ततोऽनिलनिरुंधनात्

प्राणवायू चालला की सर्व काही चंचल होते; तो स्थिर झाला की सर्व स्थिर होते. म्हणून वायुनिरोधाने योगी स्तंभासारखे अचल स्थैर्य प्राप्त करतो।

Verse 73

यावद्देहे स्थितः प्राणो जीवितं तावदुच्यते । निर्गते तत्र मरणं ततः प्राणं निरुंधयेत्

जोपर्यंत देहात प्राण स्थित आहे तोपर्यंत त्यास ‘जीवन’ म्हणतात; तो निघून गेल्यावर मरण येते. म्हणून प्राणास शिस्त लावून संयमित करावे।

Verse 74

यावद्बद्धो मरुद्देहे यावच्चेतो निराश्रयम् । यावद्दृष्टिर्भुवोर्मध्ये तावत्कालभयं कुतः

जोपर्यंत देहात वायु बांधलेली आहे, जोपर्यंत चित्त बाह्य आधाराविना स्थिर आहे, आणि जोपर्यंत दृष्टी भ्रूमध्यात स्थिर आहे—तोपर्यंत काळाचा (मृत्यूचा) भय कुठून येईल?

Verse 75

कालसाध्वसतोब्रह्मा प्राणायामं सदाचरेत् । योगिनः सिद्धिमापन्नाः सम्यक्प्राणनियंत्रणात्

काळाच्या भयामुळे ब्रह्मादेवही सदैव प्राणायामाचा आचरण करीत. योग्य सम्यक् प्राणनियंत्रणाने सिद्धी प्राप्त करतात।

Verse 76

मंदो द्वादशमात्रस्तु मात्रा लघ्वक्षरा मता । मध्यमो द्विगुणः पूर्वादुत्तमस्त्रिगुणस्ततः

मंद (आरंभीचा) प्राणायाम बारा मात्रांचा; ‘मात्रा’ म्हणजे लघु अक्षराचा काळ असे मानले आहे. मध्यम हा त्याच्या दुप्पट, आणि उत्तम हा त्यानंतर तिप्पट सांगितला आहे.

Verse 77

स्वेदं कंपं विषादं च जनयेत्क्रमशस्त्वसौ । प्रथमेन जयेत्स्वेदं द्वितीयेन तु वेपथुम्

ही साधना क्रमाने घाम, कंप आणि विषाद उत्पन्न करते. पहिल्या स्तराने घाम जिंकला जातो, आणि दुसऱ्याने कंप दूर होतो.

Verse 78

विषादं हि तृतीयेन सिद्धः प्राणोथ योगिनः । भवेत्क्रमात्सन्निरुद्धः सिद्धः प्राणोथ योगिना । क्रमेण सेव्यमानोसौ नयते यत्र चेच्छति

तिसऱ्या स्तराने तो विषादही जिंकतो; तेव्हा योग्याचा प्राण सिद्ध होतो. क्रमाने पूर्णपणे निरुद्ध व वश झालेला प्राण, सतत साधनेने, योग्याला जिथे इच्छा तिथे नेतो.

Verse 79

हठान्निरुद्धप्राणोयं रोमकूपेषु निःसरेत् । देहंविदारयत्येष कुष्ठादिजनयत्यपि

प्राणाला हठाने रोखले तर तो रोमकूपांतून बाहेर फुटू शकतो. यामुळे देह विदीर्ण होतो आणि कुष्ठादी रोगही उत्पन्न होऊ शकतात.

Verse 80

तत्प्रत्याययितव्योसौ क्रमेणारण्यहस्तिवत् । वन्यो गजो गजारिर्वा क्रमेण मृदुतामियात्

म्हणून त्याला क्रमाने वश करावे—जसा अरण्यातला रानटी हत्ती. वन्य गज किंवा गजाचा शत्रूही, हळूहळूच मृदुता प्राप्त करतो.

Verse 81

करोति शास्तृनिर्देशं न च तं परिलंघयेत् । तथा प्राणो हदिस्थोयं योगिनाक्रमयोगतः । गृहीतः सेव्यमानस्तु विश्रंभमुपगच्छति

जसा गुरुच्या आदेशाचे पालन करून त्याचा उल्लंघन करीत नाहीत, तसाच हृदयस्थ हा प्राण योगी क्रमयोगाने हळूहळू वश करतो. असा संयमित व निरंतर साधिला असता तो प्राण विश्वासयुक्त शांततेत विसावतो.

Verse 82

षट्त्रिंशदंगुलो हंसः प्रयाणं कुरुते बहिः । सव्यापसव्यमार्गेण प्रयाणात्प्राण उच्यते

हंस-रूप प्राण छत्तीस अंगुळांपर्यंत बाहेर गमन करतो. तो डावा व उजवा अशा मार्गांनी चालतो म्हणून त्याला ‘प्राण’—पुढे जाणारा—असे म्हणतात.

Verse 83

शुद्धिमेति यदा सर्वं नाडीचक्र मनाकुलम् । तदैव जायते योगी क्षमः प्राणनिरोधने

जेव्हा सर्व नाडीचक्र शुद्ध होऊन निराकुळ होते, तेव्हाच योगी प्राणनिरोध करण्यास खरोखर समर्थ होतो.

Verse 84

दृढासनो यथाशक्ति प्राणं चंद्रेण पूरयेत् । रेचयेदथ सूर्येण प्राणायामोयमुच्यते

दृढ आसनात, यथाशक्ति, ‘चंद्र’ नाडीने प्राण पूरक करावा; मग ‘सूर्य’ नाडीने रेचक करावा—यालाच प्राणायाम म्हणतात.

Verse 85

स्रवत्पीयूषधारौघं ध्यायंश्चंद्रसमन्वितम् । प्राणायामेन योगींद्रः सुखमाप्नोति तत्क्षणात्

चंद्रतत्त्वाने युक्त, वाहणाऱ्या अमृतधारांच्या प्रवाहाचे ध्यान करीत योगींद्र प्राणायामाने तत्क्षणी सुख प्राप्त करतो.

Verse 86

रविणा प्राणमाकृष्य पूरयेदौदरीं दरीम् । कुंभयित्वा शनैः पश्चाद्योगी चंद्रेण रेचयेत्

सूर्यनाडीने प्राण ओढून उदरगुहा भरावी। मग कुम्भक करून योगीने नंतर चंद्रनाडीने हळूहळू रेचन करावे।

Verse 87

ज्वलज्वलनपुंजाभं शीलयन्नुष्मगुं हृदि । अनेन याम्यायामेन योगींद्रः शर्मभाग्भवेत्

हृदयात ज्वलंत अग्निपुंजासारखी उष्णता साधत, या ‘याम्य’ प्राणायामाने योगींद्र शांती व कल्याणाचा भागी होतो.

Verse 88

इत्थं मासत्रयाभ्यासादुभयायामसेवनात् । शुद्धनाडीगणो योगी सिद्धप्राणोभिधीयते

अशा रीतीने तीन महिने अभ्यास करून व दोन्ही प्रकारचे प्राणायाम केल्याने, ज्याचा नाडीसमूह शुद्ध झाला तो योगी ‘सिद्धप्राण’ म्हणून ओळखला जातो.

Verse 89

यथेष्टं धारणं वायोरनलस्य प्रदीपनम् । नादाभिव्यक्तिरारोग्यं भवेन्नाडीविशोधनात्

नाडीविशोधनामुळे इच्छेनुसार वायूधारण, अंतःअग्नीचे प्रदीपन, नादाची अभिव्यक्ती आणि आरोग्य—हे सर्व प्राप्त होते.

Verse 90

प्राणोदेहगतोवायुरायामस्तन्निबंधनम् । एकश्वासमयी मात्रा प्राणायामो निरुच्यते

प्राण म्हणजे देहात संचार करणारा वायू; ‘आयाम’ म्हणजे त्याचे नियमन व बंधन. एका श्वासाने मोजली जाणारी मात्रा ‘प्राणायाम’ म्हणून सांगितली आहे.

Verse 91

प्राणायामेऽधमे घर्मः कंपो भवति मध्यमे । उत्तिष्ठेदुत्तमे देहो बद्धपद्मासनो मुहुः

प्राणायामाच्या अधम अवस्थेत घाम येतो, मध्यम अवस्थेत कंप होतो. उत्तम अवस्थेत, पद्मासन घट्ट बांधले असतानाही देह वारंवार आपोआप उचलतो.

Verse 92

प्राणायामैर्दहेद्दोषान्प्रत्याहारेण पातकम् । मनोधैर्यं धारणया ध्यानेनेश्वरदर्शनम्

प्राणायामाने दोष दग्ध होतात, प्रत्याहाराने पाप नष्ट होते. धारणेने मनाला धैर्य-स्थैर्य येते आणि ध्यानाने ईश्वरदर्शन प्राप्त होते.

Verse 93

समाधिना लभेन्मोक्षं त्यक्त्वा धर्मं शुभाशुभम् । आसनेन वपुर्दार्ढ्यं षडंगमिति कीर्तितम्

समाधीने शुभ-अशुभ धर्माचा त्याग करून मोक्ष मिळतो. आसनाने शरीराला दृढता येते—हेच षडंग साधन म्हणून कीर्तित आहे.

Verse 94

प्राणायामद्विषट्केन प्रत्याहार उदाहृतः । प्रत्याहारैर्द्वादशभिर्धारणा परिकीर्तिता

बारा प्राणायामांच्या समूहाने प्रत्याहार होतो असे सांगितले आहे. आणि बारा प्रत्याहारांनी धारणा सिद्ध होते असे कीर्तित आहे.

Verse 95

भवेदीश्वरसंगत्यै ध्यानं द्वादशधारणम् । ध्यानद्वादशकेनैव समाधिरभिधीयते

ईश्वरसंगतीसाठी ध्यान हे बारा धारणांचे समुच्चय आहे असे म्हटले आहे. आणि बारा ध्यानांनीच समाधीची व्याख्या केली आहे.

Verse 96

समाधेः परतो ज्योतिरनंतं स्वप्रकाशकम् । तस्मिन्दृष्टे क्रियाकांडं यातायातं निवर्तते

समाधीच्या पलीकडे अनंत, स्वप्रकाश ज्योती आहे। तिचे दर्शन होताच क्रियाकांड आणि आवागमन (पुनर्जन्मचक्र) निवृत्त होते।

Verse 97

पवने व्योमसंप्राप्ते ध्वनिरुत्पद्यते महान् । घंटादीनां प्रवाद्यानां ततः सिद्धिरदूरतः

प्राणवायू अंतःआकाशात पोहोचला की घंटा इत्यादी वाद्यांसारखा महान् नाद उत्पन्न होतो; त्यातून सिद्धी दूर राहत नाही.

Verse 98

प्राणायामेन युक्तेन सर्वव्याधिक्षयोभवेत् । अयुक्ताभ्यासयोगेन सर्वव्याधिसमुद्भवः

युक्त प्राणायामाने सर्व व्याधींचा क्षय होतो; पण अयुक्त अभ्यासयोगाने सर्व व्याधी उद्भवतात.

Verse 99

हिक्का श्वासश्च कासश्च शिरः कर्णाक्षिवेदनाः भवंति विविधा दोषाः पवनस्य व्यतिक्रमात्

हिक्का, श्वासविकार, कास तसेच शिर, कर्ण व नेत्र यांची वेदना—पवनाच्या व्यतिक्रमाने विविध दोष उत्पन्न होतात.

Verse 100

युक्तं युक्तं त्यजेद्वायुं युक्तंयुक्तं च पूरयेत् । युक्तंयुक्तं च बध्नीयादित्थं सिध्यति योगवित्

वायू यथामात्र सोडावा, यथामात्र भरावा आणि यथामात्र रोखावा; अशा रीतीने योगविद् सिद्धी पावतो.

Verse 110

नित्यं सोमकलापूर्णं शरीरं यस्य योगिनः । तक्षकेणापि दष्टस्य विषं तस्य न सर्पति

ज्या योग्याचे शरीर नित्य सोमकलेच्या शीतल अमृतरसाने परिपूर्ण असते, त्याला तक्षकाने दंश केला तरी विष त्याच्या देहात पसरत नाही.

Verse 120

सगुणं वणर्भेदेन निर्गुणं केवलं मतम् । समंत्रं सगुणं विद्धि निर्गुणं मंत्रवर्जितम्

वर्णभेदाने ‘सगुण’ असे मानले जाते, आणि ‘निर्गुण’ हे केवळ शुद्ध व एकांतिक मानले आहे। मंत्रयुक्त ते सगुण; मंत्रवर्जित ते निर्गुण जाणावे.

Verse 130

युक्ताहारविहारश्च युक्तचेष्टो हि कर्मसु । युक्तनिद्रावबोधश्च योगी तत्त्वं प्रपश्यति

आहार-विहारात संयमी, कर्मांत योग्य चेष्टा करणारा, आणि निद्रा-जागरणात समतोल राखणारा—असा योगी तत्त्वाचे प्रत्यक्ष दर्शन करतो.

Verse 140

चंद्रांगे तु समभ्यस्य सूर्यांगे पुनरभ्यसेत् । यावत्तुल्या भवेत्संख्या ततो मुद्रां विसर्जयेत्

चंद्रनाडीत अभ्यास करून पुन्हा सूर्यनाडीत अभ्यास करावा; संख्या समान होईपर्यंत, नंतर मुद्रा सोडावी.

Verse 150

जालंधरे कृते बंधे कंठसकोचलक्षणे । न पीयूषं पतत्यग्नौ न च वायुः प्रधावति

कंठ संकोचाचे लक्षण असलेला जालंधरबंध केल्यावर पीयूष अग्नीत पडत नाही आणि प्राणवायूही इकडे-तिकडे धावून जात नाही.

Verse 160

योजनानां शतं यातुं शक्तिःस्यान्निमिषार्धतः । अचिंतितानि शास्त्राणि कंठपाठी भवंति हि

निमिषाच्या अर्ध्यात शंभर योजन जाण्याची शक्ती प्राप्त होते; आणि न वाचलेली शास्त्रेही कंठस्थ होऊन पठनीय होतात—अशा सिद्धी सांगितल्या आहेत।

Verse 170

काश्यां सुखेन कैवल्यं यथालभ्येत जंतुभिः । योगयुक्त्याद्युपायैश्च न तथान्यत्र कुत्रचित्

काशीत प्राणी सुखाने कैवल्य (मोक्ष) प्राप्त करतात—योगयुक्ती इत्यादी उपायांनी—जे अन्यत्र कुठेही तसे होत नाही।

Verse 180

जलस्य धारणं मूर्ध्नि विश्वेश स्नानजन्मनः । एष जालंधरो बंधः समस्तसुरदुर्लभः

हे विश्वेश्वर! स्नानातून उत्पन्न झालेले ते ‘जल’ मस्तकशिखरावर धारण करणे—हाच जालंधर बंध; जो सर्व देवांनाही दुर्लभ आहे।