Adhyaya 42

Verse 1

अगस्तिरुवाच । कथं निकटतः कालो ज्ञायते हरनंदन । तानि चिह्नानि कतिचिद्ब्रूहि मे परिपृच्छतः

अगस्त्य म्हणाले—हे हरनंदना! काळ (मृत्यू) जवळ आला आहे हे कसे कळते? मी विचारतो; त्यांपैकी काही चिन्हे मला सांगा।

Verse 2

कुमार उवाच । वदामि कालचिह्नानि जायंते यानि देहिनाम् । मृत्यौ निकटमापन्ने मुने तानि निशामय

कुमार म्हणाले—देहधारी जीवांत जे काळाची चिन्हे उत्पन्न होतात ती मी सांगतो. हे मुने! मृत्यू जवळ आला की ती चिन्हे नीट पाहा।

Verse 3

याम्यनासापुटे यस्य वायुर्वाति दिवानिशम् । अखंडमेव तस्यायुः क्षयत्यब्दत्रयेण हि

ज्याच्या दक्षिण नासापुटातून दिवस-रात्र अखंड श्वास वाहत राहतो, त्याचे आयुष्य सतत क्षीण होत जाते; खरोखर ते तीन वर्षांत संपून जाते.

Verse 4

अहोरात्रं त्र्यहोरात्रं रविर्वहति संततम् । अब्दमेकं च तस्येह जीवनावधिरुच्यते

जर ‘रवि-नाडी’ (दक्षिण नासापुटाचा प्रवाह) एक अहोरात्र किंवा तीन अहोरात्र अखंड चालू राहिला, तर या लोकी त्याची जीवनमर्यादा केवळ एक वर्ष अशी सांगितली जाते.

Verse 5

वहेन्नासापुटयुगे दशाहानि निरंतरम् । वातश्चेत्सह संक्रांतिस्तया जीवेद्दिनत्रयम्

जर दोन्ही नासापुटांतून दहा दिवस निरंतर श्वास वाहत राहिला आणि त्यासोबत वायुप्रवाहाची ‘संक्रांती’ही झाली, तर त्या लक्षणाने तो फक्त तीन दिवसच जिवंत राहील असे म्हटले जाते.

Verse 6

नासावर्त्म द्वयं हित्वा मातरिश्वा मुखाद्वहेत् । शंसेद्दिनद्वयादर्वाक्प्रयाणं तस्य चाध्वनि

जर दोन्ही नासामार्ग सोडून प्राणवायू मुखातून वाहू लागला, तर त्याचे अंतिम मार्गावरील प्रस्थान (मृत्यू) दोन दिवसांच्या आत होईल—असे सांगावे.

Verse 7

अकस्मादेवयत्काले मृत्युः सन्निहितो भवेत् । चिंतनीयः प्रयत्नेन स कालो मृत्युभीरुणा

जेव्हा अकस्मात मृत्यू जवळ येऊन उभा राहतो, तेव्हा मृत्यूभय असलेल्या मनुष्याने त्या काळाचा प्रयत्नपूर्वक विचार करावा, जेणेकरून तो योग्य आचरण करून अनवधान राहणार नाही.

Verse 8

सूर्ये सप्तमराशिस्थे जन्मर्क्षस्थे निशाकरे । पौष्णः स कालो द्रष्टव्यो यदा याम्ये रविर्वहेत्

सूर्य सप्तम राशीत असता व चंद्र जन्मनक्षत्रात असता, आणि दक्षिण (उजव्या) नासापुडातून ‘सौर’ श्वास वाहू लागला, तेव्हा तो ‘पौष्ण’ काळ म्हणून जाणून अवश्य पाहावा.

Verse 9

अकस्माद्वीक्षते यस्तु पुरुषं कृष्णपिंगलम् । तस्मिन्नेव क्षणेऽरूपं स जीवेद्वत्सरद्वयम्

जो कोणी अकस्मात् कृष्ण-पिंगल (श्याम-पिवळसर) वर्णाचा पुरुष पाहतो, त्याच क्षणापासून—निमित्त सूक्ष्म व अरूप असले तरी—त्याचे आयुष्य केवळ दोन वर्षे असे म्हणतात.

Verse 10

यस्य बीजं मलं मूत्रं क्षुतं मूत्रं मलं तु वा । इहैकदा पतेद्यस्य अब्दं तस्यायुरिष्यते

ज्याचे वीर्य, मल, मूत्र किंवा शिंक (मूत्र अथवा मलासह) येथे अनायासे एकदाही पडते, त्याची उरलेली आयु एक वर्ष अशी मानली जाते.

Verse 12

व्यभ्रेह्नि वारिपूर्णास्यः पृष्ठीकृत्य दिवाकरम् । फूत्कृत्याश्विंद्रचापं न पश्येत्षण्मासजीवितः

ढगविरहित दिवशी कोणी तोंडात पाणी भरून सूर्याला पाठ करून फुंकर मारली, आणि इंद्रधनुष्य दिसले नाही, तर तो षण्मासजीवी (सहा महिन्यांचा) असे म्हणतात.

Verse 13

अरुंधतीं ध्रुवं चैव विष्णोस्त्रीणिपदानि च । आसन्नमृत्युर्नोपश्येच्चतुर्थं मातृमंडलम्

ज्याचा मृत्यू जवळ आला आहे, त्याला अरुंधती, ध्रुव आणि विष्णूची तीन पावले (त्रिविक्रम) दिसत नाहीत; तसेच चौथे—मातृमंडल (मातृगणांचे वर्तुळ)ही दिसत नाही.

Verse 14

अरुंधती भवेज्जिह्वा ध्रुवो नासाग्रमुच्यते । विष्णोः पदानि भ्रूमध्ये नेत्रयोर्मातृमंडलम्

जिभ अरुंधतीसारखी दिसू लागली, नाकाचे टोक ध्रुवासारखे भासले, भुवयांच्या मध्ये विष्णूची पावले व डोळ्यांत मातृमंडळ दिसले—तर ही मृत्यू जवळ आल्याची अशुभ चिन्हे मानली जातात।

Verse 15

वेत्ति नीलादिवर्णस्य कटम्लादिरसस्यहि । अकस्मादन्यथाभावं षण्मासेन स मृत्युभाक्

नीळ इत्यादी रंग आणि कडू–आंबट इत्यादी रस यांत अचानक उलट बदल जाणवला, तर तो मनुष्य सहा महिन्यांत मृत्युला पात्र होतो।

Verse 16

षण्मासमृत्योर्मर्त्यस्य कंठोष्ठरसना रदाः । शुष्यंति सततं तद्वद्विच्छायास्तालुपंचमाः

ज्याचा मृत्यू सहा महिन्यांत होणार, त्याचा कंठ, ओठ, जीभ व दात सतत कोरडे पडतात; तसेच पाचवे—तालू—निस्तेज होऊन नैसर्गिक छटा गमावते।

Verse 17

रेतः करजनेत्रांता नीलिमानं भजंति चेत् । तर्हि कीनाशनगरीं षष्ठेमासि व्रजेन्नरः

वीर्य, नखे आणि डोळ्यांचे कोपरे निळसर झाले, तर तो नर सहाव्या महिन्यात यमाची नगरी (यमपुरी) गाठतो।

Verse 19

द्रुतमारुह्यशरठस्त्रिवर्णो यस्य मस्तके । प्रयाति याति तस्यायुः षण्मासेन परिक्षयम्

ज्याच्या मस्तकावर वेगाने चढून त्रिवर्णी पाल क्षणात निघून जाते, त्याचे आयुष्य सहा महिन्यांत क्षीण होऊन संपते।

Verse 20

सुस्नातस्यापि यस्याशु हृदयं परिशुष्यति । चरणौ च करौ वापि त्रिमासं तस्य जीवितम्

चांगले स्नान करूनही ज्याचे हृदयप्रदेश लवकर कोरडे पडते आणि ज्याचे पाय किंवा हातही शुष्क होतात—त्याचे आयुष्य केवळ तीन महिने उरते।

Verse 21

प्रतिबिंबं भवेद्यस्य पदखंडपदाकृति । पांसौ वा कर्दमे वापि पंचमासान्स जीवति

धुळीत किंवा चिखलात ज्याचे प्रतिबिंब पाय तुटल्यासारखे किंवा विकृत दिसते—तो फक्त पाच महिने जगतो।

Verse 22

छाया प्रकंपते यस्य देहबंधेपि निश्चले । कृतांतदूता बध्नंति चतुर्थे मासि तं नरम्

देह स्थिर असूनही ज्याची छाया थरथरते—कृतांताचे (मृत्यूचे) दूत चौथ्या महिन्यात त्या नराला बांधतात।

Verse 23

निजस्य प्रतिबिंबस्य नीराज्यमुकुरादिषु । उत्तमांगं न यः पश्येत्समासेन विनश्यति

निर्मळ आरसा इत्यादीत स्वतःच्या प्रतिबिंबाचे उत्तमांग (मस्तक) ज्याला दिसत नाही—तो एका महिन्यात नष्ट होतो।

Verse 24

मतिर्भ्रश्येत्स्खलेद्वाणी धनुरैद्रं निरक्षितै । रात्रौ चंद्रद्वयं चापि दिवा द्वौ च दिवाकरौ

जर बुद्धी भ्रमित होईल, वाणी अडखळेल, पाऊस नसतानाही इंद्रधनुष्य दिसेल; आणि रात्री दोन चंद्र व दिवसा दोन सूर्य दिसतील—ही अत्यंत घोर अशुभ लक्षणे आहेत।

Verse 25

दिवा च तारकाचक्रं रात्रौ व्योमवितारकम् । युगपच्च चतुर्दिक्षु शाक्रं कोदंडमंडलम्

दिवसा तारकाचक्र दिसणे, किंवा रात्री आकाश अस्वाभाविक रीतीने तारकांनी भरून जाणे, तसेच चारही दिशांना एकाच वेळी इंद्रधनुष्याचे वर्तुळाकार मंडल दिसणे—ही येथे अशुभ उत्पात-चिन्हे मानली जातात।

Verse 26

भूरुहे भूधराग्रे च गंधर्वनगरालयम् । दिवापिशाच नृत्यं च एते पंचत्वहेतवः

वृक्षावर किंवा पर्वतशिखरावर ‘गंधर्वनगर’ (मृगजळासारखे भासमान नगर) दिसणे, आणि दिवसा पिशाचांचे नृत्य दिसणे—हे पंचत्व (मृत्यू) घडविणारे कारण-चिन्हे सांगितली आहेत।

Verse 27

सर्वेष्वेतेषु चिह्नेषु यद्येकमपि वीक्षते । तदा मासावधिं मृत्युः प्रतीक्षेत न चाधिकम्

या सर्व चिन्हांपैकी एखादे जरी एक दिसले, तरी मृत्यू फक्त एक महिन्यापर्यंतच प्रतीक्षा करतो—त्यापेक्षा अधिक नाही।

Verse 28

करावरुद्ध श्रवणः शृणोति न यदा ध्वनिम् । स्थूलः कृशः कृशस्थूलस्तदामासान्निवर्तते

दोन्ही कान हातांनी झाकूनही जेव्हा ध्वनी ऐकू येत नाही, आणि देह कधी स्थूल, कधी कृश, किंवा विचित्र रीतीने कृश-स्थूल होत राहतो—तेव्हा काही महिन्यांतच प्राण निवर्ततात।

Verse 29

यः पश्येदात्मनश्छायां दक्षिणाशा समाश्रिताम् । दिनानि पंच जीवित्वा पंचत्वमुपयाति सः

जो आपल्या छायेला दक्षिण दिशेकडे झुकलेली पाहतो, तो फक्त पाच दिवस जगून पंचत्व (मृत्यू) प्राप्त करतो।

Verse 30

प्रोह्यते भक्ष्यते वापि पिशाचासुरवायसैः । भूतैः प्रेतैः श्वभिर्गृध्रैर्गोमायुखरसूकरैः

पिशाच, असुर, कावळे, भूत-प्रेत, कुत्रे, गिधाडे, कोल्हे, गाढवे व डुकरे इत्यादींनी कोणाला ओढून नेताना किंवा खाताना दिसले—तर ते अत्यंत घोर अपशकुन होय।

Verse 31

रासभैः करभैः कीशैः श्वेनैरश्वतरैर्बकैः । स्वप्ने स जीवितं त्यक्त्वा वर्षांते यममीक्षते

स्वप्नात गाढवे, उंट, माकडे, कुत्रे, खच्चर व बगळे यांनी वेढलेले (किंवा त्रस्त) दिसल्यास—तो प्राणत्याग करून वर्षाअखेरीस यमाचे दर्शन घेतो।

Verse 32

गंधपुष्पांशुकैः शोणैः स्वां तनुं भूषितां नरः । यः पश्येत्स्वप्नसमये सोऽष्टौ मासाननित्यहो

स्वप्नकाळी एखादा पुरुष आपलेच शरीर लाल गंध, पुष्प व वस्त्रांनी अलंकृत पाहील—अहो, तो अनित्य; त्याचे (केवळ) आठ महिने शेष आहेत।

Verse 33

पांसुराशि च वल्मीकं यूपदंडमथापि वा । योधिरोहति वै स्वप्ने स षष्ठे मासि नश्यति

स्वप्नात धुळीचा ढिग, वारूळ (वल्मीक) किंवा यूपदंड (यज्ञस्तंभ) यावर जो चढतो—तो सहाव्या महिन्यात नष्ट होतो।

Verse 34

रासभारूढमात्मानं तैलाभ्यक्तं च मुंडितम् । नीयमानं यमाशां यः स्वप्ने पश्येत्स्वपूर्वजान्

स्वप्नात स्वतःला गाढवावर आरूढ, तेलाने अभ्यंग केलेले व मुंडन केलेले, यमदिशेकडे नेताना दिसले आणि दिवंगत पूर्वजही दिसले—तर ते निकट मृत्यूचे अत्यंत घोर लक्षण आहे।

Verse 35

स्वमौलौ स्वतनौ वापि यः पश्येत्स्वप्नगो नरः । तृणानि शुष्ककाष्ठानि षष्ठे मासि न तिष्ठति

स्वप्नात एखादा पुरुष आपल्या मस्तकावर किंवा देहावर गवत व सुकलेली काष्ठे पाहील, तर तो सहाव्या महिन्यापर्यंत टिकत नाही—हे मृत्युलक्षण आहे।

Verse 36

लोहदंडधरं कृष्णं पुरुषं कृष्णवाससम् । स्वयं योग्रे स्थितं पश्येत्स त्रीन्मासान्न लंघयेत्

स्वप्नात काळ्या वस्त्रातील, लोखंडी दंड धारण केलेला, जुव्याजवळ उभा असलेला कृष्णवर्ण पुरुष दिसला, तर तो तीन महिन्यांपलीकडे जात नाही—मृत्युसूचक आहे।

Verse 37

काली कुमारी यं स्वप्ने बद्नीयाद्बाहु पाशकैः । स मासेन समीक्षेत नगरींशमनोषिताम्

स्वप्नात कालीसदृश कुमारी एखाद्याच्या बाहूंना पाशांनी बांधील, तर तो एका महिन्यात शमन (यम) वसलेल्या नगरीचे दर्शन घेतो—म्हणजे यमलोकप्राप्ती होते।

Verse 38

नरो यो वानरारूढो यायात्प्राचीदिशं स्वपन् । दिनैः स पंचभिरेव पश्येत्संयमिनीं पुरीम्

स्वप्नात एखादा पुरुष वानरावर आरूढ होऊन पूर्व दिशेकडे गेला, तर तो केवळ पाच दिवसांत संयमिनी पुरी—यमाची नगरी—पाहतो।

Verse 39

कृपणोपि वदान्यः स्याद्वदान्यः कृपणो यदि । प्रकृतेर्विकृतिश्चेत्स्यात्तदा पंचत्वमृच्छति

कृपण माणूसही उदार होईल किंवा उदार माणूस कृपण बनेल—म्हणजे स्वभावात विकृती उत्पन्न झाली—तर तो पंचत्व (पंचमहाभूतांत लय) प्राप्त करतो, म्हणजेच मृत्यू।

Verse 40

एतानि कालचिह्नानि संत्यन्यानि बहून्यपि । ज्ञात्वाभ्यसेन्नरो योगमथवाकाशिकां श्रयेत्

ही काळाची (मृत्यूची) चिन्हे आहेत; यांशिवायही अनेक आहेत. ती जाणून मनुष्याने योगाभ्यास करावा, किंवा काशिका (काशी) हिचे शरण घ्यावे.

Verse 41

न कालवंचनोपायं मुनेन्यमवयाम्यहम् । विना मृत्युजयं काशीनाथं गर्भावरोधकम्

हे मुने! काळाला फसविण्याचा कोणताही उपाय मी सांगत नाही—फक्त काशीनाथ, जे ‘मृत्युंजय’ असून गर्भप्रवेश (पुनर्जन्म) रोखणारे आहेत, त्यांच्यावाचून.

Verse 42

तावद्गर्जंति पापानि तावद्गर्जेद्यमो नृपः । यावद्विश्वेशशरणं नरो न निरतो व्रजेत्

पापे तोवरच गर्जतात आणि राजा यमही तोवरच गर्जतो, जोवर मनुष्य विश्वेश (विश्वेश्वर) यांच्या शरणागतीत भक्तिभावाने रमत नाही.

Verse 43

प्राप्तविश्वेश्वरावासः पीतोत्तरवहापयाः । स्पृष्ट विश्वेशसल्लिंगः कश्च याति न वंद्यताम्

जो विश्वेश्वराच्या धामात पोहोचला, उत्तरवाहिनीचे जल प्राशन केले आणि विश्वेशाचे शुभ लिंग स्पर्शिले—तो कोण वंदनीय ठरत नाही?

Verse 44

करिष्येत्कुपितःकालः किंकाशीवासिनां नृणाम् । काले शिवः स्वयं कर्णे यत्र मंत्रोपदेशकः

क्रुद्ध काळ काशीवासीयांचे काय बिघडवू शकेल? जिथे अंतिम क्षणी स्वयं शिव कानात मंत्रोपदेश करतात.

Verse 45

यथा प्रयाति शिशुता कौमारं च यथा गतम् । सत्वरं गत्वरं तद्वद्यौवनं चापि वार्धकम

जसे शैशव लवकरच कौमार्यात प्रवेशते आणि कौमार्यही शीघ्र निघून जाते, तसेच यौवनही वेगाने सरते आणि त्याच्या पाठोपाठ वार्धक्य येऊन ठेपते।

Verse 46

यावन्नहि जराक्रांतिर्यावन्नेंद्रियवैक्लवम् । तावत्सर्वं फल्गुरूपं हित्वा काशीं श्रयेत्सुधीः

जोपर्यंत जरा येऊन ग्रासत नाही आणि जोपर्यंत इंद्रिये शिथिल होत नाहीत, तोपर्यंत सर्व क्षुद्र गोष्टी सोडून सुज्ञाने काशीची शरण घ्यावी।

Verse 47

अन्यानि काललक्ष्माणि तिष्ठंतु कलशोद्भव । जरैव प्रथमं लक्ष्म चित्रं तत्रापि भीर्नहि

हे कलशोद्भव! काळाची इतर लक्षणे राहू देत; पण जरा हेच पहिले व प्रधान लक्षण आहे. आश्चर्य म्हणजे तरीही लोक भय मानत नाहीत।

Verse 48

पराभूतो हि जरया सर्वैश्च परिभूयते । हृततारुण्यमाणिक्यो धनहीनः पुमानिव

जो पुरुष जरामुळे पराभूत होतो, तो सर्वांकडून तुच्छ मानला जातो; यौवनरूपी मणि हरपल्यावर तो जणू धनहीन मनुष्याप्रमाणे दिसतो।

Verse 49

सुतावाक्यं न कुर्वंति पत्नी प्रेमापि मुंचति । बांधवा नैव मन्यंते जरसाश्लेषितं नरम्

पुत्र त्याचे वचन पाळत नाहीत, पत्नीही प्रेम सोडून देते; आणि बांधव जरेने आलिंगित त्या नराचा मान ठेवत नाहीत।

Verse 50

आश्लिष्टं जरया दृष्ट्वा परयोषिद्विशंकिता । भवेत्पराङ्मुखी नित्यं प्रणयिन्यपि कामिनी

जराने आलिंगित झालेला पुरुष पाहून, परस्त्रीविषयी शंकित व भयभीत कामिनी—प्रेयसी असली तरी—सदा तोंड फिरविते।

Verse 51

न जरा सदृशो व्याधिर्न दुःखं जरया समम् । कारयित्र्यपमानस्य जरैव मरणं नृणाम्

जरासारखा रोग नाही, जरासारखे दुःख नाही; अपमान घडविणारी जरा हीच, आणि माणसांसाठी जरा हीच जणू मृत्यु आहे।

Verse 52

न जीयते तथा कालस्तपसा योगयुक्तिभिः । यथा चिरेणकालेन काशीवासाद्विजीयते

तपाने वा योगसाधनांनी काळ तसा जिंकला जात नाही; जसा दीर्घकाळ काशीत वास केल्याने तो जिंकला जातो।

Verse 53

विनायज्ञैर्विनादानैर्विना व्रतजपादिभिः । विनातिपुण्यसंभारैः कः काशीं प्राप्तुमीहते

यज्ञांशिवाय, दानांशिवाय, व्रत-जपादींशिवाय—आणि विपुल पुण्यसंचयांशिवाय—काशी प्राप्त करण्याची इच्छा कोण करील?

Verse 54

काशीप्राप्तिरयं योगःकाथीप्राप्तिरिदं तपः । काशीप्राप्तिरिदं दानं काशीप्राप्तिः शिवैकता

हा योग काशीप्राप्ती आहे, हे तप काशीप्राप्ती आहे; हे दान काशीप्राप्ती आहे, आणि शिवाशी एकरूपता हीच काशीप्राप्ती आहे।

Verse 55

कः कलिकोथवा कालः का जरा किं च दुष्कृतम् । का रुजः केंतराया वा श्रिता वाराणसी यदि

जो वाराणसीचा आश्रय घेतो, त्याच्यावर कलिचे काय बळ, किंवा काळाचे काय सामर्थ्य? मग जरा काय, पाप काय, रोग आणि विघ्ने कोणती? जेव्हा काशीच खरी शरणागती ठरते।

Verse 56

कलिस्तानेव बाधेत कालस्तांश्च जिघांसति

कलि आपल्या ठिकाणीच बाधा देतो, आणि काळही त्यांनाच घात करावयास धावतो; काशी-शरणागतांवर त्यांचे बळ चालत नाही।

Verse 57

एनांसि तांश्च बाधंते ये न काशीं समाश्रिताः । काशीसमाश्रिता यैश्च यैश्च विश्वेश्वरोर्चितः । तारकं ज्ञानमासाद्य ते मुक्ताः कर्मपाशतः

जे काशीचा आश्रय घेत नाहीत त्यांना पापेच छळतात. पण जे काशीत राहतात आणि विश्वेश्वराची पूजा करतात, ते तारक-ज्ञान प्राप्त करून कर्मपाशातून मुक्त होतात।

Verse 58

धनिनो न तथा सौख्यं प्राप्नुवंति नराः क्वचित् । यथा निधनतः काश्यां लभते सुखमव्ययम्

धनवान लोकांना कुठेही तितके सुख मिळत नाही, जितके काशीत देहांत झाल्याने अव्यय आनंद मिळतो।

Verse 59

वरं काशीसमावासी नासीनो द्युसदां पदम् । दुःखांतं लभते पूर्वः सुखांतं लभते परः

देवपदावर बसलेल्यापेक्षा काशीमध्ये राहणारा श्रेष्ठ आहे. पहिला दुःखाचा अंत पावतो, दुसरा केवळ सुखाचा अंत पावतो।

Verse 60

स्थितोपि भगवनीशो मंदरं चारुकंदरम् । काशीं विना रतिं नाऽप दिवोदासनृपोषिताम्

सुंदर गुहांनी युक्त मंदर पर्वतावर वास करूनही भगवंत ईश्वराला काशीविना रती लाभली नाही, जरी त्या काळी काशीचे पालन राजा दिवोदास करीत होता।