Sarga 11
पञ्चाप्सरो-सरः कथनम् तथा अगस्त्याश्रममार्गनिर्देशः (Panchapsara Lake Account and Directions to Agastya)
अरण्यकाण्ड
ഈ സർഗത്തിൽ രാമൻ മുന്നിൽ, നടുവിൽ സംരക്ഷിതയായി സീത, പിന്നിൽ ധനുസ്സധാരിയായ ലക്ഷ്മണൻ—ഇങ്ങനെ ശാസ്ത്രീയമായ യാത്രാക്രമം സ്ഥാപിച്ച് വനത്തിലൂടെ മുന്നേറുന്നു. നിർമ്മലമായ ഒരു തടാകത്തിനരികെ വിചിത്രധ്വനികൾ കേട്ടപ്പോൾ അവർ ധർമവ്രത മുനിയെ ചോദിക്കുന്നു. മുനി പഞ്ചാപ്സരാ-തടാകത്തിന്റെ കാരണകഥ പറയുന്നു—മന്ദകർണിയുടെ തപസ്സാൽ തടാകം പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു; പിന്നീട് തപോഭംഗത്തിനായി ദേവന്മാർ അയച്ച അഞ്ചു അപ്സരകളാൽ അതിന് ആ പേര് പ്രസിദ്ധമായി. തുടർന്ന് രാമൻ പല ആശ്രമങ്ങളിലും ആദരപൂർവ്വം താമസിച്ചതും ഋഷിസംഗത്തിൽ വനജീവിതം നയിച്ചതും സംക്ഷിപ്തമായി വരുന്നു; ആകെ ദശവർഷത്തോളം ശുഭകരമായ വനവാസമെന്നായി ഇത് സൂചിപ്പിക്കുന്നു. പിന്നെ സുതീക്ഷ്ണാശ്രമത്തിൽ മടങ്ങിയെത്തി രാമൻ അഗസ്ത്യദർശനം ആഗ്രഹിക്കുന്നു. സുതീക്ഷ്ണൻ തെക്കുദിശയിലേക്കുള്ള യോജനാമാനമുള്ള പാത, താമരക്കുളങ്ങളരികെയുള്ള രാത്രിവിശ്രമം മുതലായ കൃത്യമായ മാർഗ്ഗനിർദ്ദേശം നൽകി ഉടൻ പുറപ്പെടാൻ പ്രേരിപ്പിക്കുന്നു. രാമൻ അഗസ്ത്യന്റെ സഹോദരന്റെ (പരമ്പരയിൽ സുദർശനൻ) ആശ്രമത്തിലെത്തി സന്ധ്യാവന്ദനം മുതലായ വിധികളോടെ സ്വീകരണവും മൂല-ഫലാദി അതിഥിസൽക്കാരവും ലഭിക്കുന്നു. പ്രഭാതത്തിൽ അഗസ്ത്യാശ്രമത്തേക്ക് പുറപ്പെടുമ്പോൾ വഴിയിൽ ഇൽവല–വാതാപി സംഭവവും ബ്രാഹ്മണരെ രക്ഷിക്കാൻ അഗസ്ത്യൻ കാട്ടിയ നിർണായക പരാക്രമവും രാമൻ ലക്ഷ്മണനോട് പറയുന്നു. അവസാനം അഗസ്ത്യാശ്രമം ദൃശ്യമായി, തെക്കൻ പ്രദേശത്ത് അതിന്റെ ശാന്തി-സ്ഥാപകവും സംസ്കാര-പ്രദവുമായ സ്വാധീനം (വിംധ്യപ്രസംഗം, ദുഷ്ടസത്തകളുടെ ശമനം) വ്യക്തമാകുന്നു.
Shlokas
Verse 1
अग्रतः प्रययौ रामस्सीता मध्ये सुमध्यमा।पृष्ठतस्तु धनुष्पाणिर्लक्ष्मणोऽनुजगाम ह।।।।
മുന്നിൽ രാമൻ നടന്നു; നടുവിൽ സുമധ്യമയായ സീത നടന്നു; പിന്നിൽ ധനുസ്സു കൈയിൽ ധരിച്ച ലക്ഷ്മണൻ അനുഗമിച്ചു.
Verse 2
तौ पश्यमानौ विविधान् शैलप्रस्थान्वनानि च।नदीश्च विविधा रम्या जग्मतुस्सीतया सह।।।।
രാമനും ലക്ഷ്മണനും സീതയോടുകൂടെ മുന്നോട്ട് നടന്നു; വിവിധ പർവ്വതച്ചരിവുകളും വനങ്ങളും അനേകം മനോഹര നദികളും നോക്കി അവർ യാത്ര ചെയ്തു.
Verse 3
सारसांश्चक्रवाकांश्च नदीपुलिनचारिणः।सरांसि च सपद्मानि युक्तानि जलजैः खगैः।।।।
അവൻ നദീതീരങ്ങളിൽ സഞ്ചരിക്കുന്ന ഹംസങ്ങളെയും ചക്രവാകപ്പക്ഷികളെയും കണ്ടു; കൂടാതെ താമരകൾ നിറഞ്ഞ തടാകങ്ങൾ ജലജന്യ പക്ഷികളാൽ നിറഞ്ഞിരിക്കുന്നതും ദർശിച്ചു.
Verse 4
यूथबद्धांश्च पृषतान्मदोन्मत्तान् विषाणिनः।महिषांश्च वराहांश्च नागांश्च द्रुमवैरिणः।।।।
(അവർ അവിടെ) കൂട്ടമായി സഞ്ചരിക്കുന്ന മാൻകളെയും, മദോന്മത്തമായ കൊമ്പുള്ള മൃഗങ്ങളെയും, കൂടാതെ മഹിഷങ്ങളെയും, വരാഹങ്ങളെയും, വൃക്ഷങ്ങളെ പിഴുതെറിയുന്ന വൃക്ഷവൈരികളായ നാഗങ്ങളെയും (ആനകളെയും) കണ്ടു।
Verse 5
ते गत्वा दूरमध्वानं लम्बमाने दिवाकरे।ददृशुस्सहिता रम्यं तटाकं योजनायतम्।।।।पद्मपुष्करसम्बाधं गजयूथैरलङ्कृतम्।सारसैर्हंसकादम्बैस्सङ्कुलं जलचारिभिः।।।।
ദീർഘമായ ദൂരം സഞ്ചരിച്ച്, സൂര്യൻ അസ്തമിക്കുമ്പോൾ, അവർ ഒരുമിച്ച് ഒരു മനോഹരമായ തടാകം കണ്ടു—ഒരു യോജന നീളത്തിൽ വ്യാപിച്ചതു; പദ്മങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞു കവിഞ്ഞതു, ആനക്കൂട്ടങ്ങളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടതു, സാരസങ്ങളും ഹംസങ്ങളും കാദംബാദി ജലചരപക്ഷികളും നിറഞ്ഞതു.
Verse 6
ते गत्वा दूरमध्वानं लम्बमाने दिवाकरे।ददृशुस्सहिता रम्यं तटाकं योजनायतम्।।3.11.5।।पद्मपुष्करसम्बाधं गजयूथैरलङ्कृतम्।सारसैर्हंसकादम्बैस्सङ्कुलं जलचारिभिः।।3.11.6।।
അവർ പദ്മവും കുമുദവും നിറഞ്ഞു കവിഞ്ഞ, ഗജക്കൂട്ടങ്ങൾ അലങ്കരിച്ച, സാരസ-ഹംസാദി ജലചരങ്ങളാൽ കവിഞ്ഞൊഴുകുന്ന മനോഹരമായ ഒരു തടാകം കണ്ടു.
Verse 7
प्रसन्नसलिले रम्ये तस्मिन्सरसि शुश्रुवे।गीतवादित्रनिर्घोषो न तु कश्चन दृश्यते।।।।
പ്രസന്നജലമുള്ള ആ മനോഹരമായ സരസ്സിൽ അവർ പാട്ടിന്റെയും വാദ്യങ്ങളുടെയും മുഴക്കം കേട്ടു; എന്നാൽ ഒരാളെയും കാണാനായില്ല.
Verse 8
ततः कौतूहलाद्रामो लक्ष्मणश्च महाबलः।मुनिं धर्मभृतं नाम प्रष्टुं समुपचक्रमे।।।।
അതിനുശേഷം കൗതുകത്താൽ രാമനും മഹാബലനായ ലക്ഷ്മണനും, ധർമ്മഭൃതൻ എന്ന ധർമ്മധാരിയായ മുനിയെ ചോദ്യം ചെയ്യാൻ തുടങ്ങി.
Verse 9
इदमत्यद्भुतं श्रुत्वा सर्वेषां नो महामुने।कौतूहलं महज्जातं किमिदं साधु कथ्यताम्।।।।वक्तव्यं यदि चेदविप्र नातिगुह्यमपि प्रभो।
മഹാമുനേ! ഈ അത്യദ്ഭുതമായ വൃത്താന്തം കേട്ടപ്പോൾ ഞങ്ങളൊക്കെയിലും മഹത്തായ കൗതുകം ഉണർന്നു. ഇതെന്താണ്? ദയവായി സുതാര്യമായി പറഞ്ഞുതരണമേ. അത്യന്തം ഗൂഢമല്ലെങ്കിൽ, പൂജ്യ ബ്രാഹ്മണനേ, പ്രഭോ, ഞങ്ങളോട് പറയണമേ.
Verse 10
तेनैवमुक्तो धर्मात्मा राघवेण मुनिस्तदा।।।।प्रभवं सरसः कृत्स्नमाख्यातुमुपचक्रमे।
രാഘവൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ, ധർമാത്മാവായ മുനി അപ്പോൾ ആ തടാകത്തിന്റെ സമ്പൂർണ്ണ ഉദ്ഭവം വിവരിക്കാൻ ആരംഭിച്ചു.
Verse 11
इदं पञ्चाप्सरो नाम तटाकं सार्वकालिकम्।।।।निर्मितं तपसा राम मुनिना माण्डकर्णिना।
“ഹേ രാമാ, ‘പഞ്ചാപ്സരാ’ എന്നു പേരുള്ള ഈ സദാകാലപരിപൂർണ്ണമായ തടാകം മുനി മാണ്ഡകർണി തപസ്സാൽ നിർമ്മിച്ചതാണ്.”
Verse 12
स हि तेपे तपस्तीव्रं माण्डकर्णिर्महामुनिः।।।।दशवर्षसहस्राणि वायुभक्षो जलाश्रयः।
ആ മഹാമുനി മാണ്ഡകർണി അത്യന്തം തീവ്രമായ തപസ്സു ചെയ്തു; പത്തായിരം വർഷം വായുവേ ആഹാരമാക്കി ജലത്തിൽ നിലകൊണ്ട് തപസ്സനുഷ്ഠിച്ചു.
Verse 13
ततः प्रव्यथितास्सर्वे देवास्साग्निपुरोगमाः।।।।अब्रुवन् वचनं सर्वे परस्परसमागताः।
അതിനുശേഷം അഗ്നിയെ മുൻപാക്കി എല്ലാ ദേവന്മാരും അത്യന്തം വ്യാകുലരായി ഒരുമിച്ചു കൂടി, പരസ്പരം ആലോചിച്ച് വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു.
Verse 14
अस्माकं कस्यचित् स्थानमेष प्रार्थयते मुनिः।।।।इति संविग्नमनसस्सर्वे ते त्रिदिवौकसः।
“ഈ മുനി നമ്മുടെ ഏതോ സ്ഥാനമാണ് അപേക്ഷിക്കുന്നത്” എന്നു വിചാരിച്ച്, ത്രിദിവവാസികളായ എല്ലാ ദേവന്മാരും ഉള്ളിൽ കലങ്ങിപ്പോയി.
Verse 15
तत्र कर्तुं तपोविघ्नं देवैस्सर्वैर्नियोजिताः।।।।प्रधानाप्सरसः पञ्च विद्युच्चलितवर्चसः।
അവിടെ മുനിയുടെ തപസ്സിന് വിഘ്നം വരുത്താൻ, മിന്നലുപോലെ ചലിക്കുന്ന ദീപ്തിയുള്ള അഞ്ചു പ്രധാന അപ്സരസ്സുകളെ എല്ലാ ദേവന്മാരും നിയോഗിച്ചു.
Verse 16
अप्सरोभिस्ततस्ताभिर्मुनिर्दृष्टपरावरः।।।।नीतो मदनवश्यत्वं सुराणां कार्यसिद्धये।
പിന്നീട് പരവും അപരവും അറിയുന്ന ആ മുനിയെ, ദേവന്മാരുടെ കാര്യം സഫലമാകേണ്ടതിനായി, ആ അപ്സരസ്സുകൾ കാമത്തിന്റെ വശത്തിലേക്ക് ആകർഷിച്ചു.
Verse 17
ताश्चैवाप्सरसः पञ्च मुनेः पत्नीत्वमागताः।।।।तटाके निर्मितं तासामस्मिन्नन्तर्हितं गृहम्।
ആ അഞ്ചു അപ്സരസ്സുകളും മുനിയുടെ ഭാര്യാപദം പ്രാപിച്ചു. ആ തടാകത്തിൽ അവർക്കായി നിർമ്മിച്ച ഒരു ഗൃഹം ഇവിടെ ദൃഷ്ടിയിൽ നിന്ന് അന്തർഹിതമായി (മറഞ്ഞ്) നിലകൊണ്ടിരുന്നു.
Verse 18
तथैवाप्सरसः पञ्च निवसन्त्यो यथासुखम्।।।।रमयन्ति तपोयोगान्मुनिं यौवनमास्थितम्।
അതുപോലെ ആ അഞ്ചു അപ്സരസ്സുകളും യഥാസുഖം അവിടെ വസിച്ചു; തപോയോഗത്തിന്റെ പ്രഭാവത്താൽ യൗവനം നിലനിർത്തിയ മുനിയെ അവർ ആനന്ദിപ്പിച്ചു.
Verse 19
तासां सङ्क्रीडमानानामेष वादित्रनिस्स्वनः।।।।श्रूयते भूषणोन्मिश्रो गीतशब्दो मनोहरः।
അവർ കളിയിൽ ലീനരായിരിക്കുമ്പോൾ വാദ്യങ്ങളുടെ നാദം കേൾക്കപ്പെട്ടു; ആഭരണങ്ങളുടെ ഝണഝണയോടു ചേർന്ന മധുരഗാനധ്വനി മനോഹരമായി മുഴങ്ങി.
Verse 20
आश्चर्यमिति तस्यैतद्वचनं भावितात्मनः।।।।राघवः प्रतिजग्राह सह भ्रात्रा महायशाः।
ഭാവിതാത്മാവായ ആ മുനിയുടെ ഈ വചനത്തെ മഹായശസ്സനായ രാഘവൻ സഹോദരനോടുകൂടെ സ്വീകരിച്ചു; പിന്നെ മറുപടി പറഞ്ഞു—“ഇത് അത്ഭുതം തന്നേ!”
Verse 21
एवं कथयमानस्य ददर्शाश्रममण्डलम्।।।।कुशचीरपरिक्षिप्तं ब्राह्म्या लक्ष्म्या समावृतम्।
ഇങ്ങനെ സംസാരിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെ രാമൻ ആശ്രമമണ്ഡലം കണ്ടു—കുശപ്പുല്ലും വൽക്കലവസ്ത്രങ്ങളും പടർന്നുകിടന്ന്, ബ്രാഹ്മീയ തേജസ്സിന്റെ ശാന്തലക്ഷ്മിയാൽ പരിപൂർണമായത്.
Verse 22
प्रविश्य सह वैदेह्या लक्ष्मणेन च राघवः।।।।उवास मुनिभिस्सर्वैः पूज्यमानो महायशाः।
മഹായശസ്സനായ രാഘവൻ വൈദേഹിയോടും ലക്ഷ്മണനോടും കൂടി അകത്തു പ്രവേശിച്ച് അവിടെ വസിച്ചു; എല്ലാ മുനിമാരാലും പൂജിക്കപ്പെട്ടു ആദരിക്കപ്പെട്ടു.
Verse 23
तदा तस्मिन्सकाकुत्थ्सः श्रीमत्याश्रममण्डले।।।।उषित्वा तु सुखं तत्र पूज्यमानो महर्षिभिः।जगाम चाश्रमांस्तेषां पर्यायेण तपस्विनाम्।।।।येषामुषितवान् पूर्वं सकाशे स महास्त्रवित्।
അപ്പോൾ ആ ശ്രീമത്തായ ആശ്രമമണ്ഡലത്തിൽ കാകുത്സ്ഥനായ രാമൻ—മഹാസ്ത്രധാരി—മഹർഷിമാർ പൂജിച്ച് ആദരിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെ സുഖമായി വസിച്ചു; മുമ്പ് താൻ പാർത്തിരുന്ന തപസ്വികളുടെ ആശ്രമങ്ങളിലേക്കു ക്രമമായി പോയി.
Verse 24
तदा तस्मिन्सकाकुत्थ्सः श्रीमत्याश्रममण्डले।।3.11.23।।उषित्वा तु सुखं तत्र पूज्यमानो महर्षिभिः।जगाम चाश्रमांस्तेषां पर्यायेण तपस्विनाम्।।3.11.24।।येषामुषितवान् पूर्वं सकाशे स महास्त्रवित्।
ഇതും അതേ തുടർച്ചയായ പദ്യഭാഗം തന്നെയാണ്: ശ്രീമത്തായ ആശ്രമമണ്ഡലത്തിൽ മഹർഷിമാർ പൂജിച്ച് ആദരിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെ സുഖമായി വസിച്ച കാകുത്സ്ഥ രാമൻ—മഹാസ്ത്രധാരി—മുമ്പ് പാർത്തിരുന്ന തപസ്വികളുടെ ആശ്രമങ്ങളിലേക്കു ക്രമമായി പോയി.
Verse 25
क्वचित्परिदशान्मासानेकं संवत्सरं क्वचित्।।।।क्वचिच्छ चतुरो मासान् पञ्च षट्चापरान्क्वचित्।अपरत्राधिकं मासादप्यर्धमधिकं क्वचित्।।।।त्रीन्मासानष्टमासांश्च राघवो न्यवसत्सुखम्।
ചില സ്ഥലങ്ങളിൽ രാഘവൻ പത്തു മാസംപോലെ പാർത്തു, ചിലിടങ്ങളിൽ ഒരു പൂർണ്ണ വർഷം; ചിലിടങ്ങളിൽ നാല് മാസം, മറ്റിടങ്ങളിൽ അഞ്ച് അല്ലെങ്കിൽ ആറു; മറ്റൊരിടത്ത് ഒരു മാസത്തേക്കാൾ അധികം, ചിലിടത്ത് അരമാസം കൂടി; അതുപോലെ ചിലിടത്ത് മൂന്ന് മാസം അല്ലെങ്കിൽ എട്ട് മാസം—ഇങ്ങനെ രാഘവൻ സുഖമായി വസിച്ചു.
Verse 26
क्वचित्परिदशान्मासानेकं संवत्सरं क्वचित्।।3.11.25।।क्वचिच्छ चतुरो मासान् पञ्च षट्चापरान्क्वचित्।अपरत्राधिकं मासादप्यर्धमधिकं क्वचित्।।3.11.26।।त्रीन्मासानष्टमासांश्च राघवो न्यवसत्सुखम्।
എവിടെയോ പത്തു മാസം, എവിടെയോ ഒരു സംവത്സരം; എവിടെയോ നാല് മാസം, എവിടെയോ അഞ്ചും ആറും മാസം; മറ്റൊരിടത്ത് ഒരു മാസത്തേക്കാൾ പോലും പകുതി മാസം അധികമായി. ഇങ്ങനെ രാഘവൻ ശ്രീരാമൻ മൂന്നു മാസവും എട്ടു മാസവും വരെ, വാനപ്രസ്ഥധർമ്മം അനുസരിച്ച്, സുഖമായി വസിച്ചു.
Verse 27
तथा संवसतस्तस्य मुनीनामाश्रमेषु वै।।।।रमतश्चानुकूल्येन ययुस्संवत्सरा दश।
ഇങ്ങനെ മുനിമാരുടെ ആശ്രമങ്ങളിൽ വസിക്കുകയും, അനുകൂലമായി ആ ജീവിതത്തിൽ സന്തോഷത്തോടെ രമിക്കുകയും ചെയ്ത അവനു പത്തു വർഷങ്ങൾ ശുഭഗതിയിൽ കടന്നുപോയി.
Verse 28
परिवृत्य च धर्मज्ञो राघवस्सह सीतया।।।।सुतीक्ष्णस्याश्रमं श्रीमान्पुनरेवाजगाम ह।
ധർമ്മജ്ഞനായ ശ്രീമാൻ രാഘവൻ രാമൻ, സീതയോടുകൂടെ പര്യടനം പൂർത്തിയാക്കി, വീണ്ടും സുതീക്ഷ്ണ മുനിയുടെ ശ്രേഷ്ഠ ആശ്രമത്തിലേക്ക് എത്തി.
Verse 29
स तमाश्रममासाद्य मुनिभिः प्रतिपूजितः।।।।तत्रापि न्यवसद्रामः कञ्चित्कालमरिन्दमः।
ആ ആശ്രമത്തിലെത്തി, മുനിമാർ യഥാവിധി ആദരിച്ച് പൂജിച്ചപ്പോൾ, അരിന്ദമനായ രാമൻ അവിടെയും കുറെകാലം വസിച്ചു.
Verse 30
तदाश्रमस्थो विनयात्कदाचित्तं महामुनिम्।।।।उपासीनस्सकाकुत्स्थस्सुतीक्ष्णमिदमब्रवीत्।
ഒരിക്കൽ ആശ്രമത്തിൽ വസിക്കുമ്പോൾ, കാകുത്സ്ഥ രാജകുമാരൻ വിനയത്തോടെ മഹാമുനി സുതീക്ഷ്ണന്റെ സമീപത്ത് ഇരുന്ന് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.
Verse 31
अस्मिन्नरण्ये भगवानगस्त्यो मुनिसत्तमः।।।।वसतीति मया नित्यं कथाः कथयतां श्रुतम्।
ഈ വനത്തിൽ ഭഗവാൻ അഗസ്ത്യൻ—മുനികളിൽ ശ്രേഷ്ഠൻ—വസിക്കുന്നു എന്നു കഥകൾ പറയുന്നവരിൽ നിന്ന് ഞാൻ നിരന്തരം കേട്ടിട്ടുണ്ട്.
Verse 32
न तु जानामि तं देशं वनस्यास्य महत्तया।।।।कुत्राश्रमपदं रम्यं महर्षेस्तस्य धीमतः।
എന്നാൽ ഈ വനത്തിന്റെ മഹത്ത്വം അത്യന്തം വലുതായതിനാൽ, ആ ധീമാനായ മഹർഷിയുടെ മനോഹരമായ ആശ്രമസ്ഥലം എവിടെയെന്ന് എനിക്ക് അറിയുന്നില്ല.
Verse 33
प्रसादात्तत्र भवतस्सानुजस्सह सीतया।।।।अगस्त्यमभिगच्छेयमभिवादयितुं मुनिम्।
നിങ്ങളുടെ പ്രസാദത്താൽ, ഞാൻ സീതയോടും അനുജനോടും കൂടി അവിടെ ചെന്നു അഗസ്ത്യനെ സമീപിച്ച് ആ മുനിയെ പ്രണാമം ചെയ്യാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.
Verse 34
मनोरथो महानेष हृदि मे परिवर्तते।।।।यद्यहं तं मुनिवरं शुश्रूषेयमपि स्वयम्।
എന്റെ ഹൃദയത്തിൽ ഒരു മഹത്തായ മനോരഥം നിരന്തരം ചുറ്റുന്നു—ഞാൻ സ്വയം ആ മുനിവരനെ ശുശ്രൂഷിച്ച് സേവിക്കണമെന്നു.
Verse 35
इति रामस्य स मुनिश्श्रुत्वा धर्मात्मनो वचः।।।।सुतीक्ष्णः प्रत्युवाचेदं प्रीतो दशरथात्मजम्।
ധർമ്മാത്മാവായ രാമന്റെ വചനങ്ങൾ കേട്ട ആ മുനി സുതീക്ഷ്ണൻ ഹൃദയം പ്രസന്നനായി ദശരഥനന്ദനോടു ഇപ്രകാരം മറുപടി പറഞ്ഞു.
Verse 36
अहमप्येतदेव त्वां वक्तुकामस्सलक्ष्मणम्।।।।अगस्त्यमभिगच्छेति सीतया सह राघव।
ഹേ രാഘവാ! സീതയോടും ലക്ഷ്മണനോടും കൂടെ അഗസ്ത്യമുനിയെയടുത്തു പോകുവാൻ—ഇതേ കാര്യം തന്നെയാണു ഞാനും നിന്നോടു പറയാൻ ആഗ്രഹിച്ചിരുന്നത്.
Verse 37
दिष्ट्या त्विदानीमर्थेऽस्मिन् स्वयमेव ब्रवीषि माम्।।।।अहमाख्यामि ते वत्स यत्रागस्त्यो महामुनिः।
വത്സാ! ഈ കാര്യത്തിൽ ഇപ്പോൾ നീ തന്നേ എന്നോടു പറഞ്ഞത് മംഗളമാണ്; മഹാമുനി അഗസ്ത്യൻ എവിടെ വസിക്കുന്നുവോ അത് ഞാൻ നിന്നോടു പറയുന്നു.
Verse 38
योजनान्याश्रमात्तात याहि चत्वारि वै ततः।।।।दक्षिणेन महान् श्रीमानगस्त्यभ्रातुराश्रमः।
താതാ! ഈ ആശ്രമത്തിൽ നിന്ന് നാലു യോജന ദൂരം പോകുക; അതിന് ശേഷം തെക്കോട്ടു അഗസ്ത്യന്റെ സഹോദരന്റെ മഹത്തും ശ്രീമത്തുമായ ആശ്രമം ഉണ്ട്.
Verse 39
स्थलप्राये वनोद्देशे पिप्पलीवनशोभिते।।।।बहुपुष्पफले रम्ये नानाशकुनिनादिते।
ആ വനപ്രദേശം മിക്കവാറും സമതലമായ ഭൂമിയുള്ളത്; പിപ്പലീ വൃക്ഷവനങ്ങളാൽ ശോഭിതം; അനേകം പുഷ്പഫലങ്ങളാൽ രമ്യം; നാനാവിധ പക്ഷികളുടെ നാദം മുഴങ്ങുന്നതുമാണ്.
Verse 40
पद्मिन्यो विविधास्तत्र प्रसन्नसलिलाश्शिवाः।।।।हंसकारण्डवाकीर्णाश्चक्रवाकोपशोभिताः।तत्रैकां रजनीं व्युष्य प्रभाते राम गम्यताम्।।।।
അവിടെ പലവിധ പദ്മിനീ തടാകങ്ങളുണ്ട്—പ്രസന്നവും നിർമ്മലവും ശിവമായ (മംഗളകരമായ) ജലത്തോടെ; ഹംസ-കാരണ്ഡവങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞതും ചക്രവാക പക്ഷികളാൽ ശോഭിതവുമാണ്. ഹേ രാമാ, അവിടെ ഒരു രാത്രി കഴിച്ച്, പ്രഭാതത്തിൽ പുറപ്പെടുക।
Verse 41
पद्मिन्यो विविधास्तत्र प्रसन्नसलिलाश्शिवाः।।3.11.40।।हंसकारण्डवाकीर्णाश्चक्रवाकोपशोभिताः।तत्रैकां रजनीं व्युष्य प्रभाते राम गम्यताम्।।3.11.41।।
ഹേ രാമാ, അവിടെ അനേകം പദ്മിനീ തടാകങ്ങളുണ്ട്—പ്രസന്നവും സുതാര്യവും ശിവമായ (മംഗളകരമായ) ജലത്തോടെ; ഹംസ-കാരണ്ഡവങ്ങളാൽ തിരക്കേറിയതും ചക്രവാക പക്ഷികളാൽ ശോഭിതവുമാണ്. അവിടെ ഒരു രാത്രി മാത്രം കഴിച്ച്, പ്രഭാതത്തിൽ മുന്നോട്ട് പോകുക।
Verse 42
दक्षिणां दिशमास्थाय वनषण्डस्य पार्श्वतः।तत्रागस्त्याश्रमपदं गत्वा योजनमन्तरा।।।।
ഘനമായ വനഖണ്ഡത്തിന്റെ അരികിലൂടെ ദക്ഷിണദിശയെ ആശ്രയിച്ച്, അവിടെ നിന്ന് ഒരു യോജന മുന്നോട്ട് പോയാൽ, അഗസ്ത്യമുനിയുടെ ആശ്രമസ്ഥാനത്തെ എത്തും।
Verse 43
रमणीये वनोद्धेशे बहुपादपसंवृते।रंस्यते तत्र वैदेही लक्ष्मणश्च सह त्वया।।।।स हि रम्यो वनोद्देशो बहुपादपसङ्कुलः।
അനേകം വൃക്ഷങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട ആ रमണീയ വനപ്രദേശത്ത് വൈദേഹി നിനക്കൊപ്പം ആനന്ദിക്കും; ലക്ഷ്മണനും കൂടെ. കാരണം ആ വനഭാഗം സത്യമായും മനോഹരം, പല പാദപങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞതാണ്।
Verse 44
यदि बुद्धिः कृता द्रष्टुमगस्त्यं तं महामुनिम्।।।।अद्यैव गमने बुद्धिं रोचयस्व महायशः।
മഹായശസ്സേ! ആ മഹാമുനി അഗസ്ത്യനെ ദർശിക്കണമെന്നു നിശ്ചയിച്ചിട്ടുണ്ടെങ്കിൽ, ഇന്നുതന്നെ പുറപ്പെടുവാൻ മനസ്സുറപ്പിക്കണമേ.
Verse 45
इति रामो मुनेश्श्रुत्वा सह भ्रात्राभिवाद्य च।।।।प्रतस्थेऽमुद्दिश्य सानुजस्सीतया सह।
മുനിയുടെ വാക്കുകൾ കേട്ട ശേഷം, രാമൻ സഹോദരനോടുകൂടെ അദ്ദേഹത്തെ ഭക്തിപൂർവ്വം വന്ദിച്ചു; സീതയോടും അനുജനോടും കൂടി ആ ദിശയിലേക്കു പുറപ്പെട്ടു.
Verse 46
पश्यन्वनानि रम्याणि पर्वतांश्चाभ्रसन्निभान्।।।।सरांसि सरितश्चैव पथि मार्गवशानुगाः।सुतीक्ष्णेनोपदिष्टेन गत्वा तेन पथा सुखम्।।।।इदं परमसंहृष्टो वाक्यं लक्ष्मणमब्रवीत्।
സുതീക്ഷ്ണൻ ഉപദേശിച്ച സുഖകരമായ പാതയിലൂടെ പോകുമ്പോൾ രാമൻ മനോഹരമായ വനങ്ങളും മേഘസദൃശമായ പർവതങ്ങളും, വഴിയോടനുബന്ധിച്ച തടാകങ്ങളും നദികളും ആനന്ദത്തോടെ കണ്ടു. അത്യന്തം സന്തുഷ്ടനായി അവൻ ലക്ഷ്മണനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.
Verse 47
पश्यन्वनानि रम्याणि पर्वतांश्चाभ्रसन्निभान्।।3.11.46।।सरांसि सरितश्चैव पथि मार्गवशानुगाः।सुतीक्ष्णेनोपदिष्टेन गत्वा तेन पथा सुखम्।।3.11.47।।इदं परमसंहृष्टो वाक्यं लक्ष्मणमब्रवीत्।
സുതീക്ഷ്ണൻ നിർദേശിച്ച സുഖകരമായ പാതയിലൂടെ പോകുമ്പോൾ രാമൻ മനോഹര വനങ്ങളും മേഘസദൃശ പർവതങ്ങളും, വഴിയോടനുബന്ധിച്ച തടാകങ്ങളും നദികളും സന്തോഷത്തോടെ കണ്ടു; അത്യന്തം ഹർഷിതനായി അവൻ ലക്ഷ്മണനോട് ഈ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു.
Verse 48
एतदेवाश्रमपदं नूनं तस्य महात्मनः।।।।अगस्त्यस्य मुनेर्भ्रातुर्दृश्यते पुण्यकर्मणः।
നിശ്ചയമായും ഇതാണ് പുണ്യകർമ്മനായ ആ മഹാത്മാവിന്റെ—മുനി അഗസ്ത്യന്റെ സഹോദരന്റെ—ആശ്രമസ്ഥലം; ഇപ്പോൾ അത് ദൃശ്യമാകുന്നു.
Verse 49
यथा हि मे वनस्यास्य ज्ञाताः पथि सहस्रशः।।।।सन्नताः फलभारेण पुष्पभारेण च द्रुमाः।
വഴിയിൽ എനിക്ക് പറഞ്ഞതുപോലെ തന്നെ, ഈ വനത്തിൽ ആയിരക്കണക്കിന് വൃക്ഷങ്ങൾ ഉണ്ട്; ഫലഭാരത്താലും പുഷ്പഭാരത്താലും അവ താഴേക്ക് കുനിഞ്ഞിരിക്കുന്നു.
Verse 50
पिप्पलीनां च पक्वानां वनादस्मादुपागतः।।।।गन्धोऽयं पवनोक्षिप्तस्सहसा कटुकोदयः।
കാറ്റ് പെട്ടെന്ന് കൊണ്ടുവന്ന ഈ കടു-കഷായ ഗന്ധം, ഈ വനത്തിലെ പാകമായ പിപ്പലി (അത്തിപ്പഴം) ഫലങ്ങളിൽ നിന്നാണ് വന്നിരിക്കുന്നത്.
Verse 51
तत्र तत्र च दृश्यन्ते सङ्क्षिप्ताः काष्ठसञ्चयाः।।।।लूनाश्च पथि दृश्यन्ते दर्भा वैडूर्यवर्चसः।
ഇവിടെയും അവിടെയും കൂട്ടിച്ചേർത്ത വിറകുകൂമ്പാരങ്ങൾ കാണപ്പെടുന്നു; വഴിയിലുടനീളം വൈഡൂര്യ രത്നംപോലെ തിളങ്ങുന്ന മുറിച്ച ദർഭ പുല്ലും കാണുന്നു.
Verse 52
एतच्च वनमध्यस्थं कृष्णाभ्रशिखरोपमम्।।।।पावकस्याश्रमस्थस्य धूमाग्रं सम्प्रदृश्यते।
അവിടെ നോക്കൂ—വനത്തിന്റെ നടുവിൽ, കൃഷ്ണമേഘശിഖരംപോലെ, ആശ്രമത്തിലെ പാവകത്തിൽ നിന്നുയരുന്ന ധൂമശിഖരം വ്യക്തമായി കാണപ്പെടുന്നു.
Verse 53
विविक्तेषु च तीर्थेषु कृतस्नाना द्विजातयः।।।।पुष्पोपहारं कुर्वन्ति कुसुमैस्स्वयमर्जितै।
വിവിക്തമായ പുണ്യതീർത്ഥങ്ങളിൽ സ്നാനം പൂർത്തിയാക്കിയ ദ്വിജന്മാർ, തങ്ങൾ തന്നേ ശേഖരിച്ച കുസുമങ്ങളാൽ പുഷ്പോപഹാരം അർപ്പിക്കുന്നു.
Verse 54
तत्सुतीक्ष्णस्य वचनं यथा सौम्य मया श्रुतम्।।।।अगस्त्यस्याश्रमो भ्रातुर्नूनमेष भविष्यति।
ഹേ സൗമ്യനേ, സുതീക്ഷ്ണനിൽ നിന്നു ഞാൻ കേട്ടതുപോലെ, ഇത് തീർച്ചയായും അഗസ്ത്യ മഹർഷിയുടെ സഹോദരന്റെ ആശ്രമമായിരിക്കണം.
Verse 55
निगृह्य तपसा मृत्युं लोकानां हितकाम्यया।।3.11.55।।यस्य भ्रात्रा कृतेयं दिक्छरण्या पुण्यकर्मणा।
ലോകങ്ങളുടെ ഹിതം ആഗ്രഹിച്ച് അവൻ തപസ്സാൽ മരണത്തെയും നിയന്ത്രിച്ചു; പുണ്യകർമ്മിയായ അവന്റെ സഹോദരൻ ഈ ദിക്കിനെ ശരണ്യമായ അഭയസ്ഥാനമാക്കി.
Verse 56
धारयन् ब्राह्मणं रूपमिल्वलस्संस्कृतं वदन्।।।।आमन्त्रयति विप्रान्स्मश्राद्धमुद्दिश्य निर्घृणः।
നിർഘൃണനായ ഇൽവലൻ ബ്രാഹ്മണരൂപം ധരിച്ചു, സംസ്കൃതമായി സംസാരിച്ച്, ശ്രാദ്ധകർമ്മം എന്ന വ്യാജേന വിപ്രന്മാരെ ക്ഷണിക്കുമായിരുന്നു.
Verse 57
भ्रातरं संस्कृतं कृत्वा ततस्तं मेषरूपिणम्।।।।तान् द्विजान्भोजयामास श्राद्धदृष्टेन कर्मणा।
പിന്നീട് മേഷരൂപം ധരിച്ച തന്റെ സഹോദരനെ ‘സംസ്കൃതനാക്കി’ എന്നപോലെ വിധിപൂർവ്വം നടത്തി, ഇൽവലൻ ശ്രാദ്ധവിധിപ്രകാരം ആ ദ്വിജന്മാർക്ക് ഭോജനം നൽകി.
Verse 58
भ्रातरं संस्कृतं कृत्वा ततस्तं मेषरूपिणम्।।3.11.57।।तान् द्विजान्भोजयामास श्राद्धदृष्टेन कर्मणा।
അനന്തരം മേേഷരൂപം ധരിച്ച സഹോദരനെ സംസ്കാരപൂർവ്വം സമർപ്പിച്ച്, ശ്രാദ്ധവിധി പ്രകാരം ആ ദ്വിജബ്രാഹ്മണന്മാർക്ക് ഭോജനം കഴിപ്പിച്ചു.
Verse 59
ततो भुक्तवतां तेषां विप्राणामिल्वलोऽब्रवीत्।।।।वातापे निष्क्रमन्वेति स्वरेण महता वदन्।
അവർ ഭോജനം കഴിച്ചു തീർന്നപ്പോൾ ഇൽവലൻ മഹാശബ്ദത്തിൽ വിളിച്ചു: “വാതാപി, പുറത്തേക്ക് വരിക!”
Verse 60
ततो भ्रातुर्वचश्श्रुत्वा वातापिर्मेषवन्नदन्।।।।भित्त्वा भित्त्वा शरीराणि ब्राह्मणानां विनिष्पतत्।
പിന്നെ സഹോദരന്റെ വിളി കേട്ട ഉടൻ വാതാപി മേേഷത്തെപ്പോലെ മേഞ്ഞ് വിളിച്ചുകൊണ്ട്, ബ്രാഹ്മണന്മാരുടെ ശരീരങ്ങൾ വീണ്ടും വീണ്ടും പിളർത്തി പൊട്ടിച്ചിറങ്ങി പുറത്തേക്ക് ചാടിവന്നു.
Verse 61
ब्राह्माणानां सहस्राणि तैरेवं कामरूपिभिः।।।।विनाशितानि संहत्य नित्यशः पिशिताशनैः।
ഇങ്ങനെ ഇഷ്ടാനുസരണം രൂപം ധരിക്കുന്ന, മാംസഭോജികളായ ആ കാമരൂപികൾ കൂട്ടത്തോടെ സംഹരിച്ച് ദിനംപ്രതി ആയിരക്കണക്കിന് ബ്രാഹ്മണന്മാരെ നശിപ്പിച്ചു.
Verse 62
अगस्त्येन तदा देवैः प्रार्थितेन महर्षिणा।।।।अनुभूय किल श्राद्धे भक्षितस्समहासुरः।
അപ്പോൾ ദേവന്മാർ പ്രാർത്ഥിച്ച മഹർഷി അഗസ്ത്യൻ ശ്രാദ്ധത്തിനായി വന്നു; അതേ തന്ത്രം വീണ്ടും പ്രയോഗിച്ചപ്പോൾ, ആ മഹാബലവാനായ അസുരൻ സത്യമായും ഭക്ഷിക്കപ്പെട്ടു.
Verse 63
ततस्सम्पन्नमित्युक्त्वा दत्त्वा हस्तोदकं ततः।।।।भ्रातरं निष्क्रमस्वेति चेल्वलस्सोऽभ्यभाषत।
പിന്നീട് “ശ്രാദ്ധം സമ്പന്നമായി” എന്നു പറഞ്ഞു, ഹസ്തോദകം നൽകി, ഇൽവലൻ തന്റെ സഹോദരനോട്— “സഹോദരാ, പുറത്തുവരിക!” എന്നു വിളിച്ചു.
Verse 64
स तं तथा भाषमाणं भ्रातरं विप्रघातिनम्।।।।अब्रवीत्प्रहसन्धीमानगस्त्यो मुनिसत्तमः।
അങ്ങനെ സംസാരിക്കുന്ന ബ്രാഹ്മണഘാതിയായ സഹോദരനെ കണ്ടപ്പോൾ, ഹാസ്യബുദ്ധിയുള്ള മുനിശ്രേഷ്ഠൻ അഗസ്ത്യൻ ചിരിച്ചുകൊണ്ട് മറുപടി പറഞ്ഞു.
Verse 65
कुतो निष्क्रमितुं शक्तिर्मया जीर्णस्य रक्षसः।।।।भ्रातुस्ते मेषरूपस्य गतस्य यमसादनम्।
ഞാൻ ഇതിനകം ജീർണ്ണിച്ചിരിക്കുന്ന ആ രാക്ഷസന് പുറത്തുവരാൻ ശക്തി എവിടെ? ആട്ടുരൂപത്തിലുള്ള നിന്റെ സഹോദരൻ യമസദനത്തിലേക്കു പോയിരിക്കുന്നു.
Verse 66
अथ तस्य वचश्श्रुत्वा भ्रातुर्निधनसंश्रयम्।।।।प्रधर्षयितुमारेभे मुनिं क्रोधान्निशाचरः।
സഹോദരന്റെ മരണത്തെ ഉറപ്പിക്കുന്ന ആ വചനങ്ങൾ കേട്ടപ്പോൾ, ക്രോധിതനായ നിശാചരൻ മുനിയെ ആക്രമിക്കാൻ തുടങ്ങി.
Verse 67
सोऽभिद्रवन्मुनिश्रेष्ठं मुनिना दीप्ततेजसा।।।।चक्षुषानलकल्पेन निर्दग्धो निधनं गतः।
മുനിശ്രേഷ്ഠനിലേക്കു പാഞ്ഞുചെന്ന അവൻ, ദീപ്തതേജസ്സുള്ള തപസ്വി മുനിയുടെ അഗ്നിസമാന ദൃഷ്ടിയാൽ ദഗ്ധനായി മരണത്തെ പ്രാപിച്ചു.
Verse 68
तस्यायमाश्रमो भ्रातुस्तटाकवनशोभितः।।।।विप्रानुकम्पया येन कर्मेदं दुष्करं कृतम्।
ഇത് അവന്റെ സഹോദരന്റെ ആശ്രമമാണ്; തടാകങ്ങളും വനങ്ങളും അലങ്കരിക്കുന്നതു—ബ്രാഹ്മണന്മാരോടുള്ള കരുണയാൽ ആ ദുഷ്കരകർമ്മം നിർവഹിച്ചവന്റെത്.
Verse 69
एवं कथयमानस्य तस्य सौमित्रिणा सह।रामस्यास्तं गतस्सूर्यस्सन्ध्याकालोऽभ्यवर्ततः।।।।
സൗമിത്രിയോടു (ലക്ഷ്മണനോടു) കൂടി രാമൻ ഇങ്ങനെ സംസാരിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെ, സൂര്യൻ അസ്തമിച്ചു; സന്ധ്യാകാലം അവരെ സമീപിച്ചു.
Verse 70
उपास्य पश्चिमां सन्ध्यां सह भ्रात्रा यथाविधि।प्रविवेशाऽश्रमपदं तमृषिं सोऽभ्यवादयत्।।।।
സഹോദരനോടൊപ്പം യഥാവിധി പാശ്ചാത്യ സന്ധ്യോപാസന നടത്തി, രാമൻ ആശ്രമത്തിലേക്ക് പ്രവേശിച്ച് ആ ഋഷിയെ വിനയപൂർവ്വം വന്ദിച്ചു.
Verse 71
सम्यक् प्रतिगृहीतश्च मुनिना तेन राघवः।न्यवसत्तां निशामेकां प्राश्य मूलफलानि च।।।।
ആ മുനി രാഘവനെ യഥാവിധി സത്കരിച്ച് സ്വീകരിച്ചു; രാഘവൻ മൂലഫലങ്ങൾ പ്രസാദമായി ആസ്വദിച്ച് അവിടെ ഒരു രാത്രി താമസിച്ചു.
Verse 72
तस्यां रात्य्रां व्यतीतायां विमले सूर्यमण्डले।भ्रातरं तमगस्त्यस्य ह्यामन्त्रयत राघवः।।।।
ആ രാത്രി കഴിഞ്ഞപ്പോൾ, നിർമലമായ സൂര്യമണ്ഡലം പ്രകാശിക്കെ, രാഘവൻ അഗസ്ത്യന്റെ സഹോദരനോട് വിടപറയാൻ അനുവാദം ചോദിച്ചു.
Verse 73
अभिवादये त्वां भगवन् सुखमध्युषितो निशाम्।आमन्त्रये त्वां गच्छामि गुरुं ते द्रष्टुमग्रजम्।।।।
ഭഗവൻ, ഞാൻ നിങ്ങളെ വന്ദിക്കുന്നു; രാത്രി സുഖമായി കഴിഞ്ഞു. ഇനി ഞാൻ വിടപറയുന്നു—നിങ്ങളുടെ പൂജ്യനായ ജ്യേഷ്ഠഭ്രാതാവായ ഗുരുവിനെ ദർശിക്കാനാണ് പോകുന്നത്.
Verse 74
गम्यतामिति तेनोक्तो जगाम रघुनन्दनः।यथोद्दिष्टेन मार्गेण वनं तच्चावलोकयन्।।।।
അവൻ ‘പോകുക’ എന്നു പറഞ്ഞതോടെ രഘുനന്ദനൻ പുറപ്പെട്ടു; നിർദേശിച്ച വഴിയിലൂടെ തന്നെ നടന്ന്, ആ വനത്തെ നിരീക്ഷിച്ചുകൊണ്ട് മുന്നേറി.
Verse 75
नीवारान्पनसांस्तालांस्तिमिशान्वञ्चुलान्धवान्।चिरिबिल्वान्मधूकांश्च बिल्वानपि च तिन्दुकान्।।।।
വഴിയിൽ അവർ നീവാരം, പനസം, താളം, തിമിശം, വഞ്ചുലം, ധവം, ദീർഘകാലം നിലകൊണ്ട ബിൽവം, മധൂകം, കൂടാതെ ബിൽവവും തിന്ദൂകവും ആയ വൃക്ഷങ്ങളെ കടന്നുപോയി.
Verse 76
पुष्पितान्पुष्पिताग्राभिर्लताभिरनुवेष्टितान्।ददर्श रामश्शतशस्तत्र कान्तारपादपान्।।।।हस्तिहस्तैर्विमृदितान्वानरैरुपशोभितान्।मत्तैश्शकुनिसङ्घैश्च शतशश्च प्रणादितान्।।।।
അവിടെ രാമൻ കാന്താരത്തിലെ നൂറുകണക്കിന് വൃക്ഷങ്ങളെ കണ്ടു—പുഷ്പങ്ങളാൽ ശിഖരങ്ങൾ ശോഭിതവും ലതകളാൽ ചുറ്റിപ്പിണഞ്ഞതുമായവ; ചിലത് ആനകളുടെ തുമ്പികൈകളാൽ അമർന്നു ചതഞ്ഞവ, ചിലത് വാനരന്മാർ അലങ്കരിച്ചവ, അനേകം മത്തപക്ഷിസംഘങ്ങളുടെ നാദംകൊണ്ട് വീണ്ടും വീണ്ടും മുഴങ്ങുന്നവ.
Verse 77
पुष्पितान्पुष्पिताग्राभिर्लताभिरनुवेष्टितान्।ददर्श रामश्शतशस्तत्र कान्तारपादपान्।।3.11.76।।हस्तिहस्तैर्विमृदितान्वानरैरुपशोभितान्।मत्तैश्शकुनिसङ्घैश्च शतशश्च प्रणादितान्।।3.11.77।।
ആ വനാന്തരത്തിൽ രാമൻ നൂറുകണക്കിന് വൃക്ഷങ്ങളെ ദർശിച്ചു—പുഷ്പശിഖരങ്ങളാൽ ശോഭിതവും ലതകളാൽ പിണഞ്ഞതുമായവ; ചിലത് ആനകളുടെ തുമ്പികൈകളാൽ അമർന്നു കുനിഞ്ഞവ, ചിലത് വാനരന്മാർ കൊണ്ടു കൂടുതൽ മനോഹരമായവ, അനേകം മത്തപക്ഷിസംഘങ്ങളുടെ വിളികളാൽ മുഴങ്ങുന്നവ.
Verse 78
ततोऽब्रवीत्समीपस्थं रामो राजीवलोचनः।पृष्ठतोऽनुगतं वीरं लक्ष्मणं लक्ष्मिवर्धनम्।।।।
അപ്പോൾ രാജീവലോചനനായ രാമൻ, സമീപത്തു നിന്നു പിന്നിൽ പിന്തുടർന്നിരുന്ന വീരനായ—ലക്ഷ്മിയും ഗൗരവവും വർധിപ്പിക്കുന്ന—ലക്ഷ്മണനോടു പറഞ്ഞു.
Verse 79
स्निग्धपत्रा यथा वृक्षा यथा क्षान्ता मृगद्विजाः।आश्रमो नातिदूरस्थो महर्षेर्भावितात्मनः।।।।
വൃക്ഷങ്ങളുടെ ഇലകൾ സ്നിഗ്ധമായി തിളങ്ങുന്നു; മൃഗങ്ങളും പക്ഷികളും ശാന്തരാണ്; അതിനാൽ ഭാവിതാത്മനായ മഹർഷിയുടെ ആശ്രമം ഇവിടെ നിന്ന് വളരെ ദൂരെയല്ല.
Verse 80
अगस्त्य इति विख्यातो लोके स्वेनैव कर्मणा।आश्रमो दृश्यते तस्य परिश्रान्तश्रमापहः।।।।
സ്വകൃത്യങ്ങളാൽ ലോകത്തിൽ ‘അഗസ്ത്യൻ’ എന്നു പ്രസിദ്ധനായ ഭഗവാൻ മഹർഷിയുടെ ആശ്രമം ഇപ്പോൾ ദൃശ്യമാകുന്നു—ക്ലാന്തർക്കു ക്ഷീണം അകറ്റുന്ന ശരണസ്ഥലം.
Verse 81
प्राज्यधूमाकुलवनश्चीरमालापरिष्कृतः।प्रशान्तमृगयूथश्च नानाशकुनिनादितः।।।।
സമൃദ്ധമായ യജ്ഞധൂമം നിറഞ്ഞു കാട് മൂടപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; ചീരവസ്ത്രമാലകളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; ശാന്തമായ മൃഗക്കൂട്ടങ്ങൾ അവിടെയുണ്ട്; പലവിധ പക്ഷികളുടെ നാദം മുഴങ്ങുന്നു.
Verse 82
तस्येदमाश्रमपदं प्रभावाद्यस्य राक्षसैः।दिगियं दक्षिणा त्रासाद्दृश्यते नोपभुज्यते।।।।
ഇത് ആ മഹർഷിയുടെ ആശ്രമസ്ഥാനമാണ്; അദ്ദേഹത്തിന്റെ തപഃപ്രഭാവം മൂലം രാക്ഷസർ ഭയത്തോടെ ഈ ദക്ഷിണദിക്കിലേക്കു നോക്കുന്നു, എങ്കിലും അതിനെ ആക്രമിക്കുകയോ ഭോഗിക്കുകയോ കഴിയുന്നില്ല.
Verse 83
यदा प्रभृति चाक्रान्ता दिगियं पुण्यकर्मणा।तदा प्रभृति निर्वैराः प्रशान्ता रजनीचराः।।।।
പുണ്യകർമ്മനായ മഹാത്മാവ് ഈ ദിക്കിൽ അധിവസിച്ച നാൾ മുതൽ തന്നെ, രജനീചരർ വൈരം ഉപേക്ഷിച്ച് ശാന്തരായി.
Verse 84
नाम्ना चेयं भगवतो दक्षिणा दिक्प्रदक्षिणा।प्रथिता त्रिषु लोकेषु दुर्धर्षा क्रूरकर्मभिः।।।।
ഭഗവാൻ മഹർഷി പവിത്രമാക്കിയ ഈ ദക്ഷിണദിക്ക് ‘പ്രദക്ഷിണാ’ എന്ന നാമത്തിൽ അറിയപ്പെട്ടു; ത്രിലോകങ്ങളിലും പ്രസിദ്ധമായി, ക്രൂരകർമ്മികൾക്കു അജയ്യവും ദുർധർഷവുമായിത്തീർന്നു.
Verse 85
मार्गं निरोद्धुं निरतो भास्करस्याचलोत्तमः।निदेशं पालयन्यस्य विन्ध्यशैला न वर्धते।।।।अयं दीर्घायुषस्तस्य लोके विश्रुतकर्मणः।अगस्त्यस्याश्रम श्रीमान्विनीतजनसेवितः।।।।
ഭാസ്കരന്റെ പഥം തടയാൻ നിരന്തരം ശ്രമിച്ച അചലോത്തമനായ വിന്ധ്യപർവ്വതം, അവന്റെ ആജ്ഞ പാലിച്ച് പിന്നെ വളരാതെയായി നിന്നു.
Verse 86
मार्गं निरोद्धुं निरतो भास्करस्याचलोत्तमः।निदेशं पालयन्यस्य विन्ध्यशैला न वर्धते।।3.11.85।।अयं दीर्घायुषस्तस्य लोके विश्रुतकर्मणः।अगस्त्यस्याश्रम श्रीमान्विनीतजनसेवितः।।3.11.86।।
ഇത് ദീർഘായുസ്സും ലോകവിഖ്യാതകൃത്യങ്ങളും ഉള്ള അഗസ്ത്യമഹർഷിയുടെ ശ്രീമത്തായ ആശ്രമം; വിനീതരും ശിഷ്ടരുമായ ജനങ്ങൾ സേവിക്കുന്നതു.
Verse 87
एष लोकार्चितस्साधुर्हिते नित्यरतस्सताम्।अस्मानभिगतानेष श्रेयसा योजयिष्यति।।।।
സകല ലോകവും ആദരിക്കുന്ന ഈ സദ്ഗുരു, സത്ജനങ്ങളുടെ ഹിതത്തിൽ നിത്യനിരതനായി, ഇവിടെ എത്തിയിരിക്കുന്ന നമ്മെ നിശ്ചയമായും ശ്രേയസ്സിലേക്കു നയിക്കും.
Verse 88
आराधयिष्याम्यत्राहमगस्त्यं तं महामुनिम्।शेषं च वनवासस्य सौम्य वत्स्याम्यहं प्रभो।।।।
ഇവിടെ ഞാൻ ആ മഹാമുനിയായ അഗസ്ത്യനെ ആരാധിച്ചു സേവിക്കും; ഹേ സൗമ്യനേ, പ്രഭോ, വനവാസത്തിന്റെ ശേഷിക്കുന്ന കാലവും ഇതേ ഭക്തിഭാവത്തോടെ ഞാൻ കഴിക്കും.
Verse 89
अत्र देवास्सगन्धर्वास्सिद्धाश्च परमर्षयः।अगस्त्यं नियताहारं सततं पर्युपासते।।।।
ഇവിടെ ദേവന്മാർ ഗന്ധർവന്മാരോടുകൂടെ, സിദ്ധന്മാരും പരമർഷിമാരും, ആഹാരാചരണത്തിൽ നിയന്ത്രണമുള്ള അഗസ്ത്യനെ നിരന്തരം പര്യുപാസിക്കുന്നു.
Verse 90
नात्र जीवेन्मृषावादी क्रूरो वा यदि वा शठः।नृशंसः कामवृत्तो वा मुनिरेष तथाविधः।।।।
ഇവിടെ മിഥ്യാവാദിക്ക് ജീവിക്കാൻ കഴിയില്ല; ക്രൂരനോ കപടനോ ദുഷ്ടനോ കാമവൃത്തിയിൽ ആകപ്പെട്ടവനോ—ആർക്കും ഇവിടെ നിലനിൽക്കാനാവില്ല; കാരണം ഈ മുനിയുടെ ശക്തിയും പരിശുദ്ധിയും അത്തരത്തിലേതാണ്.
Verse 91
अत्र देवाश्च यक्षाश्च नागाश्च पतगैस्सह।वसन्ति नियताहारा धर्ममाराधयिष्णवः।।।।
ഇവിടെ ദേവന്മാരും യക്ഷന്മാരും നാഗന്മാരും പക്ഷികളും പോലും ഒരുമിച്ച് വസിക്കുന്നു—ആഹാരത്തിൽ നിയന്ത്രണമുള്ളവരായി—ധർമ്മത്തെ ആരാധിക്കുകയും ആദരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നതിൽ നിരതരായി.
Verse 92
अत्र सिद्धा महात्मानो विमानैजस्सूर्यसन्निभैः।त्यक्तदेहा नवैर्देहैः स्वर्याताः परमर्षयः।।।।
ഇവിടെ സിദ്ധ മഹാത്മാക്കളും പരമർഷികളായ മഹർഷിമാരും സൂര്യസദൃശമായ ദീപ്തിയുള്ള വിമാനം കയറി—ദേഹം ഉപേക്ഷിച്ച്—പുതിയ ദേഹങ്ങൾ ധരിച്ചു സ്വർഗ്ഗത്തെ പ്രാപിച്ചിരിക്കുന്നു.
Verse 93
यक्षत्वममरत्वं च राज्यानि विविधानि च।अत्र देवाः प्रयच्छन्ति भूतैराराधिताश्शुभैः।।।।
ഇവിടെ ശുഭഭൂതങ്ങളുടെ ആരാധനയിൽ പ്രസന്നരായ ദേവന്മാർ യക്ഷത്വവും ദേവലോകത്തിലെ അമരത്വവും വിവിധ തരത്തിലുള്ള രാജ്യത്വങ്ങളും സാമ്രാജ്യങ്ങളും അനുഗ്രഹമായി നൽകുന്നു.
Frequently Asked Questions
The key action is disciplined forest-conduct anchored in inquiry and reverence: Rama responds to a wondrous but unseen sound by respectfully questioning a sage, then follows prescribed guidance to approach Agastya—showing that correct action in uncertain spaces proceeds through humility, ritual propriety, and reliance on realized teachers.
Tapas is portrayed as a force that shapes both nature and society: it can create enduring sacred spaces (Panchapsara), preserve moral order (Agastya’s protection of brahmins), and establish zones where harmful conduct cannot thrive—implying that inner discipline has outward, civilizational consequences.
Panchapsara Lake as an etiological landmark; the hermitage network culminating in Sutikshna’s āśrama; the southern route measured in yojanas; lotus-ponds as an overnight waypoint; Agastya’s hermitage as a dharmic frontier marker in the south; and the Vindhya motif indicating Agastya’s wider cosmological authority.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.