Shloka 41

पञ्चाप्सरो-सरः कथनम् तथा अगस्त्याश्रममार्गनिर्देशः

Panchapsara Lake Account and Directions to Agastya

Devanagari script

पद्मिन्यो विविधास्तत्र प्रसन्नसलिलाश्शिवाः।।3.11.40।।हंसकारण्डवाकीर्णाश्चक्रवाकोपशोभिताः।तत्रैकां रजनीं व्युष्य प्रभाते राम गम्यताम्।।3.11.41।।

Transliteration

padminyo vividhās tatra prasanna-salilāḥ śivāḥ |

haṃsa-kāraṇḍava-ākīrṇāś cakravākopaśobhitāḥ |

tatraikāṃ rajanīṃ vyuṣya prabhāte rāma gamyatām ||

Translation

ഹേ രാമാ, അവിടെ അനേകം പദ്മിനീ തടാകങ്ങളുണ്ട്—പ്രസന്നവും സുതാര്യവും ശിവമായ (മംഗളകരമായ) ജലത്തോടെ; ഹംസ-കാരണ്ഡവങ്ങളാൽ തിരക്കേറിയതും ചക്രവാക പക്ഷികളാൽ ശോഭിതവുമാണ്. അവിടെ ഒരു രാത്രി മാത്രം കഴിച്ച്, പ്രഭാതത്തിൽ മുന്നോട്ട് പോകുക।

Word by Word

• पद्मिन्यः: lotus-lakes
• पद्मिन्यः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: पद्मिनी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन

• विविधाः: various
• विविधाः: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: विविध (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन

• तत्र: there
• तत्र: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: तत्र (अव्यय)
• Form: अव्यय, देशवाचक

• प्रसन्न-सलिलाः: clear-watered
• प्रसन्न-सलिलाः: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: प्रसन्न + सलिल (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन

• शिवाः: auspicious
• शिवाः: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: शिव (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन

• हंस-कारण्डव-आकीर्णाः: filled with swans and ducks
• हंस-कारण्डव-आकीर्णाः: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: हंस + कारण्डव + आकीर्ण (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; क्त-प्रत्ययान्त √कॄ (आ-); द्वन्द्व-समाहार of bird-names

• चक्रवाक-उपशोभिताः: beautified by chakravaka birds
• चक्रवाक-उपशोभिताः: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: चक्रवाक + उपशोभित (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; क्त-प्रत्ययान्त √शुभ्/शोभ्

• तत्र: there
• तत्र: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: तत्र (अव्यय)
• Form: अव्यय, देशवाचक

• एकाम्: one
• एकाम्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: एक (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• रजनीम्: night
• रजनीम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: रजनी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• व्यूष्य: having spent
• व्यूष्य: Purvakala-kriya (पूर्वकाल-क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वि-उष् (धातु)
• Form: अव्ययीभाववत् ल्यप्-प्रयोग (absolutive), 'having spent'

• प्रभाते: at dawn
• प्रभाते: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: प्रभात (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन

• राम: O Rama
• राम: Sambodhana (सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: राम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन-विभक्ति, एकवचन

• गम्यताम्: you may go
• गम्यताम्: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: गम् (धातु)
• Form: लोट्-लकार, प्रथम-पुरुष, एकवचन; कर्मणि (passive imperative)

Context

O Rama, there are lotusponds filled with clear, sacred waters, with different kinds of swans, ducks and ruddy geese. Spend one night there and proceed early in the morning.

Characters & Entities

• Rāma
• haṃsa (swans)
• kāraṇḍava (ducks)
• cakravāka (ruddy geese)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Dharma here is prudent, disciplined conduct during travel: rest at an appropriate place and depart at the proper time (dawn), balancing purpose with care for one’s companions.

What is the narrative situation?

While guiding Rāma onward in the forest, the sage indicates a nearby region of lotus-lakes and advises spending the night there before continuing at daybreak.

Which character virtue is emphasized?

Rāma’s virtue of regulated living (niyama) is implied—accepting wise counsel, traveling safely, and protecting Sītā and Lakṣmaṇa through thoughtful timing.