Shloka 44

पञ्चाप्सरो-सरः कथनम् तथा अगस्त्याश्रममार्गनिर्देशः

Panchapsara Lake Account and Directions to Agastya

Devanagari script

यदि बुद्धिः कृता द्रष्टुमगस्त्यं तं महामुनिम्।।।।अद्यैव गमने बुद्धिं रोचयस्व महायशः।

Transliteration

yadi buddhiḥ kṛtā draṣṭum agastyaṃ taṃ mahāmunim |

adyaiva gamane buddhiṃ rocayasva mahāyaśaḥ ||

Translation

മഹായശസ്സേ! ആ മഹാമുനി അഗസ്ത്യനെ ദർശിക്കണമെന്നു നിശ്ചയിച്ചിട്ടുണ്ടെങ്കിൽ, ഇന്നുതന്നെ പുറപ്പെടുവാൻ മനസ്സുറപ്പിക്കണമേ.

Word by Word

• यदि: if
• यदि: सम्बन्धसूचक (Condition marker)
• Type: Indeclinable
• Root: यदि (अव्यय)
• Form: शर्तार्थक-अव्ययम् (conditional particle)

• बुद्धिः: intention / resolve
• बुद्धिः: कर्ता (Kartā/Subject)
• Type: Noun
• Root: बुद्धि (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे (Feminine), प्रथमा-विभक्तिः (Nominative/1st), एकवचनम् (Singular)

• कृता: made / formed
• कृता: विशेषण (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: कृ (धातु) + क्त (कृत्-प्रत्यय)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त-भूतकृदन्तः (past passive participle); स्त्रीलिङ्गे, प्रथमा, एकवचनम्; 'बुद्धिः' इत्यस्य विशेषणम्

• द्रष्टुम्: to see
• द्रष्टुम्: प्रयोजन (Purpose)
• Type: Verb
• Root: दृश् (धातु) + तुमुन्
• Form: तुमुनन्तम् (infinitive), प्रयोजनार्थः (purpose)

• अगस्त्यम्: Agastya
• अगस्त्यम्: कर्म (Karma/Object)
• Type: Noun
• Root: अगस्त्य (प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्गे (Masculine), द्वितीया-विभक्तिः (Accusative/2nd), एकवचनम् (Singular)

• तम्: him
• तम्: कर्म (Karma/Object)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम, पुल्लिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्

• महामुनिम्: the great sage
• महामुनिम्: कर्म (Karma/Object)
• Type: Noun
• Root: महा + मुनि (प्रातिपदिक)
• Form: कर्मधारयसमासः (descriptive): महान् मुनिः; पुल्लिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्

• अद्य: today
• अद्य: कालाधिकरण (Time adjunct)
• Type: Indeclinable
• Root: अद्य (अव्यय)
• Form: कालवाचक-अव्ययम् (temporal adverb)

• एव: indeed / itself
• एव: सम्बन्धसूचक (Emphasis)
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: अवधारणार्थक-निपातः (emphatic particle)

• गमने: in going / about departure
• गमने: अधिकरण (Adhikaraṇa/Locative)
• Type: Noun
• Root: गमन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे (Neuter), सप्तमीविभक्तिः (Locative/7th), एकवचनम् (Singular)

• बुद्धिम्: the intention
• बुद्धिम्: कर्म (Karma/Object)
• Type: Noun
• Root: बुद्धि (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः (Accusative/2nd), एकवचनम्

• रोचयस्व: approve / decide upon
• रोचयस्व: क्रिया (Kriyā/Verb)
• Type: Verb
• Root: रुच् (धातु)
• Form: लोट्-लकारः (Imperative), मध्यमपुरुषः (2nd person), एकवचनम् (Singular), आत्मनेपदम्; causative sense in usage: 'approve/entertain'

• महायशः: O glorious one
• महायशः: सम्बोधन (Address/Vocative)
• Type: Noun
• Root: महा + यशस् (प्रातिपदिक)
• Form: कर्मधारयसमासः: महत् यशः यस्य; संबोधन-प्रथमा (Vocative), एकवचनम् (Singular), पुल्लिङ्गे

Context

O glorious one, if you have made up your mind to visit that great sage Agastya, think of starting today itself.

Characters & Entities

• Rāma
• Agastya

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Dharma is promptness in righteous aims: when a sacred duty—meeting a venerable sage—has been accepted, one should act without procrastination.

What is the narrative situation?

Sūtīkṣṇa encourages Rāma to begin the journey immediately if he intends to visit Agastya.

Which character virtue is emphasized?

Determination (dṛḍha-saṅkalpa): moving swiftly toward a dharmic goal once the mind is settled.