Uttarardha (Second Half)
Uttara Ardha
This section is anchored in the sacred geography of Vārāṇasī (Kāśī), repeatedly referencing northern precincts and named locales such as Harikeśava-vana, the area described as ‘Mahādeva-uttara’ (north of Mahādeva), and the tīrtha known as Pādodaka near Ādikēśava. The narratives function as a micro-topographic guide: they connect deity-forms (notably multiple Ādityas) to specific sites, prescribing darśana, pūjā, and snāna as place-activated ritual acts with stated merits. The section’s cartography is therefore both devotional and archival—mapping how solar worship, Vaiṣṇava adjacency (Ādikēśava), and Śaiva supremacy claims (liṅga centrality) are coordinated within Kāśī’s ritual landscape.
Adhyayas in Uttara Ardha
50 chapters to explore.
Adhyaya 1
Āditya-Māhātmya in Kāśī: Aruṇa, Vṛddha, Keśava, and Vimala; with Śiva-Liṅga Supremacy Discourse
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರಶ್ನೋತ್ತರ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಧಾರ್ಮಿಕ ಕಥನ ಮತ್ತು ತತ್ತ್ವೋಪದೇಶ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಅಗಸ್ತ್ಯರು ವಿನತೆಯ ದಾಸ್ಯಕ್ಕೆ ಕಾರಣವೇನು ಎಂದು ಸ್ಕಂದನನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾರೆ. ಸ್ಕಂದನು ಕದ್ರೂ–ವಿನತೆಯ ಪ್ರಸವ ಪ್ರಸಂಗ, ಮೊಟ್ಟೆಯನ್ನು ಮುಂಚಿತವಾಗಿ ಒಡೆದ ಕಾರಣ ಅರ್ಧರೂಪದಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದ ಅರುಣನು ಉಚ್ಚರಿಸಿದ ಶಾಪ, ಮೂರನೇ ಮೊಟ್ಟೆಯನ್ನು ಒಡೆಯಬಾರದೆಂಬ ಆಜ್ಞೆ ಹಾಗೂ ಮುಂದಿನ ಸಂತಾನವು ವಿನತೆಯ ಬಂಧನವನ್ನು ನಿವಾರಿಸುವುದೆಂಬ ಭವಿಷ್ಯವಾಣಿ ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಅರುಣನು ವಾರಾಣಸಿಯಲ್ಲಿ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿ ‘ಅರುಣಾದಿತ್ಯ’ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ; ಅವನ ಪೂಜೆಯಿಂದ ಭಯ, ದಾರಿದ್ರ್ಯ, ಪಾಪ ಮತ್ತು ಕೆಲವು ರೋಗಪೀಡೆಗಳು ನಿವಾರಣೆಯಾಗುತ್ತವೆ ಎಂದು ಫಲ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಮುಂದೆ ‘ವೃದ್ಧಾದಿತ್ಯ’ ಮಹಾತ್ಮ್ಯ—ಋಷಿ ಹಾರೀತನ ಸೂರ್ಯಭಕ್ತಿಗೆ ಪ್ರಸನ್ನನಾದ ಭಾಸ್ಕರನು ಅವನಿಗೆ ಪುನಃ ಯೌವನದ ವರ ನೀಡುತ್ತಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ರೂಪ ವೃದ್ಧಾಪ್ಯ ಮತ್ತು ದುರ್ಭಾಗ್ಯ ನಿವಾರಕವೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಕೇಶವಾದಿತ್ಯ’ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯನು ಆದಿಕೇಶವ (ವಿಷ್ಣು)ನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ, ಕಾಶಿಯಲ್ಲಿ ಮಹಾದೇವನೇ ಪರಮಾರಾಧ್ಯನೆಂಬ ಶೈವಪ್ರಧಾನ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ; ಶಿವಲಿಂಗಾರ್ಚನೆ ಶೀಘ್ರ ಶುದ್ಧಿ ಹಾಗೂ ಧರ್ಮ-ಅರ್ಥ-ಕಾಮ-ಮೋಕ್ಷ ಫಲ ನೀಡುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿ, ಸೂರ್ಯನಿಗೆ ಸ್ಫಟಿಕ ಲಿಂಗ ಪೂಜೆಯನ್ನು ವಿಧಿಸಿ ಸಂಬಂಧಿತ ಕ್ಷೇತ್ರವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆದಿಕೇಶವನ ಸಮೀಪದ ಪಾದೋದಕ ತೀರ್ಥದಲ್ಲಿ ರಥಸಪ್ತಮಿಯ ಸಂದರ್ಭದೊಂದಿಗೆ ಮಂತ್ರಸ್ನಾನಾದಿ ಶುದ್ಧಿವಿಧಾನ, ಅನೇಕ ಜನ್ಮಗಳ ಪಾಪಕ್ಷಯಕರವೆಂದು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅಂತಿಮವಾಗಿ ‘ವಿಮಲಾದಿತ್ಯ’ ಕಥೆಯಲ್ಲಿ ಕುಷ್ಠದಿಂದ ಪೀಡಿತನಾದ ವಿಮಲನು ಹರಿಕೇಶವ ವನದಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯಾರಾಧನೆ ಮಾಡಿ ಆರೋಗ್ಯ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಭಕ್ತರ ರಕ್ಷಣೆಯ ವರವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ; ಹೀಗಾಗಿ ವಿಮಲಾದಿತ್ಯ ರೋಗ-ಪಾಪಹರನೆಂದು ಸ್ಥಿರಗೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಈ ಆದಿತ್ಯ ಮಹಾತ್ಮ್ಯಗಳನ್ನು ಕೇಳುವುದರಿಂದ ಪುಣ್ಯಫಲ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಫಲಶ್ರುತಿಯೊಂದಿಗೆ ಅಧ್ಯಾಯ ಮುಕ್ತಾಯಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.
Adhyaya 2
दशाश्वमेधतीर्थमहिमा (Glory of the Daśāśvamedha Tīrtha)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಕಂದನು ಹೇಳುವದೇನೆಂದರೆ—ಮಂದರ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದ್ದರೂ ಮಹಾದೇವನಿಗೆ ಕಾಶಿಯ ಮೇಲಿನ ಆಕಾಂಕ್ಷೆ ಮತ್ತೆ ಉಕ್ಕುತ್ತದೆ; ಕಾಶೀ ಎಂಬುದು ದೈವಸಂಕಲ್ಪವನ್ನೂ ಕದಲಿಸುವ ಧಾರ್ಮಿಕ-ಆಕರ್ಷಣೆಯ ಪುಣ್ಯಕ್ಷೇತ್ರ. ಶಿವನು ವಿಧಾತ ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನು ಕರೆಯಿಸಿ, ಕಾಶಿಯಲ್ಲಿ “ಹಿಂತಿರುಗದ” ಸಮಸ್ಯೆಯನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸಬೇಕೆಂದು ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ; ಹಿಂದೆ ಕಳುಹಿಸಲಾದ ಯೋಗಿನಿಯರು ಮತ್ತು ಸಹಸ್ರಗು ಮರಳಿ ಬಂದಿಲ್ಲ. ಬ್ರಹ್ಮನು ವಾರಾಣಸಿಗೆ ಹೋಗಿ ನಗರದ ಆನಂದಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಸ್ತುತಿಸಿ, ವೃದ್ಧ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನ ವೇಷದಲ್ಲಿ ರಾಜ ದಿವೋದಾಸನ ಬಳಿಗೆ ಬರುತ್ತಾನೆ. ಅಲ್ಲಿ ರಾಜಧರ್ಮದ ಕುರಿತು ದೀರ್ಘ ಸಂಭಾಷಣೆ ನಡೆಯುತ್ತದೆ—ಪ್ರಜಾರಕ್ಷಣೆ, ತೀರ್ಥಕ್ಷೇತ್ರ ಸಂರಕ್ಷಣೆಯೇ ರಾಜತ್ವದ ಧರ್ಮವೆಂದು ಹೊಗಳಿ ಯಜ್ಞಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ಸಹಾಯ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ದಿವೋದಾಸನು ಸಂಪೂರ್ಣ ನೆರವು ನೀಡುತ್ತಾನೆ; ಬ್ರಹ್ಮನು ಕಾಶಿಯಲ್ಲಿ ಹತ್ತು ಅಶ್ವಮೇಧ ಯಜ್ಞಗಳನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿದ ಬಳಿಕ, ಹಿಂದಿನ ರುದ್ರಸರ ತೀರ್ಥ “ದಶಾಶ್ವಮೇಧ” ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಮುಂದೆ ತೀರ್ಥಮಾಹಾತ್ಮ್ಯ ವಿಧಿಯಾಗಿ ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ—ದಶಾಶ್ವಮೇಧದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ, ದಾನ, ಜಪ, ಹೋಮ, ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯ, ದೇವತಾರ್ಚನೆ, ತರ್ಪಣ, ಶ್ರಾದ್ಧ ಇವುಗಳ ಫಲ ಅಕ್ಷಯವೆಂದು ಘೋಷಿಸಲಾಗಿದೆ. ಜ್ಯೇಷ್ಠ ಶುಕ್ಲಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ದಶಹರಾ ದಿನದ ಸ್ನಾನವು ಅನೇಕ ಜನ್ಮಗಳ ಪಾಪವನ್ನು ನಿವಾರಿಸುತ್ತದೆ; ದಶಾಶ್ವಮೇಧೇಶ ಲಿಂಗದರ್ಶನ ಶುದ್ಧಿಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ; ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ ಶ್ರವಣ-ಪಠಣ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಪ್ರಾಪ್ತಿಗೆ ಕಾರಣವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಕಾಶಿಯ ಅನನ್ಯ ಮೋಕ್ಷದಾಯಕ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಪುನಃ ಸ್ಥಾಪಿಸಿ, ಕಾಶಿಯನ್ನು ಪಡೆದ ಬಳಿಕ ಅದನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುವುದು ಯುಕ್ತವಲ್ಲ ಎಂದು ಉಪಸಂಹರಿಸಲಾಗಿದೆ.
Adhyaya 3
Gaṇa-Preṣaṇa and the Establishment of Eponymous Liṅgas in Kāśī (गणप्रेषणं नामलिङ्गप्रतिष्ठा च)
ಅಗಸ್ತ್ಯರು ಸ್ಕಂದನನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾರೆ—ಕಾಶಿಯಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮನು ಸನ್ನಿಹಿತನಾಗಿರುವಾಗ ಶಿವನು ಏನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ? ಬ್ರಹ್ಮನಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಈ ‘ಅಪೂರ್ವ’ ವೃತ್ತಾಂತವೇನು? ಸ್ಕಂದನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ: ಕಾಶಿಯ ಅತೂಲ ಶಕ್ತಿ ಜೀವಿಗಳನ್ನು ಅಲ್ಲಿಯೇ ನೆಲೆಸುವಂತೆ ಆಕರ್ಷಿಸುತ್ತದೆ; ಇದರಿಂದ ಸೃಷ್ಟಿಯ ನಿಯತ ಕಾರ್ಯ-ವಿಭಾಗ ವ್ಯತ್ಯಯವಾಗಬಹುದೆಂಬ ಚಿಂತೆಯಿಂದ ಮಹಾದೇವನು ಗಣಗಳನ್ನು ಕರೆಯಿಸಿ ವಾರಾಣಸಿಗೆ ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾನೆ—ಯೋಗಿನಿಯರ ಚಟುವಟಿಕೆ, ಭಾನುಮಾನ ಸೂರ್ಯ ಮತ್ತು ಬ್ರಹ್ಮನ ಆಜ್ಞಾ-ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಪ್ರವಾಹವನ್ನು ಗಮನಿಸಲು. ಶಂಕುಕರ್ಣ, ಮಹಾಕಾಲ ಮೊದಲಾದ ಗಣರು ಕಾಶಿಗೆ ಬಂದೊಡನೆ ಅದರ ‘ಮೋಹಿನೀ’ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಕ್ಷಣಕಾಲ ತಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಮರೆತುಬಿಡುತ್ತಾರೆ. ಅವರು ಶಂಕುಕರ್ಣೇಶ್ವರ ಮತ್ತು ಮಹಾಕಾಲೇಶ್ವರ ಲಿಂಗಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಿ ಅಲ್ಲಿಯೇ ಉಳಿಯುತ್ತಾರೆ. ನಂತರ ಘಂಟಾಕರ್ಣ ಮತ್ತು ಮಹೋದರ; ಆಮೇಲೆ ಐದು ಗಣರ ಗುಂಪು; ಬಳಿಕ ಇನ್ನೂ ನಾಲ್ವರು—ಎಲ್ಲರೂ ಕಾಶಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ತಮ್ಮ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಲಿಂಗಗಳು ಹಾಗೂ ತೀರ್ಥಸ್ಥಾನಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾರೆ; ಘಂಟಾಕರ್ಣ-ಹ್ರದ ಮತ್ತು ಅದಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಶ್ರಾದ್ಧ-ಫಲದ ಮಹಿಮೆಯೂ ವರ್ಣಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಲಿಂಗಪೂಜೆಯನ್ನು ಮಹಾದಾನ-ಮಹಾಯಜ್ಞಗಳಿಗಿಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ಹೊಗಳಲಾಗಿದೆ; ಲಿಂಗಸ್ನಾನದ ವಿಧಾನ ಮತ್ತು ಅದರ ಶುದ್ಧಿಕರ ಫಲಗಳನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಕಾಶಿಯನ್ನು ಮೋಕ್ಷಭೂಮಿಯಾಗಿ ಚಿತ್ರಿಸಿ, ಅಲ್ಲಿನ ಮರಣವನ್ನೂ ಮಂಗಳವೆಂದು ಹೇಳಿ, ‘ಕಾಶೀ’ ನಾಮಸ್ಮರಣದ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಕೀರ್ತಿಸುತ್ತದೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ತಾರೇಶ/ತಾರಕೇಶ ಮುಂತಾದ ಗಣ-ನಾಮ ಲಿಂಗಗಳ ನಿರೂಪಣೆ ಮುಂದುವರಿದು, ಪ್ರತಿಕೂಲ ದೈವವಿದ್ದರೂ ನಿರಂತರ ಉದ್ಯಮ ಅಗತ್ಯವೆಂದು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತದೆ.
Adhyaya 4
कपर्दीश्वर-लिङ्ग-माहात्म्य एवं पिशाचमोचन-तीर्थ (Kapardīśvara Liṅga Māhātmya and the Piśāca-Mocana Tīrtha)
ಸ್ಕಂದನು ಕುಂಭಸಂಭವ (ಅಗಸ್ತ್ಯ)ರನ್ನು ಉದ್ದೇಶಿಸಿ ಕಪರ್ದೀಶ್ವರ ಲಿಂಗದ ಪರಮ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪಿತೃಈಶನ ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ಆ ಲಿಂಗವಿದ್ದು, ಅಲ್ಲಿ ‘ವಿಮಲೋದಕ’ ಎಂಬ ಕೆರೆಯನ್ನು ತೋಡಿಸಲಾಯಿತು; ಅದರ ಜಲಸ್ಪರ್ಶದಿಂದ ವ್ಯಕ್ತಿ ‘ವಿಮಲ’ (ಶುದ್ಧ)ನಾಗುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ನಂತರ ತ್ರೇತಾಯುಗದ ಕಥೆಯಲ್ಲಿ ಪಾಶುಪತ ತಪಸ್ವಿ ವಾಲ್ಮೀಕಿ ಮಧ್ಯಾಹ್ನ ನಿಯಮಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಭಸ್ಮಸ್ನಾನ, ಪಂಚಾಕ್ಷರಿ ಜಪ, ಧ್ಯಾನಸ್ಮರಣೆ, ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆಗಳನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿ, ಘೋಷ, ಗೀತ, ತಾಳ, ಹಸ್ತಾಭಿನಯಗಳೊಂದಿಗೆ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಆರಾಧನೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ಭಯಾನಕ ಪ್ರೇತ/ರಾಕ್ಷಸಸಮಾನ ಜೀವಿಯನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ; ಅದರ ದೇಹವರ್ಣನೆ ವಿಶದವಾಗಿ ಬಂದು, ಅಶುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ತಪೋನಿಯಮಗಳ ನಡುವಿನ ಬೋಧಕ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಆ ಜೀವಿ ತನ್ನ ಕರ್ಮಫಲವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತದೆ: ಗೋದಾವರಿ ತೀರದ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾನದಲ್ಲಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಾಗಿ ‘ತೀರ್ಥ-ಪ್ರತಿಗ್ರಹ’ (ತೀರ್ಥಸಂಬಂಧ ದಾನ ಸ್ವೀಕಾರ) ಮಾಡಿದ ಕಾರಣ ಕಠಿಣ ನಿರ್ಜನ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಪ್ರೇತಸ್ಥಿತಿಗೆ ಬಿದ್ದೆನು. ಶಿವಾಜ್ಞೆಯಿಂದ ಪ್ರೇತರು ಮತ್ತು ಮಹಾಪಾತಕಿಗಳು ಕಾಶಿಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಲಾರರು; ಗಡಿಯಲ್ಲಿ ಶಿವಗಣಗಳ ಭಯದಿಂದ ತಂಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ದಾರಿಹೋಗುವವನಿಂದ ಶಿವನಾಮ ಕೇಳಿದಾಗ ಪಾಪಕ್ಷಯವಾಗಿ ಸೀಮಿತ ಪ್ರವೇಶ ಸಾಧ್ಯವಾಯಿತು. ವಾಲ್ಮೀಕಿ ಕರುಣೆಯಿಂದ ಪರಿಹಾರವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ—ನಲಾಟದಲ್ಲಿ ವಿಭೂತಿಯನ್ನು ಕವಚದಂತೆ ಧರಿಸಿ, ವಿಮಲೋದಕದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ ಕಪರ್ದೀಶ್ವರನ ಪೂಜೆ ಮಾಡಬೇಕು. ಭಸ್ಮಚಿಹ್ನಿತನನ್ನು ಜಲದೇವತೆಗಳು ತಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ; ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ ನೀರು ಕುಡಿದಾಗ ಪ್ರೇತಭಾವ ನಾಶವಾಗಿ ದಿವ್ಯದೇಹ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ಪರಿವರ್ತಿತ ಜೀವ ಈ ತೀರ್ಥಕ್ಕೆ ‘ಪಿಶಾಚಮೋಚನ’ ಎಂಬ ಹೆಸರನ್ನು ಘೋಷಿಸಿ, ಮಾರ್ಗಶೀರ್ಷ ಶುಕ್ಲ ಚತುರ್ದಶಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ, ಪಿಂಡ-ತರ್ಪಣ, ಪೂಜೆ, ಅನ್ನದಾನ ಮಾಡುವಂತೆ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಅಂತ್ಯದ ಫಲಶ್ರುತಿ—ಈ ಕಥೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ/ಪಠಿಸಿದರೆ ಭೂತ-ಪ್ರೇತ-ಪಿಶಾಚ, ಕಳ್ಳರು ಮತ್ತು ಕಾಡುಮೃಗಗಳಿಂದ ರಕ್ಷಣೆ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ; ಗ್ರಹಪೀಡಿತ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಶಾಂತಿಕಥೆಯಾಗಿ ಪಠಿಸಲು ಶಿಫಾರಸು ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.
Adhyaya 5
Gaṇa-pratiṣṭhita Liṅgas in Kāśī and Śiva’s Discourse on Non-Abandonment of Kāśī (Uttarārdha, Adhyāya 5)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಧಾರ್ಮಿಕ ಸಂವಾದದೊಳಗೆ ಕಾಶಿಯ ಲಿಂಗಕ್ಷೇತ್ರಗಳ ಪಟ್ಟಿಯಂತಿರುವ ವರ್ಣನೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಸ್ಕಂದನು ವಿವಿಧ ಗಣಗಳಿಂದ ಕಾಶಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತವಾದ ಅನೇಕ ಲಿಂಗಗಳನ್ನು—ವಿಶ್ವೇಶ್ವರನ ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ, ಕೇದಾರದ ದಕ್ಷಿಣದಲ್ಲಿ, ಕುಬೇರನ ಸಮೀಪ, ಅಂತರಗೃಹದ ಉತ್ತರ ದ್ವಾರದ ಬಳಿ ಇತ್ಯಾದಿ ಸ್ಥಳಸೂಚನೆಗಳೊಂದಿಗೆ—ಹೇಳಿ, ದರ್ಶನ ಮತ್ತು ಅರ್ಚನೆಯ ಫಲಶ್ರುತಿಯನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪಿಂಗಲಾಖೇಶ, ವೀರಭದ್ರೇಶ್ವರ (ಯುದ್ಧರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ‘ವೀರಸಿದ್ಧಿ’), ಕಿರಾತೇಶ (ಅಭಯಪ್ರದ), ಚತುರ್ಮುಖೇಶ್ವರ (ದೇವಲೋಕ ಗೌರವ), ನಿಕುಂಭೇಶ್ವರ (ಕಾರ್ಯಸಫಲತೆ ಮತ್ತು ಉನ್ನತಿ), ಪಂಚಾಕ್ಷೇಶ (ಪೂರ್ವಜನ್ಮಸ್ಮೃತಿ), ಭಾರಭೂತೇಶ್ವರ (ದರ್ಶನಕ್ಕೆ ದೃಢ ಪ್ರೇರಣೆ), ತ್ರ್ಯಕ್ಷೇಶ್ವರ (ಭಕ್ತರು ‘ತ್ರ್ಯಕ್ಷ’ ಆಗುವುದು), ಕ್ಷೇಮಕ/ವಿಶ್ವೇಶ್ವರ ಪೂಜೆ (ವಿಘ್ನನಾಶ, ಸುರಕ್ಷಿತ ಪ್ರತಿಗಮನ), ಲಾಂಗಲೀಶ್ವರ (ರೋಗನಿವಾರಣೆ, ಸಮೃದ್ಧಿ), ವಿರಾಧೇಶ್ವರ (ಅಪರಾಧಶಮನ), ಸುಮુખೇಶ (ಪಾಪವಿಮೋಚನೆ, ಶುಭದರ್ಶನ), ಆಷಾಢೀಶ್ವರ (ಪಾಪಹರಣ ಮತ್ತು ಕಾಲವಿಶೇಷ ಯಾತ್ರಾ ಸೂಚನೆ) ಮುಂತಾದವುಗಳ ಗುಣಗಳೂ ಬರುತ್ತವೆ. ಉತ್ತರಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಶಿವನ ಆತ್ಮಚಿಂತನೆಯ ವಚನ—ಕಾಶಿ ಸಂಸಾರಭಾರದಿಂದ ನಲುಗಿದವರಿಗೆ ನಿಶ್ಚಿತ ಆಶ್ರಯ, ಪಂಚಕ್ರೋಶೀ ಪರಿಮಿತ ‘ನಗರದೇಹ’, ರುದ್ರಾವಾಸ. ‘ವಾರಾಣಸಿ/ಕಾಶಿ/ರುದ್ರಾವಾಸ’ ಎಂಬ ನಾಮವನ್ನು ಕೇಳುವುದೂ ಉಚ್ಚರಿಸುವುದೂ ಯಮಭಯವನ್ನು ತಣಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಮಹಾದೇವನು ಗಣೇಶನನ್ನು ಗಣಪರಿವಾರದೊಂದಿಗೆ ಕಾಶಿಗೆ ಕಳುಹಿಸಿ, ಅಲ್ಲಿ ನಿರಂತರ ಸಿದ್ಧಿ ಮತ್ತು ನಿರ್ವಿಘ್ನತೆ ಸ್ಥಿರವಾಗುವಂತೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ಕಾಶಿಯ ಶಾಶ್ವತ ಕರ್ಮ-ತತ್ತ್ವಕೇಂದ್ರತ್ವ ದೃಢಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.
Adhyaya 6
विघ्नेशस्य मायाप्रवेशः — Vināyaka’s Disguise, Omens, and the Court of Divodāsa
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಕಂದನು ಹೇಳುವದೇನೆಂದರೆ, ಶಿವಾಜ್ಞೆಯಂತೆ ವಿಘ್ನಜಿತ್/ವಿಘ್ನೇಶನು ಕಾಶಿಯ ಪರಿವರ್ತನೆಯನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಲು ತ್ವರಿತವಾಗಿ ವಾರಾಣಸಿಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಮಾಯಾಬಲದಿಂದ ವೇಷಾಂತರವನ್ನು ಧರಿಸಿದನು. ಅವನು ವೃದ್ಧ ನಕ್ಷತ್ರಪಾಠಕ/ಜ್ಯೋತಿಷಿಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ನಗರದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸಿ, ಸ್ವಪ್ನಗಳು ಮತ್ತು ಶಕುನ-ನಿಮಿತ್ತಗಳ ಅರ್ಥವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತ ಜನರ ವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ಗಳಿಸಿದನು. ಗ್ರಹಣಗಳು, ಕ್ರೂರ ಗ್ರಹಯೋಗಗಳು, ಧೂಮಕೇತುಗಳು, ಭೂಕಂಪಗಳು, ಪ್ರಾಣಿ-ವೃಕ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಅಪಶಕುನಗಳು, ನಗರವಿನಾಶ ಸೂಚಿಸುವ ಪ್ರತೀಕ ದೃಶ್ಯಗಳು—ಇಂತಹ ಅನೇಕ ಅಮಂಗಳ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸಿ ಸಮೀಪಿಸುತ್ತಿರುವ ರಾಜಕೀಯ ಅಪಾಯದ ವಾತಾವರಣವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದನು; ಇದರಿಂದ ಅನೇಕ ನಿವಾಸಿಗಳು ನಗರವನ್ನು ತೊರೆಯಲು ಆರಂಭಿಸಿದರು. ನಂತರ ಅಂತಃಪುರದ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಆ ‘ಬ್ರಾಹ್ಮಣ’ನ ಗುಣಗಳನ್ನು ಹೊಗಳುತ್ತಾರೆ; ರಾಣಿ ಲೀಲಾವತಿ ಅವನನ್ನು ರಾಜ ದಿವೋದಾಸನಿಗೆ ಶಿಫಾರಸು ಮಾಡುತ್ತಾಳೆ. ರಾಜನು ಗೌರವದಿಂದ ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ಏಕಾಂತದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಸ್ಥಿತಿ ಮತ್ತು ಭವಿಷ್ಯವನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ. ವೇಷಧಾರಿ ವಿಘ್ನೇಶನು ರಾಜಸ್ತುತಿಯನ್ನು ಮಾಡಿ, “ಹದಿನೆಂಟು ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಉತ್ತರದಿಂದ ಒಬ್ಬ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ಬರುತ್ತಾನೆ; ಅವನ ಸಲಹೆಯನ್ನು ಸಂಶಯವಿಲ್ಲದೆ ಅನುಸರಿಸಬೇಕು” ಎಂದು ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಧ್ಯಾಯಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಮಾಯಾಪ್ರಭಾವದಿಂದ ನಗರವು ವಿಘ್ನೇಶನ ವಶಕ್ಕೆ ಬಂದಿತೆಂದು ಹೇಳಿ, ಮುಂದಾಗಿ ಶಿವನು ವಿಘ್ನೇಶನನ್ನು ಹೇಗೆ ಸ್ತುತಿಸಿದನು ಮತ್ತು ಕಾಶಿಯಲ್ಲಿ ಅವನು ಯಾವ ಯಾವ ನಾಮ-ರೂಪಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದನು ಎಂದು ಅಗಸ್ತ್ಯನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ.
Adhyaya 7
Dhūṇḍhi-Vināyaka Stuti and the Āvaraṇa-Map of Vināyakas in Kāśī (काश्याम् विनायकावरणवर्णनम्)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ದೇವರು, ರುದ್ರರು, ಸಿದ್ಧರು, ಯಕ್ಷರು, ಗಂಧರ್ವರು, ಕಿನ್ನರರು ಮೊದಲಾದ ದಿವ್ಯ ಸಮೂಹಗಳ ಮಧ್ಯೆ ಮಹಾದೇವನ ಮಂಗಳಕರ ವಾರಾಣಸೀ ಪ್ರವೇಶವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ನಂತರ ಶಿವನು ಶ್ರೀಕಂಠರೂಪದಲ್ಲಿ ಗಣೇಶನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಾನೆ—ವಿನಾಯಕನು ಕಾರಣಾತೀತ ತತ್ತ್ವ, ವಿಘ್ನಗಳ ನಿಯಂತ್ರಕ ಮತ್ತು ನಿವಾರಕ, ಭಕ್ತರಿಗೆ ಸಿದ್ಧಿ ನೀಡುವ ಪರಮಾಶ್ರಯ ಎಂದು ಪ್ರತಿಪಾದನೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಮುಂದೆ ಧೂಂಡಿ-ವಿನಾಯಕನ ವಿಶೇಷ ಮಹಿಮೆ ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ; ಕಾಶಿಗೆ ಪ್ರವೇಶ ಸಫಲವಾಗಲು ಅವನ ಅನುಗ್ರಹ ಅಗತ್ಯ. ಮಣಿಕರ್ಣಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ, ಮೋದಕ, ಧೂಪ, ದೀಪ, ಮಾಲೆ ಮೊದಲಾದ ಅರ್ಪಣೆಗಳು, ಹಾಗೂ ಚತುರ್ಥೀ ವ್ರತ—ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಮಾಘ ಶುಕ್ಲ ಚತುರ್ಥೀ—ವಿಧಿಯಾಗಿ ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ; ವಾರ್ಷಿಕ ಯಾತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಎಳ್ಳಿನ ಅರ್ಪಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಹೋಮ ಮಾಡುವುದನ್ನೂ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಧೂಂಡಿಯ ಸಮೀಪ ಜಪ-ಪಠಣ ಮಾಡಿದರೆ ವಿಘ್ನನಾಶ, ಐಶ್ವರ್ಯ-ಸಮೃದ್ಧಿ, ಇಷ್ಟಸಿದ್ಧಿ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಫಲಶ್ರುತಿ ಇದೆ. ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಕಾಶೀ ಕ್ಷೇತ್ರದ ಪವಿತ್ರ ಭೌಗೋಳಿಕ ವಿನ್ಯಾಸವನ್ನು ‘ಆವರಣ’ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ನೀಡಲಾಗಿದೆ—ದಿಕ್ಕುಗಳಂತೆ ಮತ್ತು ರಕ್ಷಣಾವಲಯಗಳಂತೆ ಅನೇಕ ವಿನಾಯಕ ರೂಪಗಳ ಹೆಸರು-ಸ್ಥಾನಗಳನ್ನು ಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಭಯನಿವಾರಣೆ, ರಕ್ಷಣೆ, ಶೀಘ್ರಸಿದ್ಧಿ, ಪ್ರತಿಕೂಲ ಶಕ್ತಿಗಳ ನಿಯಂತ್ರಣ ಇತ್ಯಾದಿ ಸ್ಥಳೀಯ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಹೇಳಿ, ಕಾಶಿಯನ್ನು ಪದರಪದರವಾಗಿ ರಕ್ಷಿಸುವ ವಿನಾಯಕಮಂಡಲವಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗಿದೆ.
Adhyaya 8
Pādodaka-Tīrtha and the Keśava Circuit in Kāśī (पादोदकतीर्थ-केशवपरिक्रमा)
ಅಧ್ಯಾಯ 8 ಸಂಭಾಷಣಾರೂಪದಲ್ಲಿ ಸಾಗುತ್ತದೆ. ಮಂದರದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿರುವಾಗ ಶಿವನ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಕುರಿತು ಅಗಸ್ತ್ಯನು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದಾಗ, ಸ್ಕಂದನು ಕಾಶೀ-ಕೇಂದ್ರಿತವಾದ, ಅಶುದ್ಧಿ-ನಾಶಕ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಉಪದೇಶ ಬರುತ್ತದೆ—ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಪ್ರಯತ್ನ ಅಗತ್ಯವಾದರೂ ಫಲಸಿದ್ಧಿ ದೈವಸಾಕ್ಷಿ ಮತ್ತು ಪ್ರೇರಕನ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತ; ಶಿವಸ್ಮರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಮಾಡಿದ ಕರ್ಮಗಳು ಸಫಲ, ಶಿವಸ್ಮರಣೆ ಇಲ್ಲದೆ ವಿಧಿವಿಧಾನವಾಗಿ ಮಾಡಿದರೂ ಅವು ವಿಫಲವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ನಂತರ ವಿಷ್ಣು ಮಂದರದಿಂದ ವಾರಾಣಸಿಗೆ ತೆರಳಿ, ಗಂಗೆಯ ಸೀಮೆ/ಸಂಗಮದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ, ಪಾದೋದಕ-ತೀರ್ಥದ ಸ್ಥಾಪನೆ/ಗುರುತಿಸುವಿಕೆ ವಿವರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆಮೇಲೆ ಆದಿಕೇಶವ ಮೊದಲಾದ ಕೇಶವ-ಕ್ಷೇತ್ರಗಳು ಹಾಗೂ ಶಂಖ, ಚಕ್ರ, ಗದಾ, ಪದ್ಮ, ಮಹಾಲಕ್ಷ್ಮೀ, ತಾರ್ಕ್ಷ್ಯ, ನಾರದ, ಪ್ರಹ್ಲಾದ, ಅಂಬರೀಷ ಇತ್ಯಾದಿ ಅನೇಕ ತೀರ್ಥಗಳ ದಟ್ಟ ಪರಿಕ್ರಮಾ ಕ್ರಮ ನೀಡಲಾಗಿದೆ; ಪ್ರತಿಯೊಂದರಲ್ಲೂ ಸ್ನಾನ, ಪಾದೋದಕಪಾನ, ಶ್ರಾದ್ಧ, ತರ್ಪಣ, ದಾನ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಫಲ—ಶುದ್ಧಿ, ಪಿತೃಉನ್ನತಿ, ಸಮೃದ್ಧಿ, ಆರೋಗ್ಯ, ಮೋಕ್ಷಾಭಿಮುಖ ಲಾಭ—ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ. ಮುಂದಿನ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ‘ಸೌಗತ’ ತಪಸ್ವಿ/ಆಚಾರ್ಯನ ವಚನ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ, ಅಹಿಂಸೆಯೇ ಪರಮ ಧರ್ಮ, ಕರುಣೆಯೇ ಶ್ರೇಷ್ಠ ನೀತಿ ಎಂದು ಸಾರ್ವತ್ರಿಕ ನೈತಿಕ ಬೋಧನೆ ನೀಡುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಫಲಶ್ರುತಿಯಾಗಿ ಈ ಕಥೆಯನ್ನು ಓದುವುದು/ಕೇಳುವುದು ಇಷ್ಟಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ; ವಿಷ್ಣುವಿನ ಕಾಮಪೂರಕತ್ವ ಮತ್ತು ಶಿವನ ‘ಚಿಂತಾಸಾಧಕ’ ಶಕ್ತಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿ ಭರವಸೆ ನೀಡಲಾಗಿದೆ.
Adhyaya 9
पञ्चनदतीर्थप्रादुर्भावः (Origin and Merit of the Pañcanada Tīrtha)
ಅಧ್ಯಾಯವು ಅಗಸ್ತ್ಯರು ಸ್ಕಂದನನ್ನು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಸ್ತುತಿಸಿ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಕಾಶಿಯ ‘ಪಂಚನದ’ ತೀರ್ಥಕ್ಕೆ ಆ ಹೆಸರು ಏಕೆ, ಅದು ಪರಮ ಪಾವನವೆಂದು ಏಕೆ ಪ್ರಸಿದ್ಧ, ಮತ್ತು ವಿಷ್ಣು ಪರಾತ್ಪರನಾಗಿದ್ದರೂ ಅಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ಸನ್ನಿಧಾನ ಹೊಂದಿದ್ದಾನೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಅವರು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾರೆ. ಸ್ಕಂದನು ಸ್ಥಳಾಧಾರಿತ ಉಪದೇಶವಾಗಿ ಉತ್ತರಿಸಿ—ಭಗವಾನ್ ನಿರಾಕಾರನಾಗಿದ್ದರೂ ಸಾಕಾರವಾಗಿ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಾನೆ, ಸರ್ವಾಧಾರನಾಗಿದ್ದರೂ ಸ್ವತಂತ್ರನು—ಎಂದು ದೈವತತ್ತ್ವವನ್ನು ವಿವರಿಸಿ, ತೀರ್ಥದ ಉದ್ಭವ-ವಂಶಕಥೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಕಥೆಯಲ್ಲಿ ವೇದಶಿರ ಋಷಿ, ಶುಚಿ ಎಂಬ ಅಪ್ಸರೆ, ಮತ್ತು ಧೂತಪಾಪಾ ಎಂಬ ಕನ್ಯೆಯ ಜನನ ಬರುತ್ತದೆ. ಧೂತಪಾಪೆಯ ತಪಸ್ಸೇ ಅವಳ ಅಸಾಧಾರಣ ಪಾವಿತ್ರ್ಯದ ಮೂಲ; ಬ್ರಹ್ಮನು ವರ ನೀಡಿ ಅನೇಕಾನೇಕ ತೀರ್ಥಗಳು ಅವಳ ದೇಹದಲ್ಲಿ ನಿವಾಸಿಸುವಂತೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಇದರಿಂದ ಅವಳ ಶುದ್ಧಿಕರಣ ಶಕ್ತಿ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ. ಮುಂದೆ ಧರ್ಮನೊಂದಿಗೆ ಭೇಟಿಯಲ್ಲಿ ಪರಸ್ಪರ ಶಾಪಗಳು ಸಂಭವಿಸುತ್ತವೆ—ಧರ್ಮನು ಅವಿಮುಕ್ತ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಮಹಾಧರ್ಮನದಿಯಾಗಿ ಆಗುತ್ತಾನೆ; ಧೂತಪಾಪಾ ಚಂದ್ರಕಾಂತಮಣಿಯಂತಹ ರೂಪ ಪಡೆದು ಚಂದ್ರೋದಯದಲ್ಲಿ ದ್ರವವಾಗಿ ನದಿಯಾಗಿ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ವಿಧಿನಿರ್ದೇಶ—ಪಂಚನದದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ, ಪಿತೃತರ್ಪಣ, ಬಿಂದುಮಾಧವ ಪೂಜೆ, ಪಂಚನದ ಜಲದ ಪಾನ/ಪ್ರಯೋಗ ಪಾವನಕರ್ಮಗಳು; ಬಿಂದುತೀರ್ಥದಲ್ಲಿ ದಾನ ದಾರಿದ್ರ್ಯನಾಶಕವೆಂದು ಹೇಳಿ ಕಾಶಿಯ ತೀರ್ಥಯಾತ್ರೆಯ ಕ್ರಮವನ್ನು ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ.
Adhyaya 10
Bindumādhava-Prādurbhāva at Pañcanada-hrada and the Kārtika/Ūrja Vrata Framework (बिंदुमाधवप्रादुर्भावः)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಕಂದನು ‘ಮಾಧವ-ಪ್ರಾದುರ್ಭಾವ’ವನ್ನು ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸಿ, ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ಕೇಳುವುದರಿಂದ ಶೀಘ್ರ ಶುದ್ಧಿ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಮಂದರ ಪರ್ವತದಿಂದ ಕೇಶವನು ಕಾಶಿಗೆ ಬಂದು ಅದರ ಅಪೂರ್ವ ಪಾವಿತ್ರ್ಯವನ್ನು ನೋಡಿ, ಪಂಚನದ-ಹ್ರದವನ್ನು ಅತ್ಯುತ್ತಮ ತೀರ್ಥವೆಂದು ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಾನೆ—ಇದು ಲೋಕಪ್ರಸಿದ್ಧ ಶುದ್ಧತೆಯ ಮಾದರಿಗಳನ್ನೂ ಮೀರಿದೆ ಎಂದು ಘೋಷಿಸುತ್ತಾನೆ. ತಪಸ್ವಿ ಅಗ್ನಿಬಿಂದು ಬಂದು ವಿಷ್ಣುವಿಗೆ ದೀರ್ಘ ಸ್ತೋತ್ರ ಅರ್ಪಿಸುತ್ತಾನೆ; ಭಗವಾನ್ ಪರಾತ್ಪರನಾಗಿದ್ದರೂ ಭಕ್ತರ ಅನುಗ್ರಹಕ್ಕಾಗಿ ಸಗುಣರೂಪದಲ್ಲಿ ಅವತರಿಸುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಬಳಿಕ ವರವನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾನೆ—ಸರ್ವ ಜೀವಿಗಳ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಮೋಕ್ಷಾರ್ಥಿಗಳ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಾನ್ ಪಂಚನದದಲ್ಲಿ ಶಾಶ್ವತವಾಗಿ ನೆಲೆಸಬೇಕು. ವಿಷ್ಣು ವರ ನೀಡಿ, ಕಾಶಿಯನ್ನು ‘ತನೂ-ವ್ಯಯ’ (ದೇಹತ್ಯಾಗ) ಮೂಲಕ ಮೋಕ್ಷ ನೀಡುವ ವಿಶಿಷ್ಟ ಕ್ಷೇತ್ರವೆಂದು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾನೆ; ಮತ್ತೊಂದು ವರವಾಗಿ ಈ ತೀರ್ಥ ‘ಬಿಂದು-ತೀರ್ಥ’ವೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಲಿ, ಅಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ-ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ದೂರದಲ್ಲಿದ್ದರೂ ನಂತರ ದೇಹಾಂತದಲ್ಲಿ ಮುಕ್ತಿ ದೊರೆಯಲಿ ಎಂದು ಅನುಗ್ರಹಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಂತಿಮ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕಾರ್ತಿಕ/ಊರ್ಜಾ ವ್ರತದ ನಿಯಮಗಳು ವಿವರವಾಗುತ್ತವೆ—ಆಹಾರ ನಿಯಮ, ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯ, ಸ್ನಾನ, ದೀಪದಾನ, ಏಕಾದಶಿ ಜಾಗರಣೆ, ಸತ್ಯ, ವಾಕ್-ಸಂಯಮ, ಶೌಚ ನಿಯಮಗಳು ಮತ್ತು ಹಂತ ಹಂತದ ಉಪವಾಸ ಆಯ್ಕೆಗಳು. ಇವು ಧರ್ಮವನ್ನು ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸಿ, ಚತುರ್ವರ್ಗ ಸಾಧನೆಗೆ ನೆರವಾಗಿ, ಪರಮದೇವನ ಮೇಲೆ ದ್ವೇಷರಹಿತ ಭಾವ ಮತ್ತು ನಿರಂತರ ಭಕ್ತಿಸಾಧನೆಗೆ ವಿಶೇಷ ಒತ್ತು ನೀಡುತ್ತವೆ.
Adhyaya 11
बिंदुमाधव-तीर्थप्रभेदः तथा मणिकर्णिका-रहस्यं (Bindu-Mādhava’s Tīrtha-Forms and the Secret Greatness of Maṇikarṇikā)
ಅಧ್ಯಾಯದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಅಗಸ್ತ್ಯ ಮುನಿ ಶುದ್ಧಿಕರವಾದ ಮಾಧವಕಥೆ ಮತ್ತು ಪಂಚನದ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ಇನ್ನಷ್ಟು ಸ್ಪಷ್ಟೀಕರಣವನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾರೆ. ಸ್ಕಂದನು ಬಿಂದು-ಮಾಧವನ ವಾಣಿಯಾಗಿ ಅಗ್ನಿಬಿಂದು ಋಷಿಗೆ ಭಗವಾನ್ ಮಾಧವನ ಉಪದೇಶವನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಕ್ರಮಬದ್ಧವಾಗಿ ವಿಷ್ಣು ವಿವಿಧ ತೀರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ವಿವಿಧ ನಾಮ-ರೂಪಗಳಿಂದ ತಾನು ತಾನೇ ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾನೆ—ಕೇಶವ/ಮಾಧವ/ನೃಸಿಂಹ ಇತ್ಯಾದಿ—ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ತೀರ್ಥದ ವಿಶೇಷ ಫಲವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ: ಜ್ಞಾನಸ್ಥೈರ್ಯ (ಜ್ಞಾನ-ಕೇಶವ), ಮಾಯೆಯಿಂದ ರಕ್ಷಣೆ (ಗೋಪಿ-ಗೋವಿಂದ), ಐಶ್ವರ್ಯ-ಸಮೃದ್ಧಿ (ಲಕ್ಷ್ಮೀ-ನೃಸಿಂಹ), ಇಷ್ಟಸಿದ್ಧಿ (ಶೇಷ-ಮಾಧವ), ಉನ್ನತ ಸಾಧನೆಗಳು (ಹಯಗ್ರೀವ-ಕೇಶವ) ಮುಂತಾದವು. ಮುಂದೆ ತೀರ್ಥಗಳ ತೌಲನಿಕ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನದಲ್ಲಿ ಕಾಶೀ ಕ್ಷೇತ್ರದ ಅಪೂರ್ವ ಶಕ್ತಿ ಪ್ರತಿಪಾದನೆಯಾಗಿ, ಒಂದು ‘ರಹಸ್ಯ’ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ—ಮಧ್ಯಾಹ್ನದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ತೀರ್ಥಗಳು ವಿಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಮಣಿಕರ್ಣಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಸಂಗಮಿಸುತ್ತವೆ; ದೇವತೆಗಳು, ಋಷಿಗಳು, ನಾಗರು ಮತ್ತು ಇತರ ಸತ್ತ್ವಗಳೂ ಈ ಮಧ್ಯಾಹ್ನ-ಆಚಾರಚಕ್ರದಲ್ಲಿ ಪಾಲ್ಗೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಮಣಿಕರ್ಣಿಕೆಯ ಮಹಿಮೆ ಇಷ್ಟೆಂದರೆ ಒಂದು ಪ್ರಾಣಾಯಾಮ, ಒಂದು ಗಾಯತ್ರೀ ಜಪ, ಅಥವಾ ಒಂದು ಆಹುತಿಯೂ ಬಹುಗುಣ ಫಲ ನೀಡುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಅಗ್ನಿಬಿಂದು ಮಣಿಕರ್ಣಿಕೆಯ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಕೇಳಿದಾಗ, ವಿಷ್ಣು ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರ ಪ್ರದೇಶ, ವಿನಾಯಕ ಸ್ಥಾನಗಳು ಮುಂತಾದ ಗುರುತುಗಳಿಂದ ಸ್ಥೂಲ ಗಡಿಯನ್ನು ತಿಳಿಸಿ, ಸಮೀಪದ ತೀರ್ಥಗಳು ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಫಲಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಮಣಿಕರ್ಣಿಕೆಯನ್ನು ದೇವೀರೂಪವಾಗಿ ಧ್ಯಾನಿಸುವ ವಿಧಾನ, ಮಂತ್ರಸ್ವರೂಪ, ಮತ್ತು ಮೋಕ್ಷಾಭಿಲಾಷೆಗೆ ಜಪ-ಹೋಮಗಳ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಸಮೀಪದ ಶಿವಲಿಂಗಗಳು, ತೀರ್ಥಗಳು, ರಕ್ಷಕ ರೂಪಗಳ ಪಟ್ಟಿ ನೀಡಿ, ಬಿಂದು-ಮಾಧವ ಕಥೆಯನ್ನು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಪಠಿಸಿ/ಶ್ರವಣ ಮಾಡಿದರೆ ಭುಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಮುಕ್ತಿ ಎರಡೂ ದೊರೆಯುತ್ತವೆ ಎಂಬ ಫಲಶ್ರುತಿಯೊಂದಿಗೆ ಅಧ್ಯಾಯ ಮುಕ್ತಾಯಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.
Adhyaya 12
Kapilā-hrada / Kapiladhārā Māhātmya and Pitṛ-tarpaṇa Phala (कपिलाह्रद–कपिलधारामाहात्म्य तथा पितृतर्पणफल)
ಅಗಸ್ತ್ಯರು ಕಾಶಿಯಲ್ಲಿ ನಡೆದ ದಿವ್ಯ ಸಮಾಗಮದ ವಿವರವನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾರೆ—ವೃಷಧ್ವಜ ಶಿವನ ಆಗಮನ, ವಿಷ್ಣು, ಬ್ರಹ್ಮ, ರವಿ, ಗಣಗಳು, ಯೋಗಿನಿಯರ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯ, ಹಾಗೂ ಶಿವನನ್ನು ಗೌರವಿಸುವ ಕ್ರಮ. ಸ್ಕಂದನು ಸಭಾ-ಶಿಷ್ಟಾಚಾರವನ್ನು—ಪ್ರಣಾಮ, ಆಸನಕ್ರಮ, ಆಶೀರ್ವಾದಗಳು ಇತ್ಯಾದಿ—ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ; ಶಿವನು ಬ್ರಹ್ಮನಿಗೆ ಆಚರಣೆಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಧೈರ್ಯ ನೀಡುತ್ತಾ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾಪರಾಧದ ಗಂಭೀರತೆ ಮತ್ತು ಶಿವಲಿಂಗ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆಯ ಪಾವನ ಫಲವನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ। ದಿವೋದಾಸನ ಆಳ್ವಿಕೆಯಲ್ಲಿ ನಿಯಮಬದ್ಧವಾಗಿ ಕಾಶಿಯ ಹೊರಗೆ ತಾನು ಕಾಯುತ್ತಿದ್ದೆನೆಂದು ರವಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ; ಶಿವನು ಅದನ್ನು ದೈವೀ ಆಡಳಿತದ ಭಾಗವೆಂದು ನಿರ್ಣಯಿಸುತ್ತಾನೆ। ನಂತರ ತೀರ್ಥೋತ್ಪತ್ತಿ—ಗೋಲೋಕದಿಂದ ಐದು ದಿವ್ಯ ಕಪಿಲಾ ಹಸುಗಳು ಬಂದು ಹಾಲನ್ನು ಹರಿಸುತ್ತವೆ; ಆ ಹಾಲಿನಿಂದ ಸರೋವರ ಉಂಟಾಗಿ, ಶಿವನು ಅದಕ್ಕೆ ‘ಕಪಿಲಾಹ್ರದ’ ಎಂದು ನಾಮಕರಣ ಮಾಡಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ತೀರ್ಥವೆಂದು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ। ಅಲ್ಲಿ ಪಿತೃಗಳು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ವರವನ್ನು ಬೇಡಿದಾಗ, ಶಿವನು ಶ್ರಾದ್ಧ, ಪಿಂಡದಾನ, ತರ್ಪಣಗಳ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ವಿಧಿಸುತ್ತಾನೆ; ಕುಹೂ/ಸೋಮ ಸಂಯೋಗ ಮತ್ತು ಅಮಾವಾಸ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಅಕ್ಷಯ ತೃಪ್ತಿಯ ವಿಶೇಷ ಫಲವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ। ಮಧುಸ್ರವಾ, ಕ್ಷೀರನೀರಧಿ, ವೃಷಭಧ್ವಜ-ತೀರ್ಥ, ಗದಾಧರ, ಪಿತೃ-ತೀರ್ಥ, ಕಪಿಲಧಾರಾ, ಶಿವಗಯಾ ಎಂಬ ಹಲವು ಹೆಸರುಗಳು ಉಲ್ಲೇಖವಾಗುತ್ತವೆ; ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಅರ್ಹತೆ ಇದೆ, ವಿವಿಧ ವಿಧದ ಮೃತರಿಗೆಲೂ ಫಲ ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ। ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಶ್ರವಣ-ಪಠಣದಿಂದ ಮಹಾಪಾಪಕ್ಷಯ ಮತ್ತು ಶಿವಸಾಯುಜ್ಯ ಎಂಬ ಫಲಶ್ರುತಿ ನೀಡಿ, ಕಥೆಯನ್ನು ‘ಕಾಶೀ-ಪ್ರವೇಶ’ ಜಪಾಖ್ಯಾನ ಪರಂಪರೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕಿಸುತ್ತದೆ।
Adhyaya 13
अध्याय १३ — ज्येष्ठेश्वर-निवासेश्वर-जयगीषव्येश्वर-माहात्म्य एवं जयगीषव्य-स्तोत्र
ಅಗಸ್ತ್ಯರು ಕಾಶಿಯ ವೈಭವ ಮತ್ತು ತಾರಕಾರೇ (ಕಾಶೀ) ಯಲ್ಲಿ ಶಿವನ ಲೀಲೆಗಳ ಕುರಿತು ಸ್ಕಂದನನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾರೆ. ಸ್ಕಂದನು ಜೈಗೀಷವ್ಯ ಎಂಬ ಯೋಗಿ-ಮುನಿಯ ಪ್ರಸಂಗವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—ತ್ರಿನೇತ್ರ ಮಹಾದೇವನ ‘ವಿಷಮ-ಈಕ್ಷಣ’ ಕಮಲಪಾದಗಳನ್ನು ಮತ್ತೆ ದರ್ಶನ ಮಾಡುವವರೆಗೆ ತಾನು ಅನ್ನ-ಜಲ ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಅವನು ಘೋರ ನಿಯಮ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ದರ್ಶನವಿಲ್ಲದೆ ಮಾಡಿದ ಭೋಜನ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕವಾಗಿ ದೋಷಯುಕ್ತವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ವ್ರತವನ್ನು ಶಿವನೇ ತಿಳಿದು ನಂದಿಯನ್ನು ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಂದಿ ಸುಂದರ ಗುಹೆಗೆ ಭಕ್ತನನ್ನು ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗಿ ದಿವ್ಯ ‘ಲೀಲಾ-ಕಮಲ’ ಸ್ಪರ್ಶದಿಂದ ಅವನನ್ನು ಸಜೀವಗೊಳಿಸಿ ಬಲಪಡಿಸಿ, ಶಿವ-ಗೌರಿಯ ಸನ್ನಿಧಿಗೆ ತರುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಜೈಗೀಷವ್ಯನು ವಿಶಾಲ ಶಿವಸ್ತೋತ್ರದಿಂದ ಅನೇಕ ನಾಮ-ವಿಶೇಷಣಗಳೊಂದಿಗೆ ಮಹಾದೇವನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸಿ ಏಕಾಂತ ಶರಣಾಗತಿಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪ್ರಸನ್ನನಾದ ಶಿವನು ವರಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾನೆ—ಅವಿಚ್ಛಿನ್ನ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯ, ಜೈಗೀಷವ್ಯ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿಸಿದ ಲಿಂಗದಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯವಾಸ, ಮತ್ತು ಯೋಗೋಪದೇಶದಿಂದ ಅವನನ್ನು ಅಗ್ರಗಣ್ಯ ಯೋಗಾಚಾರ್ಯನಾಗಿಸುವುದು. ಈ ಸ್ತೋತ್ರ ಮಹಾಪಾಪನಾಶಕ, ಪುಣ್ಯ-ಭಕ್ತಿವರ್ಧಕ ಎಂದು ಘೋಷಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಕಾಶಿಯ ತೀರ್ಥಭೂಗೋಳವೂ ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ—ಜ್ಯೇಷ್ಠವಾಪಿಯ ಸಮೀಪ ಸ್ವಯಂಭೂ ಜ್ಯೇಷ್ಠೇಶ್ವರ ಲಿಂಗ ಮತ್ತು ಜ್ಯೇಷ್ಠಾ ಗೌರಿಯ ಪ್ರಾದುರ್ಭಾವ; ಜ್ಯೇಷ್ಠ ಶುಕ್ಲ ಚತುರ್ದಶಿ, ಸೋಮವಾರ, ಅನುರಾಧಾ ನಕ್ಷತ್ರದಲ್ಲಿ ಮಹಾಯಾತ್ರಾ ವಿಧಿ; ಜ್ಯೇಷ್ಠಮಾಸದಲ್ಲಿ ರಾತ್ರಿಜಾಗರಣೋತ್ಸವ; ಜ್ಯೇಷ್ಠಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಶ್ರಾದ್ಧಕ್ಕೆ ವಿಶೇಷ ಫಲ; ನಂತರ ನಿವಾಸೇಶ (ಶಿವನ ಸ್ವಯಂಸ್ಥಾಪಿತ ನಿವಾಸ-ಲಿಂಗ) ಎಂಬ ನಾಮಕರಣ. ಫಲಶ್ರುತಿಯಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ಕೇಳಿದರೆ ಪಾಪಕ್ಷಯ ಮತ್ತು ಕ್ಲೇಶರಕ್ಷೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
Adhyaya 14
काशीमाहात्म्ये ब्राह्मणसमागमः, लिङ्गप्रतिष्ठा, अविमुक्तमोक्षोपदेशश्च (Kāśī-Māhātmya: Assembly of Brāhmaṇas, Liṅga Foundations, and the Avimukta Teaching on Liberation)
ಅಗಸ್ತ್ಯರು ಸ್ಕಂದನನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾರೆ—ಭಗವಂತನಿಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಿಯವಾದ, ಮಹಾಪುಣ್ಯದಾಯಕ ‘ಜ್ಯೇಷ್ಠಸ್ಥಾನ’ದಲ್ಲಿ ಏನು ಸಂಭವಿಸಿತು? ಸ್ಕಂದನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ: ಶಿವನು ಮಂದರಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದ್ದಾಗ ಕಾಶಿಯ ನಿವಾಸಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರೂ ಕ್ಷೇತ್ರತ್ಯಾಗಿಗಳೂ ಮಹಾಕ್ಷೇತ್ರದ ಪವಿತ್ರ ಆರ್ಥಿಕಾಧಾರದಿಂದ ‘ದಂಡಖಾತಾ’ ಎಂಬ ಸುಂದರ ಕೆರೆಯನ್ನು ತೋಡಿಸಿ, ಅದರ ಸುತ್ತ ಅನೇಕ ಮಹಾಲಿಂಗಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಿದರು. ಅವರು ವಿಭೂತಿಧಾರಣೆ, ರುದ್ರಾಕ್ಷಧಾರಣೆ, ಲಿಂಗಪೂಜೆ ಮತ್ತು ಶತರುದ್ರೀಯ ಜಪ—ಈ ಶೈವಾಚಾರಗಳನ್ನು ನಿತ್ಯ ಪಾಲಿಸಿದರು. ಶಿವನ ಪುನರಾಗಮನದ ಸುದ್ದಿ ಕೇಳಿ ಮಂದಾಕಿನಿ, ಹಂಸತೀರ್ಥ, ಕಪಾಲಮೋಚನ, ಋಣಮೋಚನ, ವೈತರಣಿ, ಲಕ್ಷ್ಮೀತೀರ್ಥ, ಪಿಶಾಚಮೋಚನ ಮೊದಲಾದ ಅನೇಕ ತೀರ್ಥ/ಕುಂಡಗಳಿಂದ ಅಪಾರ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ದರ್ಶನಾರ್ಥವಾಗಿ ಬಂದು ಗಂಗಾತೀರದಲ್ಲಿ ಅರ್ಪಣೆಗಳು ಮತ್ತು ಮಂಗಳಸ್ತೋತ್ರಗಳೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿದರು. ಶಿವನು ಅವರಿಗೆ ಆಶ್ವಾಸನೆ ನೀಡಿ ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ—ಕಾಶಿ ‘ಕ್ಷೇಮಮೂರ್ತಿ’ ಮತ್ತು ‘ನಿರ್ವಾಣನಗರಿ’; ‘ಕಾಶಿ’ ಎಂಬ ಮಂತ್ರಸ್ಮರಣೆ ರಕ್ಷಕವೂ ಪರಿವರ್ತಕವೂ. ಕಾಶೀಭಕ್ತರ ಮೋಕ್ಷಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ದೃಢಪಡಿಸಿ, ಭಕ್ತಿಯಿಲ್ಲದೆ ಕಾಶಿಯಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ದೋಷವನ್ನು ಎಚ್ಚರಿಸಿ, ವರಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾನೆ—ಪ್ರಭು ಕಾಶಿಯನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಬಾರದು, ಭಕ್ತರಿಗೆ ಅಚಲ ಭಕ್ತಿ ಮತ್ತು ನಿರಂತರ ಕಾಶೀವಾಸ ಇರಬೇಕು, ಹಾಗೂ ಭಕ್ತರು ಪ್ರತಿಷ್ಠಿಸಿದ ಲಿಂಗಗಳಲ್ಲಿ ಶಿವಸನ್ನಿಧಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಿರಬೇಕು. ಮುಂದೆ ಕಾಶೀವಾಸಿಗಳಿಗೆ ನೀತಿನಿಯಮಗಳು—ಸೇವೆ, ಪೂಜೆ, ಸ್ವಸಂಯಮ, ದಾನ, ದಯೆ, ಅಹಿಂಸೆ, ಹಾನಿಯಿಲ್ಲದ ವಾಣಿ—ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕಾಶಿಯಲ್ಲಿ ದುಷ್ಕೃತ್ಯಕ್ಕೆ ಕರ್ಮಫಲಗಳೂ ವರ್ಣಿತವಾಗಿವೆ; ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ‘ರುದ್ರ-ಪಿಶಾಚ’ದಂತೆ ಕಠಿಣ ಮಧ್ಯಾವಸ್ಥೆ ಮತ್ತು ಶೋಧನದುಃಖಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿ ನಂತರ ಮುಕ್ತಿ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಅವಿಮುಕ್ತದ ವಿಶೇಷ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ—ಅಲ್ಲಿ ಸತ್ತವನು ನರಕಕ್ಕೆ ಬೀಳುವುದಿಲ್ಲ; ಪ್ರಯಾಣಕಾಲದಲ್ಲಿ ಶಿವನು ತಾರಕ-ಬ್ರಹ್ಮ ಉಪದೇಶ ನೀಡುತ್ತಾನೆ; ಅಲ್ಪದಾನವೂ ಮಹಾಪುಣ್ಯ ನೀಡುತ್ತದೆ; ಮತ್ತು ಈ ‘ಗುಹ್ಯಾಖ್ಯಾನ’ದ ಪಠಣ-ಶ್ರವಣ-ಉಪದೇಶ ಪಾಪಕ್ಷಯ ಮಾಡಿ ಶಿವಲೋಕಪ್ರಾಪ್ತಿಗೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ.
Adhyaya 15
Jyeṣṭhasthāna Liṅga-Catalog and the Origins of Kaṇḍukeśvara & Vyāghreśvara
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಕಂದನು ಕುಂಭಜನಿಗೆ ಜ್ಯೇಷ್ಠೇಶ್ವರದ ಸುತ್ತಲಿರುವ ಅನೇಕ ಲಿಂಗಗಳ ಸಮೂಹವನ್ನು ಗಣನೆ ಮಾಡಿ, ಅವು ಸಿದ್ಧಿದಾಯಕವೂ ಪಾಪ-ಕಲುಷ ನಿವಾರಕವೂ ಆದ ಪವಿತ್ರ ಸ್ವರೂಪಗಳೆಂದು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ವಿಶೇಷ ಫಲಗಳೂ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ—ಪರಾಶರೇಶ್ವರದ ದರ್ಶನಮಾತ್ರದಿಂದ ‘ಶುದ್ಧ ಜ್ಞಾನ’ ಲಭಿಸುತ್ತದೆ; ಮಾಣ್ಡವ್ಯೇಶ್ವರ ಬುದ್ಧಿಭ್ರಮವನ್ನು ದೂರಮಾಡುತ್ತದೆ; ಜಾಬಾಲೀಶ್ವರ ದುರ್ಗತಿಯನ್ನು ತಡೆಯುತ್ತದೆ; ಸುಮಂತು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ ಆದಿತ್ಯನ ದರ್ಶನದಿಂದ ಕುಷ್ಠ/ಚರ್ಮರೋಗ ಶಮನವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಲಿಂಗಗಳ ಸ್ಮರಣೆ, ದರ್ಶನ, ಸ್ಪರ್ಶ, ಪೂಜೆ, ನಮಸ್ಕಾರ ಮತ್ತು ಸ್ತುತಿಯಿಂದ ಕಲುಷ ಉದ್ಭವಿಸುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಸಾಮಾನ್ಯ ಫಲಶ್ರುತಿ. ನಂತರ ಮೊದಲ ಕಾರಣಕಥೆ: ಜ್ಯೇಷ್ಠಸ್ಥಾನದ ಬಳಿ ಶಿವಾ/ದೇವಿ ಕಂದುಕ (ಚೆಂಡು) ಜೊತೆ ಆಟವಾಡುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಇಬ್ಬರು ಶತ್ರುಗಳು ಅವಳನ್ನು ಹಿಡಿಯಲು ಬರುತ್ತಾರೆ. ಸರ್ವಜ್ಞ ದೇವಿ ಅವರನ್ನು ಗುರುತಿಸಿ ಅದೇ ಚೆಂಡಿನಿಂದ ಸಂಹರಿಸುತ್ತಾಳೆ; ಆ ಕಂದುಕ ಲಿಂಗರೂಪವಾಗಿ ಪರಿವರ್ತನೆಗೊಂಡು ‘ಕಂದುಕೇಶ್ವರ’ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ—ದುಃಖನಿವಾರಕ, ಭಕ್ತರಿಗೆ ದೇವಿಯ ನಿತ್ಯ ಸನ್ನಿಧಿಯ ಆಶ್ರಯ. ಮುಂದೆ ದಂಡಖಾತ ತೀರ್ಥದ ಎರಡನೇ ಕಥೆ: ವೇದಯಜ್ಞಗಳಿಂದ ದೇವರ ಬಲ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ ಎಂದು ತಿಳಿದ ದುಷ್ಟನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣವಧದಿಂದ ದೇವಬಲ ಕ್ಷೀಣಗೊಳಿಸಲು ಸಂಚು ರೂಪಿಸಿ, ವೇಷಧಾರಿಯಾಗಿ ತಪಸ್ವಿಗಳ ಮೇಲೆ ದಾಳಿ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಶಿವರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬ ಭಕ್ತ ಪೂಜಕ ರಕ್ಷಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ; ಆಗ ಶಿವನು ವ್ಯಾಘ್ರ-ಸಂಬಂಧಿತ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರकटಿಸಿ ‘ವ್ಯಾಘ್ರೇಶ್ವರ’ ಲಿಂಗವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇದರ ಸ್ಮರಣೆಯಿಂದ ಸಂಕಟದಲ್ಲಿ ಜಯ, ಕಳ್ಳ-ಮೃಗಾದಿ ಅಪಾಯಗಳಿಂದ ರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ಉಪಾಸಕರಿಗೆ ನಿರ್ಭಯತೆ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಘ್ರೇಶ್ವರದ ಪಶ್ಚಿಮದಲ್ಲಿರುವ ‘ಉಟಜೇಶ್ವರ’ ಲಿಂಗವೂ ಭಕ್ತರಕ್ಷಣಾರ್ಥವೇ ಉದ್ಭವಿಸಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ।
Adhyaya 16
ज्येष्ठेश्वरपरिसर-लिङ्गकुण्डवर्णनम् / Mapping of Liṅgas, Kuṇḍas, and Protective Deities around Jyeṣṭheśvara
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಕಂದನು ಜ್ಯೇಷ್ಠೇಶ್ವರನ ಸುತ್ತಲಿನ ಉಪಲಿಂಗಗಳು, ಕುಂಡಗಳು ಮತ್ತು ವಾಪಿಗಳನ್ನು ದಿಕ್ಕು‑ಕ್ರಮ ಹಾಗೂ ಸಮೀಪಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಿ, ಯಾತ್ರಿಕರಿಗೆ ಅನುಸರಿಸಬಹುದಾದ ತೀರ್ಥಪರಿಕ್ರಮಾ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ರೂಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಪ್ಸರಸೇಶ್ವರ ಮತ್ತು ಅಪ್ಸರಸ‑ಕೂಪ (ಸೌಭಾಗ್ಯ‑ಉದಕ) ಕುರಿತು ಹೇಳಿ, ಅಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ‑ದರ್ಶನದಿಂದ ದುರ್ಭಾಗ್ಯ ನಿವಾರಣೆಯಾಗುತ್ತದೆ ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ವಾಪಿಯ ಸಮೀಪದ ಕುಕ್ಕುಟೇಶನ ಪೂಜೆಯಿಂದ ಗೃಹವೃದ್ಧಿ ಫಲ, ಜ್ಯೇಷ್ಠ‑ವಾಪಿ ತೀರದ ಪಿತಾಮಹೇಶ್ವರನು ಶ್ರಾದ್ಧಸ್ಥಾನವಾಗಿ ಪಿತೃತೃಪ್ತಿಗೆ, ಹಾಗೂ ಗದಾಧರೇಶ್ವರನು ಪಿತೃಸಂತೋಷ ನೀಡುವವನೆಂದು ಉಲ್ಲೇಖಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮುಂದೆ ನಾಗಸಂಬಂಧಿತ ತೀರ್ಥಗಳು—ವಾಸುಕೀಶ್ವರ ಮತ್ತು ವಾಸುಕೀ‑ಕುಂಡದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ‑ದಾನ ವಿಧಿ; ನಾಗಪಂಚಮಿಯನ್ನು ವಿಶೇಷ ದಿನವಾಗಿ ಸೂಚಿಸಿ ಸರ್ಪಭಯ ಮತ್ತು ವಿಷದಿಂದ ರಕ್ಷಣೆ ಫಲವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ತಕ್ಷಕೇಶ್ವರ ಮತ್ತು ತಕ್ಷಕ‑ಕುಂಡವೂ ಇದೇ ರಕ್ಷಣಾಭಾವವನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸುತ್ತವೆ. ಭೈರವ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಕಪಾಲೀ ಭೈರವನು ಭಕ್ತರ ಭಯಹರ, ಆರು ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯಾಸಿದ್ಧಿ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಮಾತು; ಚಂಡೀ ಮಹಾಮುಂಡೆಯನ್ನು ಬಲಿ‑ನೈವೇದ್ಯಗಳಿಂದ ಪೂಜಿಸಬೇಕು, ಮಹಾಷ್ಟಮೀ ಯಾತ್ರೆಯಿಂದ ಯಶಸ್ಸು ಮತ್ತು ಸಮೃದ್ಧಿ ಲಭಿಸುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಚತುಃಸಾಗರ‑ವಾಪಿಕಾ ಮತ್ತು ಸಮುದ್ರಗಳಿಂದ ಸ್ಥಾಪಿತವಾದ ನಾಲ್ಕು ಲಿಂಗಗಳ ವರ್ಣನೆ; ಹರನ ವೃಷಭನು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಿದ ವೃಷಭೇಶ್ವರದ ದರ್ಶನದಿಂದ ಆರು ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ ಮುಕ್ತಿ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಗಂಧರ್ವೇಶ್ವರ‑ಕುಂಡದಲ್ಲಿ ಅರ್ಪಣೆ‑ಪೂಜೆಯಿಂದ “ಗಂಧರ್ವರೊಂದಿಗೆ ಭೋಗ” ಫಲ, ಕರ್ಕೋಟೇಶ್ವರ‑ಕರ್ಕೋಟ‑ವಾಪಿಯಿಂದ ನಾಗಲೋಕ ಗೌರವ ಮತ್ತು ವಿಷಭಯರಹಿತತೆ. ಧುಂಧುಮಾರೀಶ್ವರನು ಶತ್ರುಜನ್ಯ ಭಯ ನಿವಾರಕ, ಪುರೂರವೇಶ್ವರನು ಚತುರ್ವರ್ಗಪ್ರದ, ಸುಪ್ರತೀಕೇಶ್ವರನು ಕೀರ್ತಿ‑ಬಲಪ್ರದ ಮತ್ತು ಮಹಾಸರೋವರ ಸಂಬಂಧಿತ. ಉತ್ತರದ್ವಾರದಲ್ಲಿ ವಿಜಯಭೈರವೀ ರಕ್ಷಕಿ, ಹುಂಡನ‑ಮುಂಡನ ಗಣಗಳು ವಿಘ್ನನಾಶಕರು—ಅವರ ದರ್ಶನದಿಂದ ಕ್ಷೇಮ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ವರಣಾ ತೀರದ ಮೇನಾ‑ಹಿಮವಾನ್ ಪ್ರಸಂಗ, ಭಿಕ್ಷುಕನ ವರದಿಯಿಂದ ವಿಶ್ವೇಶ್ವರ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯ ಮತ್ತು ವಿಶ್ವಕರ್ಮನ ಭವ್ಯ ನಿರ್ಮಾಣ, ಹಾಗೂ ಈ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಕೇಳುವುದರಿಂದ ಪಾಪಕ್ಷಯ ಮತ್ತು ಶಿವಲೋಕಪ್ರಾಪ್ತಿ ಎಂಬ ಫಲಶ್ರುತಿ ಬರುತ್ತದೆ.
Adhyaya 17
Ratneśvara-liṅga Prādurbhāva and Māhātmya (रत्नेश्वरलिङ्ग-प्रादुर्भाव-माहात्म्य)
ಅಧ್ಯಾಯ 17ರಲ್ಲಿ ಅಗಸ್ತ್ಯ ಮುನಿಗಳು ಕಾಶಿಯಲ್ಲಿರುವ ರತ್ನೇಶ್ವರ ಮಹಾಲಿಂಗದ ಪ್ರಾದುರ್ಭಾವ ಮತ್ತು ಮಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ವಿವರಿಸಬೇಕೆಂದು ಸ್ಕಂದನನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾರೆ. ಸ್ಕಂದನು ಸ್ವಯಂಭೂ ಪ್ರಾಕಟ್ಯದ ಕಥೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—ಪಾರ್ವತಿಗೆ ಅರ್ಪಣಭಾವದಿಂದ ಹಿಮವಾನ್ ಸಂಗ್ರಹಿಸಿದ ರತ್ನರಾಶಿಯೇ ಪ್ರಕಾಶಮಾನ ರತ್ನಮಯ ಲಿಂಗದ ಆಧಾರವಾಯಿತು; ಅದರ ದರ್ಶನಮಾತ್ರದಿಂದಲೇ ‘ಜ್ಞಾನರತ್ನ’ ಲಭಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಶಿವ-ಪಾರ್ವತಿಗಳು ಆ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಬಂದು, ಲಿಂಗದ ಆಳವಾದ ಮೂಲತ್ವ ಮತ್ತು ಜ್ವಲಂತ ತೇಜಸ್ಸಿನ ಕುರಿತು ಪಾರ್ವತಿ ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದಾಗ, ಶಿವನು ಅದರ ಅರ್ಥವನ್ನು ವಿವರಿಸಿ ‘ರತ್ನೇಶ್ವರ’ ಎಂದು ನಾಮಕರಣ ಮಾಡಿ, ವಾರಾಣಸಿಯಲ್ಲಿ ಇದರ ವಿಶೇಷ ಫಲಪ್ರದ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತಾನೆ. ಗಣರು (ಸೋಮನಂದಿನಾದಿಗಳು) ಕ್ಷಿಪ್ರವಾಗಿ ಸ್ವರ್ಣಪ್ರಾಸಾದವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅಲ್ಪ ಪ್ರಯತ್ನದಿಂದ ಮಾಡಿದ ದೇವಾಲಯ ನಿರ್ಮಾಣ ಮತ್ತು ಲಿಂಗಪ್ರತಿಷ್ಠೆಯೂ ಮಹಾಪುಣ್ಯವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ ಎಂದು ಗ್ರಂಥವು ಒತ್ತಿ ಹೇಳಿ, ಕಾಶಿಕ್ಷೇತ್ರದ ತೀವ್ರ ಪುಣ್ಯಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಒಂದು ಇತಿಹಾಸ: ಶಿವರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ನೃತ್ಯಸೇವೆ ಮಾಡಿದ ಕಲಾವತಿ ಎಂಬ ನೃತ್ಯಾಂಗಿ ಪುನರ್ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ಗಂಧರ್ವರಾಜಕುಮಾರಿ ರತ್ನಾವಳಿಯಾಗಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತಾಳೆ. ಅವಳು ನಿತ್ಯ ರತ್ನೇಶ್ವರ ದರ್ಶನವ್ರತವನ್ನು ಪಾಲಿಸಿ, ಭವಿಷ್ಯದ ಪತಿ ದೇವರು ಸೂಚಿಸಿದ ಹೆಸರಿಗೆ ತಕ್ಕವನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ ಎಂಬ ವರವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾಳೆ. ಮುಂದಾಗಿ ಸಂಕಟಕಾಲದಲ್ಲಿ ರತ್ನೇಶ್ವರ ಚರಣೋದಕ/ಅಭಿಷೇಕಜಲವನ್ನು ಎಲ್ಲ ವಿಧದ ಕಷ್ಟಗಳಿಗೆ ಔಷಧದಂತೆ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಈ ಕಥಾಶ್ರವಣವು ವಿರಹಶೋಕಾದಿ ದುಃಖಗಳನ್ನು ಶಮನಗೊಳಿಸಿ ರಕ್ಷೆ ಮತ್ತು ಸಾಂತ್ವನ ನೀಡುತ್ತದೆ ಎಂದು ಭರವಸೆ ನೀಡಲಾಗಿದೆ.
Adhyaya 18
कृत्तिवासेश्वर-प्रादुर्भावः तथा हंसतीर्थ-माहात्म्यम् (Origin of Kṛttivāseśvara and the Glory of Haṃsatīrtha)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಅವಿಮುಕ್ತ-ಕ್ಷೇತ್ರದ ಕಾರಣಕಥಾ ಕ್ರಮವನ್ನು ಸ್ಕಂದನು ಅಗಸ್ತ್ಯರಿಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಮಹಿಷಾಸುರನ ಪುತ್ರ ಗಜಾಸುರನು ಮಹಾಕಾಯನಾಗಿ ಕಾಶಿಗೆ ಬಂದು ಲೋಕವನ್ನು ಕದಡುವಂತೆ ಉಪದ್ರವ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಶಿವನು ತ್ರಿಶೂಲದಿಂದ ಅವನನ್ನು ಭೇದಿಸುತ್ತಾನೆ; ನಂತರ ಸಂವಾದದಲ್ಲಿ ಗಜಾಸುರನು ಶಿವನ ಪರಮತ್ವವನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಿ ವರಗಳನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾನೆ. ಗಜಾಸುರನು ತನ್ನ ಚರ್ಮ (ಕೃತ್ತಿ) ಶಿವನ ನಿತ್ಯವಸ್ತ್ರವಾಗಲಿ ಎಂದು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ “ಕೃತ್ತಿವಾಸ” ಎಂಬ ನಾಮ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಶಿವನು ಅನುಗ್ರಹಿಸಿ, ಅವಿಮುಕ್ತದಲ್ಲಿ ಅವನ ದೇಹ ಬಿದ್ದ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ “ಕೃತ್ತಿವಾಸೇಶ್ವರ” ಲಿಂಗವನ್ನು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ—ಇದು ಕಾಶಿಯ ಲಿಂಗಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ, ಮಹಾಪಾತಕಹರ ಎಂದು ವರ್ಣಿತ. ಇಲ್ಲಿ ಪೂಜೆ, ಸ್ತೋತ್ರಪಠಣ, ಪುನಃಪುನಃ ದರ್ಶನ, ಹಾಗೆಯೇ ಮಾಘ ಕೃಷ್ಣ ಚತುರ್ದಶಿಯ ಜಾಗರಣೆ-ಉಪವಾಸ ಮತ್ತು ಚೈತ್ರ ಶುಕ್ಲ ಪೂರ್ಣಿಮೆಯ ಉತ್ಸವ ಇತ್ಯಾದಿ ನಿಯಮಗಳು ಮಹಾಫಲಪ್ರದವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ತ್ರಿಶೂಲವನ್ನು ತೆಗೆದ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಉಂಟಾದ ಕುಂಡವು ತೀರ್ಥವಾಗಿ ಸ್ನಾನ ಮತ್ತು ಪಿತೃತರ್ಪಣಕ್ಕೆ ಪುಣ್ಯಕರ. ಒಂದು ಉತ್ಸವದಲ್ಲಿ ಜಗಳಾಡಿದ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಕುಂಡಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದ ತಕ್ಷಣ ಶುದ್ಧಿಗೊಂಡು—ಕಾಗೆಗಳು ಹಂಸಸದೃಶವಾಗುತ್ತವೆ; ಇದರಿಂದ “ಹಂಸತೀರ್ಥ” ಮಹಾತ್ಮ್ಯ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಹಂಸತೀರ್ಥ/ಕೃತ್ತಿವಾಸ ಪ್ರದೇಶದ ಲಿಂಗಗಳು, ಭೈರವ, ದೇವಿ, ವೇತಾಳ, ನಾಗ ಮತ್ತು ಆರೋಗ್ಯಕುಂಡಗಳು ಮುಂತಾದವುಗಳ ಪರಿಕ್ರಮಣಯೋಗ್ಯ ಪವಿತ್ರ ವಲಯವನ್ನು ಹೇಳಿ, ಈ ಉತ್ಪತ್ತಿಕಥೆ ಶ್ರವಣವು ಲಿಂಗದರ್ಶನಸಮಾನ ಶುಭಫಲ ನೀಡುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಫಲಶ್ರುತಿ ನೀಡಲಾಗಿದೆ.
Adhyaya 19
Catalogue of Kāśī Liṅgas and Imported Tīrtha Potencies (लिङ्ग-तीर्थ-समाहारः)
ಸ್ಕಂದನು ಅಗಸ್ತ್ಯನಿಗೆ ಕಾಶಿಯಲ್ಲಿ “ಮೋಕ್ಷಾರ್ಥ ಸೇವಿಸಬೇಕಾದ” ಲಿಂಗಗಳನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಧ್ಯಾಯವು ಪಟ್ಟಿಮಾಡುವ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ ಸಾಗುತ್ತದೆ—ನಂದಿ ಶಿವನಿಗೆ ಕಾಶಿಯ ಭವ್ಯ ದೇವಾಲಯಗಳು, ಅನೇಕ ಲಿಂಗಗಳ ಪ್ರಾದುರ್ಭಾವ ಅಥವಾ ಸ್ಥಳಾಂತರ, ಹಾಗೆಯೇ ವಿವಿಧ ತೀರ್ಥಶಕ್ತಿಗಳು ಕಾಶಿಯಲ್ಲಿ ಸಂಕುಚಿತವಾಗಿ ನೆಲೆಸುವ ವಿಚಾರವನ್ನು ವರದಿ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ದಿಕ್ಕುಸೂಚನೆಗಳು ಮತ್ತು ಸಮೀಪದ ಗುರುತುಗಳು (ವಿನಾಯಕ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳು, ಕುಂಡಗಳು, ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಪ್ರದೇಶಗಳು) ಜೊತೆಗೆ ಅನೇಕ ಸ್ಥಳನಾಮಗಳು ಉಲ್ಲೇಖವಾಗುತ್ತವೆ. ಪ್ರತಿ ಸ್ಥಳಕ್ಕೂ ಫಲಶ್ರುತಿ ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ—ಪಾಪನಾಶ, ಸಿದ್ಧಿ, ಜಯ, ಕಲಿಯುಗದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಭಯತೆ, ದುರ್ಜನ್ಮಪರಿಹಾರ, ಮತ್ತು ಶಿವಲೋಕಪ್ರಾಪ್ತಿ. “ಪವಿತ್ರ ಸಂಕ್ಷೇಪ” ಎಂಬ ತತ್ತ್ವ ಮುಖ್ಯ: ಕಾಶಿಯಲ್ಲಿನ ಸ್ಥಳೀಯ ಸಮತೀರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದ ಕರ್ಮ ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರ, ನೈಮಿಷ, ಪ್ರಭಾಸ, ಉಜ್ಜಯಿನಿ ಮುಂತಾದ ದೂರಕ್ಷೇತ್ರಗಳಿಗಿಂತ ಬಹುಗುಣ ಪುಣ್ಯ ನೀಡುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಅವಿಮುಕ್ತ ಮತ್ತು ಮಹಾದೇವ-ಲಿಂಗವನ್ನು ಕಾಶಿಯ ಮುಕ್ತಿಕ್ಷೇತ್ರ-ಗುರುತಿನ ಮೂಲಾಧಾರವೆಂದು ಎತ್ತಿಹಿಡಿದು, ರಕ್ಷಕ ದೇವತೆಗಳು ಹಾಗೂ ಕಲ್ಪಾಂತರಗಳವರೆಗೆ ನಗರದ ಅಕ್ಷಯ ಪಾವಿತ್ರ್ಯವನ್ನೂ ವರ್ಣಿಸುತ್ತದೆ।
Adhyaya 20
काश्यां क्षेत्ररक्षादेवी-व्यवस्था तथा विशालाक्षी-ललिता-आदि तीर्थमाहात्म्य (Kāśī’s Protective Goddess Network and the Māhātmya of Viśālākṣī, Lalitā, and Related Tīrthas)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಅಗಸ್ತ್ಯ ಮುನಿ ಕಾತ್ಯಾಯನೇಯ/ನಂದಿನ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ—ಅವಿಮುಕ್ತ ಕ್ಷೇತ್ರದ ರಕ್ಷಣಾರ್ಥ ಯಾವ ದೇವಿಯರು ಎಲ್ಲೆಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತರಾಗಿದ್ದಾರೆ, ಮತ್ತು ಯಾವ ದಿವ್ಯಾಜ್ಞೆಯಿಂದ ಅವರು ನಿಯೋಜಿತರಾದರು ಎಂದು. ಸ್ಕಂದನು ವಾರಾಣಸಿಯಲ್ಲಿ ದೇವಿ-ತೀರ್ಥಗಳ ಸ್ಥಳಕ್ರಮಿತ ಜಾಲವನ್ನು ವಿವರಿಸಿ, ಗಂಗಾತೀರದ ವಿಶಾಲತೀರ್ಥದ ಸಮೀಪ ವಿಶಾಲಾಕ್ಷಿಯ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಮೊದಲು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ; ಕಾಶೀನಿವಾಸ ಪುಣ್ಯಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ವ್ರತವಾಗಿ ಉಪವಾಸ, ರಾತ್ರಿಜಾಗರಣೆ ಮತ್ತು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ತಿಥಿಯಲ್ಲಿ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಕನ್ಯೆಯರಿಗೆ ಭೋಜನ ನೀಡುವ ವಿಧಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ। ನಂತರ ಲಲಿತಾತೀರ್ಥ ಮತ್ತು ಲಲಿತಾ ದೇವಿ, ಮುಂದಾಗಿ ವಿಶ್ವಭುಜಾ (ವಿಶೇಷವಾಗಿ ನವರಾತ್ರಿಯಾತ್ರೆಯ ಮಹತ್ವದೊಂದಿಗೆ) ಹಾಗೂ ಕ್ಷೇತ್ರರಕ್ಷಕ ಶಕ್ತಿರೂಪಗಳು—ವಾರಾಹಿ, ಶಿವದೂತಿ, ಐಂದ್ರಿ, ಕೌಮಾರಿ, ಮಾಹೇಶ್ವರಿ, ನಾರಸಿಂಹಿ, ಬ್ರಾಹ್ಮಿ, ನಾರಾಯಣಿ, ಗೌರಿ/ಶೈಲೇಶ್ವರಿ—ಎಂದು ಕ್ರಮವಾಗಿ ವರ್ಣನೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಚಿತ್ರಘಂಟೆಯ ಉತ್ಸವಾಚರಣೆ, ನಿಗದಭಂಜನಿಯ ಬಂಧನಮೋಚನ ಭಾವ, ಅಮೃತೇಶ್ವರಿಯ ಅಮರತ್ವ ಸಂಕೇತ, ಸಿದ್ಧಲಕ್ಷ್ಮೀ ಮತ್ತು ಮಹಾಲಕ್ಷ್ಮೀ-ಪೀಠಗಳ ಸಿದ್ಧಿ-ಸಮೃದ್ಧಿ, ಹಾಗೆಯೇ ಉಗ್ರ ರಕ್ಷತ್ರಯ—ಚರ್ಮಮುಂಡಾ, ಮಹಾರುಂಡಾ, ಚಾಮುಂಡಾ—ಗಳ ಮಹಾತ್ಮ್ಯವೂ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ। ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ದಕ್ಷಿಣದಿಕ್ಕಿನ ರಕ್ಷಕಿಯಾಗಿ ಸ್ವಪ್ನೇಶ್ವರಿ/ದುರ್ಗೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ, ದೇವೀಪೂಜೆ ಕೇವಲ ಫಲಪ್ರದ ಕರ್ಮವಲ್ಲ; ವ್ಯಕ್ತಿಜೀವನ ಸ್ಥೈರ್ಯಕ್ಕೂ ಕ್ಷೇತ್ರಪಾವಿತ್ರ್ಯ ರಕ್ಷಣಕ್ಕೂ ನೈತಿಕ ಮಾರ್ಗದರ್ಶಿಯೆಂದು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತದೆ।
Adhyaya 21
Durgā-nāma-niruktiḥ and Kālarātrī’s Mission against the Asura Durga (Durga-Daitya)
ಅಗಸ್ತ್ಯನು ಸ್ಕಂದನನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ—ದೇವಿಗೆ “ದುರ್ಗಾ” ಎಂಬ ನಾಮ ಹೇಗೆ ಬಂದಿತು, ಕಾಶಿಯಲ್ಲಿ ಅವಳನ್ನು ಹೇಗೆ ಪೂಜಿಸಬೇಕು? ಸ್ಕಂದನು ಒಂದು ಮೂಲಕಥೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—“ದುರ್ಗ” ಎಂಬ ಅಸುರನು ಘೋರ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ತ್ರಿಲೋಕವನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡು, ವೇದಾಧ್ಯಯನ, ಯಜ್ಞಾಚಾರ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಧರ್ಮವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಭಂಗಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇದರಿಂದ ಲೋಕದಲ್ಲೂ ನಗರಗಳಲ್ಲೂ ಭಯ, ಕಲಹ, ಅನಾಚಾರ, ಧರ್ಮಭ್ರಷ್ಟತೆ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ—ಇವು ಅಧರ್ಮದ ಲಕ್ಷಣಗಳು. ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಕಂದನು ನೀತಿಬೋಧನೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ—ಸಮೃದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಅಹಂಕಾರ-ಉಲ್ಲಾಸಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗದೆ, ವಿಪತ್ತಿನಲ್ಲಿ ವಿಷಾದದಿಂದ ಕುಸಿಯದೆ; ಧೈರ್ಯ, ಶಮ, ಸತ್ಯವೇ ಧರ್ಮದ ಆಧಾರ. ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡ ದೇವತೆಗಳು ಮಹೇಶ್ವರನ ಶರಣಾಗುತ್ತಾರೆ; ಅವರ ಸೂಚನೆಯಂತೆ ದೇವಿ ಅಸುರಮರ್ಧನಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧಳಾಗಿ, ಕಾಲರಾತ್ರಿಯನ್ನು ದೂತಿಯಾಗಿ ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಕಾಲರಾತ್ರಿ ಅಸುರ ದುರ್ಗನಿಗೆ ಕ್ರಮಬದ್ಧ ಅಂತಿಮ ಎಚ್ಚರಿಕೆ ನೀಡುತ್ತಾಳೆ—ತ್ರಿಲೋಕವನ್ನು ಇಂದ್ರನಿಗೆ ಹಿಂದಿರುಗಿಸು, ವೈದಿಕ ಯಜ್ಞಗಳನ್ನು ಪುನಃ ಸ್ಥಾಪಿಸು, ಲೋಕಧರ್ಮವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸು; ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ದಂಡ ಅನಿವಾರ್ಯ. ಅವಳು ವಾಕ್ಚಾತುರ್ಯದಿಂದ ಅವನ ಆಸೆ ಮತ್ತು ಅತಿಮದವನ್ನು ಬಹಿರಂಗಪಡಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಅಸುರನು ಅವಳನ್ನು ಹಿಡಿಯಲು ಯತ್ನಿಸಿದಾಗ, ಕಾಲರಾತ್ರಿ ಅಪಾರ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಿ ಸೇನೆಯನ್ನು ದಹಿಸಿ ದಾಳಿಗಳನ್ನು ನಿಷ್ಫಲಗೊಳಿಸುತ್ತಾಳೆ. ನಂತರ ದೇವಿ ಅನೇಕ ಶಕ್ತಿಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿ ಅಸುರಸೇನೆಯನ್ನು ತಡೆದು ನಿಲ್ಲಿಸುತ್ತಾಳೆ—ಇಲ್ಲಿ ದೈವ ರಕ್ಷಣೆ ಎಂದರೆ ಕೇವಲ ಜಯವಲ್ಲ, ಯಜ್ಞ-ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ನೈತಿಕ ಸಮತೋಲನದ ಪುನಃಸ್ಥಾಪನೆ ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ.
Adhyaya 22
Vajrapañjara-stuti and the Naming of Durgā (वज्रपंजर-स्तुति तथा दुर्गानाम-प्रादुर्भावः)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಅಗಸ್ತ್ಯರು ಉಮೆಯ ಸಕಾರ ಶಕ್ತಿಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಪರಮ ಶಕ್ತಿಗಳ ಹೆಸರುಗಳು ಮತ್ತು ವರ್ಗಗಳು ಯಾವುವೆಂದು ಸ್ಕಂದನನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾರೆ. ಸ್ಕಂದನು ಅನೇಕ ದಿವ್ಯ ಶಕ್ತಿನಾಮಗಳ ವಿಶದ ಪಟ್ಟಿ ನೀಡುತ್ತಾ, ಶಾಕ್ತ ಕಾರ್ಯಶಕ್ತಿಗಳ ತಾತ್ತ್ವಿಕ ನಕ್ಷೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಯುದ್ಧ-ಧರ್ಮತತ್ತ್ವದ ಪ್ರಸಂಗ: ‘ದುರ್ಗ’ ಎಂಬ ಬಲಿಷ್ಠ ಅಸುರನು ಬಿರುಗಾಳಿಯಂತೆಯೇ ಆಯುಧಗಳಿಂದ ದೇವಿಯನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸುತ್ತಾನೆ; ಆನೆ, ಮಹಿಷ, ಬಹುಭುಜ ಇತ್ಯಾದಿ ರೂಪಾಂತರಗಳಿಂದ ಭಯ ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತಾನೆ. ದೇವಿ ನಿಖರ ಅಸ್ತ್ರಪ್ರಯೋಗಗಳಿಂದ ಪ್ರತಿರೋಧಿಸಿ, ಅಂತಿಮವಾಗಿ ತ್ರಿಶೂಲದಿಂದ ಅವನನ್ನು ದಮನ ಮಾಡಿ ಲೋಕಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಪುನಃ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾಳೆ. ದೇವರು ಮತ್ತು ಋಷಿಗಳು ದೀರ್ಘವಾದ ವಿಧಿವತ ಸ್ತುತಿಯನ್ನು ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತಾರೆ—ದೇವಿಯನ್ನು ‘ಸರ್ವದೇವಮಯೀ’ ಎಂದು ಕೊಂಡಾಡಿ, ದಿಕ್ಕು ಮತ್ತು ಕಾರ್ಯಭೇದಗಳ ಅನೇಕ ರೂಪಗಳನ್ನು ಒಂದೇ ಪರಮ ಏಕತ್ವದಲ್ಲಿ ಏಕೀಕರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಈ ಸ್ತೋತ್ರ ‘ವಜ್ರಪಂಜರ’ ಎಂಬ ಕವಚವಾಗಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧ, ಭಯ ಮತ್ತು ಉಪದ್ರವಗಳನ್ನು ನಿವಾರಿಸುವುದೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಈ ಘಟನೆಯಿಂದ ತನ್ನ ಹೆಸರು ‘ದುರ್ಗಾ’ ಎಂದು ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಖ್ಯಾತಿಯಾಗುವುದೆಂದು ದೇವಿ ಘೋಷಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಕಾಶಿಯಲ್ಲಿ ಆಚರಣೆ—ಅಷ್ಟಮಿ, ಚತುರ್ದಶಿ (ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಮಂಗಳವಾರ) ಪೂಜೆ, ನವರಾತ್ರ ಭಕ್ತಿ, ವಾರ್ಷಿಕ ತೀರ್ಥಾಚರಣೆ, ದುರ್ಗಾ-ಕುಂಡದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ-ಪೂಜೆ; ಜೊತೆಗೆ ಕ್ಷೇತ್ರರಕ್ಷಕ ಶಕ್ತಿಗಳು, ಭೈರವಗಳು, ವೇತಾಳಗಳ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ಉಲ್ಲೇಖವಿದೆ।
Adhyaya 23
त्रिविष्टप-लिङ्गमहिमा तथा ओंकारलिङ्ग-प्रादुर्भावकथा (Glory of the Triviṣṭapa Liṅga and the Origin Narrative of the Oṃkāra Liṅga)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಸಂಭಾಷಣೆ ಪದರಪದರವಾಗಿ ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತದೆ. ಅಗಸ್ತ್ಯರು ಸ್ಕಂದನನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾರೆ—ಷಡಾನನನು ತ್ರಿಲೋಚನ ಮಹಾದೇವನ ಬಳಿಗೆ ಹೇಗೆ ಹೋದನು, ವಿರಜಾ-ಪೀಠದ ಮಹತ್ವವೇನು, ಮತ್ತು ಕಾಶಿಯ ಲಿಂಗ-ತೀರ್ಥಗಳ ಭೌಗೋಳಿಕ ಸಂಬಂಧ ಹೇಗಿದೆ ಎಂದು. ಸ್ಕಂದನು ವಿರಜಾ ಆಸನವನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸಿ, ತ್ರಿಲೋಚನ ಮಹಾಲಿಂಗ ಮತ್ತು ಪಿಲಿಪಿಲಾ ತೀರ್ಥವನ್ನು ಒಂದೇ ಸಮಗ್ರ ತೀರ್ಥ-ಸಂಕುಲವಾಗಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ದೇವಿ ಶಿವನನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾಳೆ—ಕಾಶಿಯಲ್ಲಿ ಅನಾದಿ-ಸಿದ್ಧವಾಗಿ ಇರುವ, ನಿರ್ವಾಣಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುವ ಮತ್ತು ಕಾಶಿಯನ್ನು ಮೋಕ್ಷಪುರಿಯಾಗಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿಗೊಳಿಸುವ ಲಿಂಗಗಳ ಸ್ಪಷ್ಟ ಪಟ್ಟಿಯನ್ನು ಹೇಳಬೇಕೆಂದು. ಶಿವನು ಓಂಕಾರ ಮತ್ತು ತ್ರಿಲೋಚನದಿಂದ ಆರಂಭಿಸಿ ವಿಶ್ವೇಶ್ವರ ತನಕ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಪ್ರಧಾನ ಲಿಂಗಗಳ ಕ್ರಮಬದ್ಧ ಪಟ್ಟಿ ನೀಡುತ್ತಾನೆ; ಇವುಗಳ ಸಂಯುಕ್ತ ಪ್ರಭಾವವೇ ಮುಕ್ತಿಕ್ಷೇತ್ರವನ್ನು ಕಾರ್ಯರೂಪದಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿ, ನಿಯಮಿತ ಯಾತ್ರೆ ಮತ್ತು ಪೂಜೆಯನ್ನು ವಿಧಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕಲಿಯುಗದಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಗುಪ್ತ ಅಥವಾ ಇನ್ನೂ ಪ್ರಕಟವಾಗದ ಲಿಂಗಸಮೂಹಗಳು ಭಕ್ತಿಯುತ ಜ್ಞಾನಿಗಳಿಗೇ ಸುಲಭವೆಂದೂ ಸೂಚನೆ ಇದೆ. ಆಮೇಲೆ ದೇವಿ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಲಿಂಗದ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಕೇಳಿದಾಗ, ಓಂಕಾರಲಿಂಗದ ಪ್ರಾದುರ್ಭಾವಕಥೆ ವಿವರವಾಗಿ ಬರುತ್ತದೆ—ಆನಂದಕಾನನದಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮನ ತಪಸ್ಸು, ಆದ್ಯಕ್ಷರ (ಅ-ಉ-ಮ) ದ ದಿವ್ಯ ದರ್ಶನ, ನಾದ-ಬಿಂದು ತತ್ತ್ವವಿವರಣೆ, ಬ್ರಹ್ಮನ ಸ್ತುತಿ, ವರಪ್ರದಾನ, ಮತ್ತು ದರ್ಶನ-ಜಪದಿಂದ ಉದ್ಧಾರದ ಭರವಸೆ. ಹೀಗೆ ತೀರ್ಥ-ಮಾನಚಿತ್ರ, ಯಾತ್ರಾ ವಿಧಾನ, ಮತ್ತು ಪ್ರಣವವನ್ನು ಶಬ್ದಬ್ರಹ್ಮವೆಂದು ವಿವರಿಸುವ ತತ್ತ್ವಚರ್ಚೆ—ಎಲ್ಲವೂ ಒಂದೇ ಮೋಕ್ಷಮುಖಿ ಉಪದೇಶದಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗುತ್ತದೆ.
Adhyaya 24
Oṃkāra-liṅga Māhātmya and Mahāpāśupata Vrata Instruction (ओंकारलिङ्गमाहात्म्यं महापाशुपतव्रतोपदेशश्च)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಕಂದನು ಅವಿಮುಕ್ತ ಕ್ಷೇತ್ರ (ಕಾಶಿ) ಯ ಪರಮ ಮಹಿಮೆ ಮತ್ತು ಓಂಕಾರ-ಲಿಂಗದ ಮಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪದ್ಮಕಲ್ಪದ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ ಭಾರದ್ವಾಜಪುತ್ರ ದಮನನು ಸಂಸಾರದ ಅಸ್ಥಿರತೆ ಹಾಗೂ ದುಃಖಮೂಲತೆಯನ್ನು ಅರಿತು ಆಶ್ರಮ, ನಗರ, ಅರಣ್ಯ, ನದಿ, ತೀರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಅಲೆದು ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ತೀರ್ಥಯಾತ್ರೆ, ಮಂತ್ರಜಪ, ಹೋಮ, ಗುರುಸೇವೆ, ಶ್ಮಶಾನವಾಸ, ಔಷಧ-ರಸಾಯನ ಪ್ರಯೋಗಗಳು, ಘೋರ ತಪಸ್ಸುಗಳನ್ನೆಲ್ಲ ಮಾಡಿದರೂ ಮನಸ್ಸಿನ ಸ್ಥೈರ್ಯವೂ ‘ಸಿದ್ಧಿಯ ಬೀಜ’ವೂ ದೊರಕದೆ “ಈ ದೇಹದಲ್ಲೇ ಸಿದ್ಧಿ”ಗೆ ನಿಖರ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾನೆ. ದೈವಯೋಗದಿಂದ ದಮನನು ರೇವಾ ತೀರದ ಓಂಕಾರಧಾಮವನ್ನು ತಲುಪಿ ಪಾಶುಪತ ತಪಸ್ವಿಗಳನ್ನು ಕಂಡು ಅವರ ವೃದ್ಧ ಆಚಾರ್ಯ ಮುನಿ ಗರ್ಗನ ಶರಣಾಗುತ್ತಾನೆ. ಗರ್ಗನು ಅವಿಮುಕ್ತವನ್ನು ಸಂಸಾರಸಾಗರದಿಂದ ರಕ್ಷಿಸುವ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಕ್ಷೇತ್ರವೆಂದು ಸ್ತುತಿಸಿ, ಅದರ ಸೀಮಾರಕ್ಷಕರು ಹಾಗೂ ಮಣಿಕರ್ಣಿಕಾ, ವಿಶ್ವೇಶ್ವರ ಮೊದಲಾದ ಪ್ರಮುಖ ಸ್ಥಾನಗಳನ್ನು ಸೂಚಿಸಿ, ಸಾಧನೆಯನ್ನು ಓಂಕಾರ-ಲಿಂಗಾರಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಲ್ಲಿ ಪಾಶುಪತ ಆದರ್ಶರು ಲಿಂಗಪೂಜೆಯಿಂದ ಸಿದ್ಧಿ ಪಡೆದದ್ದು ಹೇಳಿ, ಒಂದು ಎಚ್ಚರಿಕೆಯ ಕಥೆಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾನೆ—ಶಿವನ ನಿರ್ಮಾಲ್ಯವನ್ನು ತಿಂದ ಕಪ್ಪೆ ದೋಷದಿಂದ ಕ್ಷೇತ್ರದ ಹೊರಗೆ ಸತ್ತು, ಮಿಶ್ರ ಶುಭ-ಅಶುಭ ಲಕ್ಷಣಗಳೊಂದಿಗೆ ಪುನರ್ಜನ್ಮ ಪಡೆಯುತ್ತದೆ; ಇದರಿಂದ ಶಿವದ್ರವ್ಯ ಮತ್ತು ನಿರ್ಮಾಲ್ಯದ ಗೌರವ-ನಿಯಮ ಸ್ಥಿರವಾಗುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಆ ಕಪ್ಪೆಯಿಂದ ಪುನರ್ಜಾತ ಮಾಧವಿಯ ಏಕಾಂತ ಭಕ್ತಿ—ನಿತ್ಯಸ್ಮರಣೆ, ಸೇವೆ, ಇಂದ್ರಿಯನಿಗ್ರಹ, ಲಿಂಗೈಕಪರಾಯಣತೆ—ವೈಶಾಖ ಚತುರ್ದಶಿಯ ಉಪವಾಸ-ಜಾಗರಣದಲ್ಲಿ ಪರಿಪಕ್ವವಾಗಿ ಅವಳು ಲಿಂಗದಲ್ಲಿ ಲೀನಳಾಗುತ್ತಾಳೆ; ದಿವ್ಯ ತೇಜಸ್ಸು ಪ್ರಕಟವಾಗಿ ಸ್ಥಳೀಯ ಉತ್ಸವಪರಂಪರೆಯ ಸೂಚನೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಫಲಶ್ರುತಿ ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ಕೇಳುವವರಿಗೆ ಪಾವನತೆ, ಶಿವಲೋಕಪ್ರಾಪ್ತಿ, ಹಾಗೂ ಗಣರಿಂದ ಕ್ಷೇತ್ರದ ನಿತ್ಯ ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತದೆ.
Adhyaya 25
त्रिविष्टप-त्रिलोचन-लिङ्गमाहात्म्य तथा पिलिपिला-तीर्थविधिः (Māhātmya of Triviṣṭapa/Trilocana Liṅga and the Pilipilā Tīrtha Observance)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಪೂರ್ವ ಶುದ್ಧಿ-ಪ್ರಸಂಗವನ್ನು ಕೇಳಿದ ನಂತರ ಅಗಸ್ತ್ಯರು “ತ್ರಿವಿಷ್ಟಪೀ” ಕಥೆಯನ್ನು ವಿವರಿಸಬೇಕೆಂದು ಕೇಳುತ್ತಾರೆ. ಸ್ಕಂದನು ಕಾಶಿಯ ಆನಂದಕಾನನದಲ್ಲಿ ಇರುವ ತ್ರಿವಿಷ್ಟಪ ಲಿಂಗ ಮತ್ತು ಅದಕ್ಕಿಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ತ್ರಿಲೋಚನ ಲಿಂಗದ ಮಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ಹೇಳಿ, ಅವುಗಳ ಸುತ್ತಲಿನ ತೀರ್ಥಗಳ ಪವಿತ್ರ ಸೂಕ್ಷ್ಮ-ಭೂಗೋಳವನ್ನು ನಿರೂಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸರಸ್ವತಿ, ಕಾಲಿಂದೀ/ಯಮುನಾ, ನರ್ಮದಾ—ಈ ತ್ರಿನದಿಗಳು ಪುನಃಪುನಃ ಸ್ನಾನರೂಪದಲ್ಲಿ ಲಿಂಗಸೇವೆ ಮಾಡುತ್ತವೆ ಎಂಬ ತ್ರಿನದಿ-ಪ್ರತೀಕವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿ, ನದಿನಾಮಧಾರಿತ ಉಪಲಿಂಗಗಳ ದರ್ಶನ-ಸ್ಪರ್ಶ-ಅರ್ಚನೆಗೆ ವಿಶೇಷ ಫಲಗಳನ್ನೂ ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪಿಲಿಪಿಲಾ ತೀರ್ಥದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ, ದಾನ ಮತ್ತು ಶ್ರಾದ್ಧ-ಪಿಂಡಾದಿ ಕರ್ಮಗಳು, ಹಾಗೂ ತ್ರಿವಿಷ್ಟಪ/ತ್ರಿಲೋಚನ ಪೂಜೆ—ಇವೆಲ್ಲ ಅನೇಕ ಪಾಪಗಳಿಗೆ ಸಮಗ್ರ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತವಿಧಿ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಆದರೆ ಶಿವನಿಂದೆ ಮತ್ತು ಶೈವಭಕ್ತರ ನಿಂದೆಗೆ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತವಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟ ನಿಷೇಧ. ಪಂಚಾಮೃತ, ಗಂಧ-ಮಾಲ್ಯ, ಧೂಪ-ದೀಪ, ನೈವೇದ್ಯ, ಸಂಗೀತ-ಧ್ವಜ, ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ-ನಮಸ್ಕಾರ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಪಠಣ ಇತ್ಯಾದಿ ಭಕ್ತಿವಿಧಾನಗಳು, ಮಾಸಿಕ ಶುಭ ದಿನಗಳು, ಮತ್ತು ತ್ರಿವಿಷ್ಟಪದಲ್ಲಿ ಸದಾ ಮಂಗಳತ್ವ ಎಂಬ ಮಾತುಗಳು ಬರುತ್ತವೆ. ಶಾಂತನವ, ಭೀಷ್ಮೇಶ, ದ್ರೋಣೇಶ, ಅಶ್ವತ್ಥಾಮೇಶ್ವರ, ವಾಲಖಿಲ್ಯೇಶ್ವರ, ವಾಲ್ಮೀಕೇಶ್ವರ ಮೊದಲಾದ ಸಮೀಪದ ಲಿಂಗಗಳು ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಫಲಪ್ರದಾನವೂ ಪಟ್ಟಿಮಾಡಲಾಗಿದೆ।
Adhyaya 26
त्रिलोचनप्रासादे पारावतद्वन्द्वकथा (The Pigeon-Couple Narrative at the Trilocana Shrine)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಕಂದನು ಮೈತ್ರಾವರುಣನಿಗೆ ವಿರಜಾ ಎಂಬ ಪೀಠದಲ್ಲಿ ತ್ರಿಲೋಚನನ ರತ್ನನಿರ್ಮಿತ ಪ್ರಾಸಾದದಲ್ಲಿನ ಪೂರ್ವಕಥೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಅಲ್ಲಿ ಒಂದು ಪಾರಿವಾಳ-ದಂಪತಿ ನಿತ್ಯ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾ, ವಾದ್ಯನಾದ, ಆರತಿ ದೀಪಗಳಂತಹ ನಿರಂತರ ಭಕ್ತಿಧ್ವನಿಗಳ ಮಧ್ಯೆ ವಾಸಿಸುತ್ತದೆ. ಒಂದು ಗಿಡುಗು ಅವರ ಚಲನವಲನವನ್ನು ಗಮನಿಸಿ ಹೊರಹೋಗುವ ದಾರಿಯನ್ನು ತಡೆದು ಸಂಕಟ ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ. ಹೆಣ್ಣು ಪಾರಿವಾಳವು ಪುನಃಪುನಃ ಸ್ಥಳಾಂತರಕ್ಕೆ ಒತ್ತಾಯಿಸಿ ನೀತಿಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತದೆ—ಪ್ರಾಣ ಉಳಿದರೆ ಕುಟುಂಬ, ಧನ, ಮನೆ ಎಲ್ಲವೂ ಮತ್ತೆ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ; ಸ್ಥಳಾಸಕ್ತಿ ಜ್ಞಾನಿಯನ್ನೂ ನಾಶಮಾಡುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಕಾಶಿ, ಓಂಕಾರಲಿಂಗ ಮತ್ತು ತ್ರಿಲೋಚನನು ಪರಮ ಪವಿತ್ರವೆಂದು ಹೇಳಿ, ಪವಿತ್ರಸ್ಥಳ ತ್ಯಾಗ ಮತ್ತು ಆತ್ಮರಕ್ಷಣೆ ನಡುವಿನ ಧರ್ಮಸಂಕಟವನ್ನು ತೀವ್ರಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ಗಂಡು ಪಾರಿವಾಳ ಮೊದಲಿಗೆ ಒಪ್ಪುವುದಿಲ್ಲ; ಕಲಹವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಗಿಡುಗು ಇಬ್ಬರನ್ನೂ ಹಿಡಿಯುತ್ತದೆ. ಆಗ ಹೆಂಡತಿ ಉಪಾಯ ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ—ಗಿಡುಗು ಹಾರುತ್ತಿರುವಾಗ ಅದರ ಕಾಲನ್ನು ಚುಚ್ಚಿ ಕಚ್ಚು; ಉಪಾಯ ಫಲಿಸಿ ಅವಳು ಬಿಡುಗಡೆಯಾಗುತ್ತಾಳೆ, ಗಂಡನೂ ಬೀಳುತ್ತಾ ರಕ್ಷಣೆ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಇದರಿಂದ ನಿರಂತರ ಉದ್ಯಮವು ಭಾಗ್ಯದೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿದರೆ ವಿಪತ್ತಿನಲ್ಲಿಯೂ ಅಪ್ರತೀಕ್ಷಿತ ಉದ್ಧಾರ ಸಾಧ್ಯವೆಂಬ ಬೋಧನೆ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಕರ್ಮಫಲ ಮತ್ತು ಪುನರ್ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ದಂಪತಿ ಇನ್ನೆಡೆ ಉನ್ನತ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ಏರುತ್ತದೆ. ಜೊತೆಗೆ ಪರಿಮಾಲಾಲಯ ಎಂಬ ವಿದ್ಯಾಧರನು ಕಾಶಿಯಲ್ಲಿ ತ್ರಿಲೋಚನಪೂಜೆ ಮಾಡದೆ ಊಟ ಮಾಡದ ಕಠೋರ ವ್ರತವನ್ನು ಕೈಗೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ; ನಾಗಕನ್ಯೆ ರತ್ನಾವಳಿ ಸಖಿಯರೊಂದಿಗೆ ಪುಷ್ಪ, ಸಂಗೀತ, ನೃತ್ಯಗಳಿಂದ ತ್ರಿಲೋಚನನನ್ನು ಆರಾಧಿಸಿ ದಿವ್ಯದರ್ಶನ ಪಡೆಯುತ್ತಾಳೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಫಲಶ್ರುತಿ—ತ್ರಿಲೋಚನಕಥಾಶ್ರವಣ ಪಾಪಭಾರವಿರುವವರನ್ನೂ ಶುದ್ಧಗೊಳಿಸಿ ಉನ್ನತ ಗತಿಗೆ ಕರೆದೊಯ್ಯುತ್ತದೆ.
Adhyaya 27
Kedāra-mahimākhayāna (केदारमहिमाख्यानम्) — Glory of Kedāreśvara and Harapāpa-hrada in Kāśī
ಅಧ್ಯಾಯವು ಪಾರ್ವತಿ ಕರುಣೆಯಿಂದ ಕೇದಾರದ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ವಿವರಿಸಬೇಕೆಂದು ಬೇಡುವುದರಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಶಿವನು ಸಂಕಲ್ಪದಿಂದ ದರ್ಶನದವರೆಗೆ ಕ್ರಮೇಣ ಫಲ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—ಕೇದಾರಕ್ಕೆ ಹೋಗಬೇಕೆಂಬ ನಿರ್ಧಾರ ಮಾತ್ರದಿಂದಲೇ ಪಾಪಕ್ಷಯ ಆರಂಭ; ಮನೆಯಿಂದ ಹೊರಡುವುದು, ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮುಂದುವರಿಯುವುದು, ನಾಮಸ್ಮರಣೆ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ದರ್ಶನ ಮತ್ತು ತೀರ್ಥಜಲ ಸ್ವೀಕಾರ—ಪ್ರತಿ ಹಂತವೂ ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಪುಣ್ಯವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಹರಪಾಪ-ಹ್ರದ (ಕೇದಾರ-ಕುಂಡ)ದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ, ಲಿಂಗಪೂಜೆ, ಶ್ರಾದ್ಧ ಮಾಡಿದರೆ ಮಹಾಪುಣ್ಯ ದೊರೆತು ಪಿತೃಗಳ ಉದ್ಧಾರವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಉದಾಹರಣಾ ಕಥೆಯಲ್ಲಿ ಪಾಶುಪತ ಶಿಸ್ತಿನ ಯುವ ತಪಸ್ವಿ (ಈ ಘಟನೆಯಲ್ಲಿ ವಸಿಷ್ಠನೆಂದು ಗುರುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟವನು) ಕೇದಾರಯಾತ್ರೆ ಕೈಗೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ; ಅವನ ಗುರು ದಿವ್ಯಗತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ, ವಸಿಷ್ಠನ ದೃಢವ್ರತದಿಂದ ಶಿವಾನುಗ್ರಹ ಲಭಿಸಿ ಕಲಿಯುಗದಲ್ಲಿ ಸಾಧಕರ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ತೀರ್ಥದಲ್ಲಿ ಶಿವಸನ್ನಿಧಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಕೇದಾರದ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಲಿಂಗಗಳು—ಚಿತ್ರಾಂಗದೇಶ್ವರ, ನೀಲಕಂಠ, ಅಂಬಾರೀಷೇಶ, ಇಂದ್ರದ್ಯುಮ್ನೇಶ್ವರ, ಕಾಲಂಜರೇಶ್ವರ, ಕ್ಷೇಮೇಶ್ವರ ಮೊದಲಾದವು—ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಸ್ಥಳವಿಶೇಷ ಫಲಗಳನ್ನು ಸೂಚಿಸಿ, ಕಾಶಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಳೀಯ ಪವಿತ್ರ ಯಾತ್ರಾಮಾರ್ಗವನ್ನು ಈ ಅಧ್ಯಾಯ ರೂಪಿಸುತ್ತದೆ.
Adhyaya 28
धर्मेशमहिमाख्यानम् (Dharmeśa-Mahimākhyāna) — The Glorification of Dharmeśvara and Dharma-pīṭha
ಈ ಅಧ್ಯಾಯವು ಪದರಪದರ ಸಂವಾದರೂಪದಲ್ಲಿ ಸಾಗುತ್ತದೆ. ಆನಂದಕಾನನದಲ್ಲಿರುವ ವಿಶೇಷ ಪುಣ್ಯವರ್ಧಕ ಲಿಂಗದ ಕುರಿತು ಪಾರ್ವತಿ ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾಳೆ—ಅದರ ಸ್ಮರಣೆ, ದರ್ಶನ, ಪ್ರಣಾಮ, ಸ್ಪರ್ಶ ಮತ್ತು ಪಂಚಾಮೃತಾಭಿಷೇಕದಿಂದ ಮಹಾಪಾಪಕ್ಷಯವಾಗುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ದಾನ-ಜಪ-ಅರ್ಪಣಗಳ ಫಲ ಅಕ್ಷಯವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಶಿವನು ಇದನ್ನು ಆನಂದವನದ ‘ಪರಮ ರಹಸ್ಯ’ವೆಂದು ಹೇಳಿ, ನಂತರ ಸ್ಕಂದನ ಮೂಲಕ ಕಥನ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಧರ್ಮತೀರ್ಥ ಮತ್ತು ಧರ್ಮಪೀಠವನ್ನು ಸೂಚಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ; ಅವುಗಳ ದರ್ಶನಮಾತ್ರದಿಂದಲೇ ಪಾಪವಿಮೋಚನೆ ಎಂಬುದು ಪ್ರತಿಪಾದನೆ. ವಿವಸ್ವತ್ಪುತ್ರ ಯಮನು ಶಿವದರ್ಶನಕ್ಕಾಗಿ ದೀರ್ಘಕಾಲ ಘೋರ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ—ಋತು ನಿಯಮಗಳು, ಒಂದು ಕಾಲಿನ ಮೇಲೆ ನಿಲ್ಲುವುದು, ಅಲ್ಪ ಜಲಸೇವನೆ ಇತ್ಯಾದಿ. ಶಿವನು ಪ್ರಸನ್ನನಾಗಿ ವರಗಳನ್ನು ನೀಡಿ, ಯಮನನ್ನು ಧರ್ಮರಾಜನಾಗಿಯೂ ಕರ್ಮಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿಯೂ ನೇಮಿಸಿ, ಕರ್ಮಾನುಸಾರ ಜೀವಿಗಳ ಯೋಗ್ಯ ಗತಿಯನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮುಂದೆ ‘ಧರ್ಮೇಶ್ವರ’ ಎಂಬ ಧರ್ಮಕೇಂದ್ರಿತ ಲಿಂಗದ ಉಪಾಸನಾ ಮಹಿಮೆ ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ—ದರ್ಶನ, ಸ್ಪರ್ಶ, ಅರ್ಚನೆಯಿಂದ ಶೀಘ್ರ ಸಿದ್ಧಿ; ತೀರ್ಥಸ್ನಾನದಿಂದ ಪುರುಷಾರ್ಥಸಾಧನೆ; ಸರಳ ಅರ್ಪಣವೂ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಧರ್ಮರಕ್ಷಣೆಯಾಗಿ ಪರಿಗಣಿತ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಕಾರ್ತಿಕ ಶುಕ್ಲ ಅಷ್ಟಮಿಯ ಯಾತ್ರೆ, ಉಪವಾಸ, ರಾತ್ರಿಜಾಗರಣೆ ಮತ್ತು ಸ್ತೋತ್ರಪಠಣ ಶುದ್ಧಿ ಹಾಗೂ ಶುಭಗತಿಯನ್ನು ನೀಡುವ ಫಲಶ್ರುತಿಯಾಗಿ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ.
Adhyaya 29
Dharma’s Petition, the Birds’ Request for Liberating Knowledge, and the Mapping of Mokṣa-Sites in Kāśī
ಅಧ್ಯಾಯ ೨೯ ಸ್ಕಂದನು ವರ್ಣಿಸುವ ಅಂತರಂಗ ಸಂವಾದವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ. ಅಮೃತಸಾಗರಸಮಾನ ಕರುಣಾಮಯ ಶಿವನು ತನ್ನ ಸ್ಪರ್ಶದಿಂದ ಧರ್ಮರಾಜನನ್ನು ಸಾಂತ್ವನಗೊಳಿಸಿ ಪುನರ್ಜೀವನ ನೀಡುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಅವನ ತಪೋಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಮರುಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಧರ್ಮರಾಜನು ಅನಾಥರಾದ ಕೀರ (ಗಿಳಿ) ಪಕ್ಷಿಗಳ ಪರವಾಗಿ—ಮಧುರಭಾಷಿಗಳು, ತಪಸ್ಸಿನ ಸಾಕ್ಷಿಗಳು, ಪೋಷಕರು ಮೃತರಾದವರು—ಶಿವನಿಂದ ರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ಅನುಗ್ರಹವನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾನೆ. ಶಿವನ ಸನ್ನಿಧಿಗೆ ಕರೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಸಂಸಾರದ ಅನುಭವವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತವೆ—ಅಸಂಖ್ಯ ಜನ್ಮಗಳು, ದೇವ-ಮಾನವ-ತಿರ್ಯಕ್ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಸುಖ-ದುಃಖ, ಜಯ-ಪರಾಜಯ, ವಿದ್ಯಾ-ಅವಿದ್ಯೆಗಳ ಪರಿವರ್ತನೆ, ಸ್ಥಿರತೆ ಇಲ್ಲದ ಚಕ್ರ. ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಜನಿಸಿದ ಲಿಂಗಪೂಜೆಯ ದರ್ಶನ ಮತ್ತು ಶಿವನ ಸాక్షಾತ್ಕಾರವೇ ತೀರ್ಮಾನಕಾರಿ ತಿರುವು ಎಂದು ಹೇಳಿ, ಲೋಕಬಂಧನಗಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸುವ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಯಾಚಿಸುತ್ತವೆ. ಸ್ವರ್ಗೀಯ ಪದವಿಗಳನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸಿ, ಕಾಶಿಯಲ್ಲಿ ಮರಣ ಹೊಂದಿ ಪುನರ್ಜನ್ಮವಿಲ್ಲದ (ಅಪುನರ್ಭವ) ಸ್ಥಿತಿ ಬೇಕೆಂದು ಕೋರುತ್ತವೆ. ಅದಕ್ಕೆ ಶಿವನು ಕಾಶಿಯ ಮೋಕ್ಷಸ್ಥಳಗಳ ವಿವರವಾದ ನಕ್ಷೆಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾನೆ—ತನ್ನ ‘ರಾಜನಿವಾಸ’, ಮೋಕ್ಷಲಕ್ಷ್ಮೀವಿಲಾಸ ಪ್ರಾಸಾದ, ನಿರ್ವಾಣಮಂಡಪ ಹಾಗೂ ಮುಕ್ತಿ-ದಕ್ಷಿಣಾ-ಜ್ಞಾನ ಮಂಡಪಗಳು; ಜಪ, ಪ್ರಾಣಾಯಾಮ, ಶತರುದ್ರೀಯ, ದಾನ, ವ್ರತ, ಜಾಗರಣೆ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಫಲವೃದ್ಧಿ; ಜ್ಞಾನವಾಪಿಯ ಮಹಿಮೆ; ಮತ್ತು ಮಣಿಕರ್ಣಿಕಾ, ಅವಿಮುಕ್ತೇಶ್ವರ ಮುಂತಾದ ಪರಮ ಕೇಂದ್ರಗಳು. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಶಿವನು ಪಕ್ಷಿಗಳಿಗೆ ದಿವ್ಯ ವಾಹನ ನೀಡಿ ತನ್ನ ಧಾಮಕ್ಕೆ ಗಮನೆನಿಸುವ ವರ ನೀಡುತ್ತಾನೆ, ಕಾಶೀಸಂಬಂಧಿತ ಕೃಪೆ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನಗಳ ತಾರಕಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾನೆ।
Adhyaya 30
मनोरथतृतीया-व्रतविधानम् (Manoratha-Tṛtīyā Vrata: Procedure and Fruits)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ‘ಮನೋರಥ-ತೃತೀಯ’ ವ್ರತದ ವಿಧಾನ ಮತ್ತು ಫಲಶ್ರುತಿ ಕ್ರಮಬದ್ಧವಾಗಿ ನಿರೂಪಿತವಾಗಿದೆ. ಜಗದಂಬಿಕೆ ಗೌರೀ ಧರ್ಮಪೀಠದ ಸಮೀಪ ವಾಸಿಸಿ ಲಿಂಗಭಕ್ತರಿಗೆ ಸಿದ್ಧಿ ನೀಡುವೆನೆಂದು ಸಂಕಲ್ಪಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಶಿವನು ‘ವಿಶ್ವಭುಜಾ’ ರೂಪದಲ್ಲಿ ದೇವೀಪೂಜೆಯ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ದೃಢಪಡಿಸಿ, ಈ ವ್ರತವು ಮನೋಭಿಲಾಷೆಗಳನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿ ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಜ್ಞಾನಪ್ರಾಪ್ತಿಗೆ ದಾರಿ ಮಾಡಿಕೊಡುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ವಿಧಾನದ ಸ್ಪಷ್ಟತೆಗಾಗಿ ದೇವಿ ಕೇಳಿದಾಗ, ಶಿವನು ಪುಲೋಮೆಯ ಪುತ್ರಿ ಪೌಲೋಮಿಯ ಉದಾಹರಣೆಯನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವಳು ಭಕ್ತಿಗೀತೆ, ಲಿಂಗಪೂಜೆ ಮತ್ತು ನಿಷ್ಠೆಯಿಂದ ಆರಾಧಿಸಿ ಶುಭ ವಿವಾಹ ಹಾಗೂ ಭಕ್ತಿಸಂಪತ್ತನ್ನು ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ. ನಂತರ ಶಿವನು ವ್ರತಕಾಲ (ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಚೈತ್ರ ಶುಕ್ಲ ತೃತೀಯ), ಶುದ್ಧಾಚಾರ, ರಾತ್ರಿನಿಯಂತ್ರಿತ ‘ನಕ್ತ’ ಉಪವಾಸ, ಮತ್ತು ಪೂಜಾಕ್ರಮವನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ—ಮೊದಲು ಆಶಾ-ವಿನಾಯಕ, ನಂತರ ವಿಶ್ವಭುಜಾ ಗೌರೀ; ಪುಷ್ಪ, ಗಂಧ, ಲೇಪನಾದಿ ಅರ್ಪಿಸಿ ತಿಂಗಳಿಗೊಮ್ಮೆ ಒಂದು ವರ್ಷ ಆಚರಣೆ, ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಹೋಮ ಮತ್ತು ಆಚಾರ್ಯರಿಗೆ ದಾನ. ಫಲಶ್ರುತಿಯಲ್ಲಿ ಐಶ್ವರ್ಯ, ಸಂತಾನ, ವಿದ್ಯೆ, ದುರ್ಭಾಗ್ಯನಾಶ ಮತ್ತು ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಮೋಕ್ಷವರೆಗೆ ಫಲಗಳು ವಿವಿಧ ಸ್ಥಿತಿಗಳವರಿಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ವಾರಾಣಸಿಯ ಹೊರಗೆಯೂ ಪ್ರತಿಮಾ ನಿರ್ಮಾಣ ಮತ್ತು ದಾನಧರ್ಮಗಳ ಮೂಲಕ ಈ ವ್ರತವನ್ನು ಅನುಕೂಲವಾಗಿ ಆಚರಿಸಬಹುದು ಎಂಬುದನ್ನೂ ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ.
Adhyaya 31
धर्मेश्वराख्यान (Dharmēśvara Narrative) — Dharma-tīrtha, Dharma-kūpa, and the Five-Faced Liṅga Cluster
ಅಗಸ್ತ್ಯರು ಸ್ಕಂದನನ್ನು ಧರ್ಮತೀರ್ಥದ ಮಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು—ಶಂಭುವು ದೇವಿಗೆ ಉಪದೇಶಿಸಿದುದನ್ನು—ವಿವರಿಸಬೇಕೆಂದು ಕೇಳುತ್ತಾರೆ. ಸ್ಕಂದನು ಹೇಳುವಂತೆ: ವೃತ್ರವಧೆಯ ನಂತರ ಬ್ರಹ್ಮಹತ್ಯಾ ದೋಷದಿಂದ ಪೀಡಿತನಾದ ಇಂದ್ರನು ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತಕ್ಕಾಗಿ ಬೃಹಸ್ಪತಿಯ ಸೂಚನೆಯಂತೆ ವಿಶ್ವೇಶ್ವರ ರಕ್ಷಿತ ಕಾಶಿಗೆ ಬರುತ್ತಾನೆ; ಆನಂದವನಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದ ಮಾತ್ರಕ್ಕೆ ಭಾರೀ ಅಶುದ್ಧಿಗಳು ದೂರ ಓಡುತ್ತವೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಉತ್ತರ ವಾಹಿನಿ ಪ್ರವಾಹದ ಬಳಿ ಇಂದ್ರನು ಶಿವಪೂಜೆ ಮಾಡಿ, ಶಿವಾಜ್ಞೆ “ಇಲ್ಲೇ ಸ್ನಾನಮಾಡು, ಓ ಇಂದ್ರ” ಎಂಬುದರಿಂದ ಧರ್ಮತೀರ್ಥ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗುತ್ತದೆ; ಸ್ನಾನದಿಂದ ಇಂದ್ರನ ದೋಷ ಶಮನವಾಗಿ ಶುದ್ಧಿ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಪಿತೃಕರ್ಮಗಳ ಮಹತ್ವವನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ—ಧರ್ಮಪೀಠದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ, ಶ್ರಾದ್ಧ, ತರ್ಪಣ, ದಾನಗಳಿಂದ ಪಿತೃಗಳು ತೃಪ್ತರಾಗುತ್ತಾರೆ; ಅಲ್ಪ ದಾನವೂ ಅಕ್ಷಯ ಫಲ ನೀಡುತ್ತದೆ. ಯತಿಗಳು ಮತ್ತು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ಅನ್ನದಾನ ಮಾಡುವುದು ವೈದಿಕ ಯಜ್ಞಸಮಾನ ಫಲಪ್ರದವೆಂದು ಪ್ರಶಂಸಿಸಲಾಗಿದೆ. ನಂತರ ಇಂದ್ರನು ತಾರಕೇಶದ ಪಶ್ಚಿಮದಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರೇಶ್ವರ ಲಿಂಗವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ; ಧರ್ಮೇಶನ ಸುತ್ತ ಶಚೀಶ, ರಂಭೇಶ, ಲೋಕಪಾಲೇಶ್ವರ, ಧರಣೀಶ, ತತ್ತ್ವೇಶ, ವೈರಾಗ್ಯೇಶ, ಜ್ಞಾನೇಶ್ವರ, ಐಶ್ವರ್ಯೇಶ ಇತ್ಯಾದಿ ದೇವಾಲಯಗಳು ದಿಕ್ಕುಕ್ರಮವಾಗಿ ಸ್ಥಿತವಾಗಿವೆ ಎಂದು ಹೇಳಿ, ಅವನ್ನು ಪಂಚವಕ್ತ್ರ ತತ್ತ್ವಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ರೂಪಗಳೆಂದು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದೆ. ದುರ್ದಮ ಎಂಬ ನೈತಿಕವಾಗಿ ತಪ್ಪಿದ ರಾಜನು ಯಾದೃಚ್ಛಿಕವಾಗಿ ಆನಂದವನಕ್ಕೆ ಬಂದು ಧರ್ಮೇಶ್ವರ ದರ್ಶನದಿಂದ ಒಳಪರಿವರ್ತನೆ ಪಡೆದು, ಧರ್ಮಪಾಲನೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ, ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ, ಮತ್ತೆ ಕಾಶಿಗೆ ಬಂದು ಆರಾಧನೆ ಮಾಡಿ ಮೋಕ್ಷಾಭಿಮುಖ ಅಂತ್ಯವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಫಲಶ್ರುತಿ ಪ್ರಕಾರ ಈ ಧರ್ಮೇಶ್ವರಾಖ್ಯಾನವನ್ನು—ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಶ್ರಾದ್ಧಕಾಲದಲ್ಲಿ—ಶ್ರವಣ ಮಾಡಿದರೆ ಸಂಚಿತ ಪಾಪ ನಾಶವಾಗಿ, ಪಿತೃಸಂತೋಷ ಉಂಟಾಗಿ, ಶಿವಧಾಮಪ್ರಾಪ್ತಿಗೆ ಭಕ್ತಿಪ್ರಗತಿ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ.
Adhyaya 32
Vīreśa-liṅga Māhātmya and the Rescue of Malayagandhinī (वीरेशलिङ्गमाहात्म्य–मलयगन्धिनी-रक्षणम्)
ಪಾರ್ವತಿ ಕಾಶಿಯಲ್ಲಿ ಶೀಘ್ರಸಿದ್ಧಿ ನೀಡುವ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ವೀರೇಶನ ಮಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾಳೆ—ಆ ಲಿಂಗವು ಹೇಗೆ ಪ್ರಾದುರ್ಭವಿಸಿತು ಎಂದು. ಮಹೇಶ್ವರನು ಪುಣ್ಯಪ್ರಸಂಗದಿಂದ ಕಥೆಯನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿ, ಅಮಿತ್ರಜಿತ್ ಎಂಬ ರಾಜನ ಆದರ್ಶ ಚರಿತ್ರೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ—ಧರ್ಮಸಂಯಮಿ, ರಾಜ್ಯಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ನಿಪುಣ, ವಿಷ್ಣುಭಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಅಚಲ. ಅವನ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಹರಿನಾಮ, ಹರಿಮೂರ್ತಿ, ಹರಿಕಥೆಗಳು ಎಲ್ಲೆಡೆ ವ್ಯಾಪಿಸಿದ್ದವು; ಸಾಮಾನ್ಯ ಆಚರಣೆಯೂ ಭಕ್ತಿನಿಯಮಗಳಿಂದ ರೂಪುಗೊಂಡಿದ್ದು, ಅಹಿಂಸೆ ಮತ್ತು ಹರಿಯ ಪವಿತ್ರ ದಿನಗಳ ನಿಯಮಪಾಲನೆಗೆ ವಿಶೇಷ ಒತ್ತು ಇದೆ. ನಾರದನು ಬಂದು ರಾಜನ ವಿಷ್ಣುಕೇಂದ್ರಿತ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿ, ಸಂಕಟವನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ—ವಿದ್ಯಾಧರನ ಪುತ್ರಿ ಮಲಯಗಂಧಿನಿಯನ್ನು ಬಲಿಷ್ಠ ದೈತ್ಯ ಕಂಕಾಲಕೇತು ಅಪಹರಿಸಿದ್ದಾನೆ; ಅವನು ತನ್ನದೇ ತ್ರಿಶೂಲದಿಂದ ಮಾತ್ರ ವಧಿಸಬಹುದೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ನಾರದನು ಸಮುದ್ರಮಾರ್ಗವಾಗಿ ಪಾತಾಳದ ಚಂಪಕಾವತೀ ನಗರಿಗೆ ಹೋಗುವ ಉಪಾಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಾಜನು ಪಾತಾಳಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ದುಃಖಿತ ಕನ್ಯೆಯನ್ನು ಭೇಟಿಯಾಗಿ, ದೈತ್ಯನು ನಿದ್ರಿಸುವಾಗಲೇ ಕಾರ್ಯ ಮಾಡಬೇಕೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ದೈತ್ಯನು ಧನಗರ್ವ ಮತ್ತು ಬಲವಿವಾಹದ ದಂಭದಿಂದ ಬಂದು ತ್ರಿಶೂಲದೊಂದಿಗೆ ನಿದ್ರಿಸುತ್ತಾನೆ; ರಾಜನು ಆ ತ್ರಿಶೂಲವನ್ನು ತೆಗೆದು ಧರ್ಮಯೋಧನಂತೆ ಸವಾಲು ಹಾಕಿ, ಅದೇ ತ್ರಿಶೂಲದಿಂದ ದೈತ್ಯನನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿ ಕನ್ಯೆಯನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಕಥೆ ಕಾಶಿಯ ತಾರಕಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುತ್ತದೆ—ಕಾಶೀಸ್ಮರಣದಿಂದ ಪಾಪಮಲಿನತೆ ಅಂಟದು—ಮತ್ತು ಮುಂದಿನ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ವೀರೇಶಲಿಂಗೋದ್ಭವ ಹಾಗೂ ವ್ರತವಿಧಿಗಳ ನಿರೂಪಣೆಗೆ ನೆಲೆ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ।
Adhyaya 33
वीरवीरेश्वरलिङ्ग-प्रतिष्ठा, पुत्रप्राप्ति-व्रतविधान, तथा काशी-तीर्थ-क्रम (Vīravīreśvara Liṅga, Putra-prāpti Vrata Procedure, and the Ordered Survey of Kāśī Tīrthas)
ಅಧ್ಯಾಯ 33 ಉಪದೇಶಾತ್ಮಕ ಕಥೆಯನ್ನು ಮೂರು ಹಂತಗಳಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಮೊದಲಿಗೆ ರಾಣಿ ಪುತ್ರಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ವ್ರತವಿಧಾನವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ—ನಾರದರು ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟಿಸಿದುದಾಗಿ, ನಲಕೂಬರನ ಜನ್ಮ ಮುಂತಾದ ಫಲಸಿದ್ಧಿ ಉದಾಹರಣೆಗಳಿಂದ ದೃಢಪಡಿಸಿ. ವಿಧಿಯಲ್ಲಿ ಗೌರಿಯೊಂದಿಗೆ ಹಾಲು ಕುಡಿಯುವ ಶಿಶುವಿನ ಪ್ರತಿಮೆ ಸ್ಥಾಪನೆ, ಮಾರ್ಗಶೀರ್ಷ ಶುಕ್ಲ ತೃತೀಯಾ ಕಾಲ, ಕಲಶವಿನ್ಯಾಸ, ವಸ್ತ್ರ, ಪದ್ಮ–ಸ್ವರ್ಣ ಉಪಚಾರಗಳು, ಸುಗಂಧ, ನೈವೇದ್ಯ, ರಾತ್ರಿಜಾಗರಣೆ ಮತ್ತು ವೈದಿಕ ಋಕ್ಗಳೊಂದಿಗೆ ಲಘು ಹೋಮ ಸೇರಿವೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಗುರುಪೂಜೆ, ಹೊಸದಾಗಿ ಕರು ಹಾಕಿದ ಕಪಿಲಾ ಹಸು ಸಹಿತ ದಾನ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣಭೋಜನ ಮತ್ತು ವಂಶಧಾರಕ ಪುತ್ರನಿಗಾಗಿ ಮಂತ್ರಪೂರ್ವಕ ಪಾರಣ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ನಂತರ ರಾಣಿ ಗರ್ಭವತಿಯಾಗುವುದು ಮತ್ತು ಮಗುವಿನ ವಿಚಿತ್ರ ವಿಧಿ ವರ್ಣಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಅಶುಭ ಜನ್ಮನಕ್ಷತ್ರದ ಭಯದಿಂದ ಮಂತ್ರಿಗಳು ಮಗುವನ್ನು ದೇವಿ ವಿಕಟಾ ಹಾಗೂ ಯೋಗಿನಿಗಳ ರಕ್ಷಣೆಯಲ್ಲಿರುವ ಪಂಚಮುದ್ರಾ ಮಹಾಪೀಠಕ್ಕೆ ಕರೆದೊಯ್ಯುತ್ತಾರೆ; ಮಾತೃಕಾಗಣ ಅವನನ್ನು ರಾಜಯೋಗ್ಯನೆಂದು ನಿರ್ಣಯಿಸಿ ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿ ಮರಳಿಸುತ್ತಾರೆ. ಬಳಿಕ ರಾಜಕುಮಾರ ಆನಂದಕಾನನದಲ್ಲಿ ಘೋರ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ಶಿವನು ತೇಜೋಮಯ ಲಿಂಗರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ವರ ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ಕುಮಾರನು—ಈ ಲಿಂಗದಲ್ಲಿ ಶಿವನ ನಿತ್ಯಸಾನ್ನಿಧ್ಯ ಇರಲಿ, ಕಠಿಣ ಪೂರ್ವಕರ್ಮಗಳಿಲ್ಲದೆ ಕೇವಲ ದರ್ಶನ–ಸ್ಪರ್ಶ–ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಭಕ್ತರ ಅಭೀಷ್ಟಗಳು ಸಿದ್ಧವಾಗಲಿ—ಎಂದು ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ; ಶಿವನು ಒಪ್ಪಿ ಆ ಕ್ಷೇತ್ರವನ್ನು ‘ವೀರವೀರೇಶ್ವರ’ ಎಂದು ನಾಮಕರಣ ಮಾಡಿ ನಿತ್ಯಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಭರವಸೆ ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಶಿವನು ಕಾಶಿಯಲ್ಲಿ ಗಂಗಾತಟದ ತೀರ್ಥಗಳ ಕ್ರಮ ಮತ್ತು ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ—ಹಯಗ್ರೀವ, ಗಜ, ಕೋಕಾವರಾಹ, ದಿಲೀಪೇಶ್ವರ/ದಿಲೀಪತೀರ್ಥ, ಸಾಗರ–ಸಪ್ತಸಾಗರ, ಮಹೋದಧಿ, ಚೌರತೀರ್ಥ, ಹಂಸತೀರ್ಥ, ತ್ರಿಭುವನಕೇಶವ, ಗೋವ್ಯಾಘ್ರೇಶ್ವರ, ಮಾಂಧಾತೃ, ಮುಚುಕಂದ, ಪೃಥು, ಪರಶುರಾಮ, ಬಲರಾಮ/ಕೃಷ್ಣಾಗ್ರಜ, ದಿವೋದಾಸ, ಭಾಗೀರಥೀತೀರ್ಥ, ನಿಷ್ಪಾಪೇಶ್ವರಲಿಂಗ, ದಶಾಶ್ವಮೇಧ, ಬಂದೀತೀರ್ಥ, ಪ್ರಯಾಗಪ್ರಸಂಗ, ಕ್ಷೋಣೀವರಾಹ, ಕಾಲೇಶ್ವರ, ಅಶೋಕ, ಶಕ್ರ, ಭವಾನಿ, ಪ್ರಭಾಸ, ಗರುಡ, ಬ್ರಹ್ಮ, ವೃದ್ಧಾರ್ಕ/ವಿಧಿ, ನೃಸಿಂಹ, ಚಿತ್ರರಥ ಇತ್ಯಾದಿ. ಅಧ್ಯಾಯಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಮುಂದಿನ ತೀರ್ಥವರ್ಣನೆ ಮುಂದುವರಿಯುವುದೆಂದು ಸೂಚನೆ ಇದೆ.
Adhyaya 34
Tīrtha-Saṅgraha in Kāśī: From Pādodaka to Pañcanada and the Supremacy of Maṇikarṇikā (Chapter 34)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಕಂದನು ಅಗಸ್ತ್ಯರಿಗೆ ಕಾಶಿಯ ತೀರ್ಥಗಳ ಕ್ರಮವನ್ನೂ ಅವುಗಳ ವಿಧಿ-ಫಲಗಳನ್ನೂ ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಸಂಗಮದ ಪಾವಿತ್ರ್ಯವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ ‘ಪಾದೋದಕ’ (ವಿಷ್ಣುವಿನ ಪಾದಜಲ)ವನ್ನು ಮೂಲ ತೀರ್ಥವೆಂದು ಸೂಚಿಸಿ; ನಂತರ ಕ್ಷೀರಾಬ್ಧಿ, ಶಂಖ, ಚಕ್ರ, ಗದಾ, ಪದ್ಮ, ಮಹಾಲಕ್ಷ್ಮೀ, ಗಾರುಡಮತ, ಪ್ರಹ್ಲಾದ, ಅಂಬರೀಷ, ಆದಿತ್ಯಕೇಶವ, ದತ್ತಾತ್ರೇಯ, ನಾರದ, ವಾಮನ, ನರ-ನಾರಾಯಣ, ಯಜ್ಞವಾರಾಹ, (ವಿದಾರ)ನರಸಿಂಹ, ಗೋಪೀಗೋವಿಂದ, ಲಕ್ಷ್ಮೀನೃಸಿಂಹ, ಶೇಷ, ಶಂಖಮಾಧವ, ನೀಲಗ್ರೀವ, ಉದ್ದಾಲಕ, ಸಾಂಖ್ಯ, ಸ್ವರ್ಲೀನ, ಮಹೀಷಾಸುರ, ಬಾಣ, ಗೋಪೃತಾರ, ಹಿರಣ್ಯಗರ್ಭ, ಪ್ರಣವ, ಪಿಶಂಗಿಲಾ, ಪಿಲಿಪಿಲ, ನಾಗೇಶ್ವರ, ಕರ್ಣಾದಿತ್ಯ, ಭೈರವ, ಖರ್ವನೃಸಿಂಹ, ಮೃಕಂಡು ಮತ್ತು ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಪಂಚನದ—ಇಂತಹ ಅನೇಕ ಸ್ಥಳಗಳನ್ನು ಹೆಸರಿಸಿ, ಪ್ರತಿಯೊಂದಕ್ಕೂ ಪಾಪಕ್ಷಯ, ಸಮೃದ್ಧಿ, ದಿವ್ಯದರ್ಶನ, ಲೋಕಪ್ರಾಪ್ತಿ ಅಥವಾ ಪುನರ್ಜನ್ಮಕ್ಷಯ ಇತ್ಯಾದಿ ಫಲಗಳನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಜೋಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪಂಚನದ ತೀರ್ಥವನ್ನು ವಿಶೇಷ ಮಹಾಪ್ರಭಾವಿ ಎಂದು, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಕಾರ್ತಿಕ ಮಾಸದಲ್ಲೂ ಕೆಲವು ತಿಥಿ-ನಕ್ಷತ್ರಯೋಗಗಳಲ್ಲೂ ಅತ್ಯಂತ ಫಲಪ್ರದವೆಂದು ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಾನೆ. ಜ್ಞಾನಹ್ರದವನ್ನು ಜ್ಞಾನವರ್ಧಕವಾಗಿ, ಮಂಗಳ ತೀರ್ಥವನ್ನು ಶುಭತೆ-ಶಾಂತಿದಾಯಕ ಪರಿಹಾರವಾಗಿ ಹೇಳಿ; ನಂತರ ಮಖಾ, ಬಿಂದು, ಪಿಪ್ಪಲಾದ, ತಾಮ್ರವರಾಹ, ಕಾಲಗಂಗಾ, ಇಂದ್ರದ್ಯುಮ್ನ, ರಾಮ, ಐಕ್ಷ್ವಾಕ, ಮರುತ್ತ, ಮೈತ್ರಾವರುಣ, ಅಗ್ನಿ/ಅಂಗಾರ, ಕಲಿ, ಚಂದ್ರ, ವೀರ, ವಿಘ್ನೇಶ, ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರ, ಪರ್ವತ, ಕಂಬಲಾಶ್ವತರ, ಸಾರಸ್ವತ, ಉಮಾ ಮುಂತಾದ ತೀರ್ಥಗಳನ್ನೂ ಉಲ್ಲೇಖಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಮಣಿಕರ್ಣಿಕಾದ ಮಹಿಮೆ ಶಿಖರಕ್ಕೆ ಏರುತ್ತದೆ—ಅದು ತ್ರಿಲೋಕಪ್ರಸಿದ್ಧ, ಪಾಪನಾಶಿನಿ, ಮಹಾಯಾಗಸಮೂಹಕ್ಕೆ ಸಮಾನ ಅಥವಾ ಅದಕ್ಕಿಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ಸಿದ್ಧಾಂತವಾಗಿ ಪ್ರತಿಪಾದನೆ. ಅಲ್ಲಿ ಸ್ಮರಣೆ, ದರ್ಶನ, ಸ್ನಾನ, ಪೂಜೆಗಳು ‘ಅಕ್ಷಯ ಫಲ’ ನೀಡುವ ಪರಮ ಸಾಧನೆ ಎಂದು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಉಪಸಂಹಾರ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.
Adhyaya 35
दुर्वाससो वरप्रदानम् — Durvāsas Receives Boons; Establishment of Kāmeśvara and Kāmakūṇḍa (with Prahasiteśvara reference)
ಕಾಶೀಖಂಡದಲ್ಲಿ ಸ್ಕಂದನು ವರ್ಣಿಸುವುದು: ದೀರ್ಘ ಸಂಚಾರದ ನಂತರ ಮಹರ್ಷಿ ದುರ್ವಾಸರು ಕಾಶಿಗೆ ಬಂದು ಶಿವನ ಆನಂದಕಾನನವನ್ನು ದರ್ಶನಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಆಶ್ರಮಗಳ ಸೌಂದರ್ಯ, ತಪಸ್ವಿಗಳ ಸಮುದಾಯಗಳು, ಕಾಶಿಯಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ಜೀವಿಗಳಿಗೆ ದೊರೆಯುವ ವಿಶಿಷ್ಟ ಆನಂದವನ್ನು ಕಂಡು ದುರ್ವಾಸರು ಕಾಶಿಯ ಅತಿಶಯ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಸ್ತುತಿಸಿ, ಸ್ವರ್ಗಲೋಕಕ್ಕಿಂತಲೂ ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ತಕ್ಷಣವೇ ತಿರುವು—ಬಹು ತಪಸ್ಸಿನಲ್ಲಿಯೂ ದುರ್ವಾಸರು ಕ್ರೋಧಗೊಂಡು ಕಾಶಿಯನ್ನು ಶಪಿಸಲು ಮುಂದಾಗುತ್ತಾರೆ. ಆಗ ಶಿವನ ದಿವ್ಯ ಹಾಸ್ಯ ಪ್ರಕಟವಾಗಿ, ಆ “ಹಾಸ್ಯ”ಸಂಬಂಧ ಲಿಂಗವು ಪ್ರಹಸಿತೇಶ್ವರವೆಂದು ಪ್ರಾದುರ್ಭವ/ಪ್ರಸಿದ್ಧಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಗಣಗಳಲ್ಲಿ ಚಲನವಲನ ಉಂಟಾದರೂ, ಕಾಶಿಯ ಮೋಕ್ಷದಾಯಕ ಮಹಿಮೆಗೆ ಶಾಪ ಅಡ್ಡಿಯಾಗದಂತೆ ಶಿವನು ಸ್ವತಃ ತಡೆದು ನಿಲ್ಲಿಸುತ್ತಾನೆ. ದುರ್ವಾಸರು ಪಶ್ಚಾತ್ತಾಪಪಟ್ಟು ಕಾಶಿಯನ್ನು ಸಮಸ್ತ ಜೀವಿಗಳ ಮಾತೃ-ಶರಣವೆಂದು ಘೋಷಿಸಿ, ಕಾಶಿಯನ್ನು ಶಪಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನ ಶಪಿಸುವವನ ಮೇಲೆಯೇ ಹಿಂದಿರುಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಶಿವನು ಕಾಶೀ-ಸ್ತುತಿಯನ್ನು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಭಕ್ತಿಕರ್ಮವೆಂದು ಪ್ರಶಂಸಿ ವರಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾನೆ—ಕಾಮನಾಪೂರಕ ಲಿಂಗವು ಕಾಮೇಶ್ವರ/ದುರ್ವಾಸೇಶ್ವರವಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗುತ್ತದೆ; ಒಂದು ಕೆರೆಯು ಕಾಮಕುಂಡವೆಂದು ನಾಮಕರಣಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಕಾಮಕುಂಡದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ, ಪ್ರದೋಷಕಾಲದಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷ ತಿಥಿ-ಯೋಗದಲ್ಲಿ ಲಿಂಗದರ್ಶನ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಕಾಮದೋಷ ಶಮನ ಮತ್ತು ಪಾಪಕ್ಷಯ; ಈ ಕಥೆಯ ಶ್ರವಣ-ಪಠನವೂ ಪಾವನಕಾರಿಯೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
Adhyaya 36
Viśvakarmēśvara-liṅga Prādurbhāva and Guru-bhakti in Kāśī (विश्वकर्मेशलिङ्गप्रादुर्भावः)
ಪಾರ್ವತಿಯ ಪ್ರಶ್ನೆಯಿಂದ ಪ್ರೇರಿತನಾದ ಶಿವನು ಕಾಶಿಯಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಕರ್ಮೇಶ್ವರ ಲಿಂಗದ ಪ್ರಾದುರ್ಭಾವವನ್ನು ಪಾತಕ-ನಾಶಿನೀ ಕಥೆಯಾಗಿ ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ. ವಿಶ್ವಕರ್ಮ—ಬ್ರಹ್ಮನೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಪೂರ್ವಾವಿರ್ಭಾವರೂಪ, ತ್ವಷ್ಟೃನ ಪುತ್ರ—ಗುರುಕುಲದಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿಯಾಗಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಾನೆ. ಗುರು, ಗುರುಪತ್ನಿ, ಗುರುಪುತ್ರ ಮತ್ತು ಗುರುಕನ್ಯೆ ಅವನ ಮೇಲೆ ಅನೇಕ ಕಠಿಣ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ವಿಧಿಸುತ್ತಾರೆ—ದೃಢ ವಸ್ತ್ರಗಳು, ಪಾದರಕ್ಷೆಗಳು, ಆಭರಣಗಳು, ಗೃಹೋಪಕರಣಗಳು ಇತ್ಯಾದಿ. ವಾಗ್ದಾನಪಾಲನೆ ಮತ್ತು ಗುರುಸೇವಾಧರ್ಮದ ನಡುವೆ ಅವನು ನೈತಿಕ ಸಂಕಟಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗುತ್ತಾನೆ. ಅತಿಯಾಗಿ ಕಳವಳಗೊಂಡು ಅರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಹೋದಾಗ, ಕರುಣಾಮಯ ತಪಸ್ವಿಯನ್ನು ಭೇಟಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ. ಆ ತಪಸ್ವಿ ಅವನಿಗೆ ಕಾಶಿಗೆ—ವಿಶೇಷವಾಗಿ ವೈಶ್ವೇಶ್ವರ ಕ್ಷೇತ್ರ ಮತ್ತು ಆನಂದವನಕ್ಕೆ—ಹೋಗುವಂತೆ ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅಲ್ಲಿ ಶಿವಕೃಪೆಯಿಂದ ದುಸ್ತರ ಗುರಿಗಳೂ ಸಾಧನೀಯವಾಗುತ್ತವೆ, ಮೋಕ್ಷವು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ. ಕಾಶಿಗೆ ಬಂದ ವಿಶ್ವಕರ್ಮ, ಆ ತಪಸ್ವಿ ಶಿವನ ದಯಾಮಯ ಹಸ್ತಕ್ಷೇಪವೇ ಎಂದು ಅರಿತು, ಅರಣ್ಯದ ಅರ್ಪಣಗಳಿಂದ ದೀರ್ಘಕಾಲ ಲಿಂಗಾರಾಧನೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಕೊನೆಗೆ ಶಿವನು ಲಿಂಗದಿಂದ ಪ್ರಾದುರ್ಭವಿಸಿ ಅವನಿಗೆ ಸಮಸ್ತ ಶಿಲ್ಪಕಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಅಸಾಧಾರಣ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾನೆ, ‘ವಿಶ್ವಕರ್ಮ’ ಎಂಬ ನಾಮವನ್ನು ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಆ ಲಿಂಗಪೂಜೆಯ ಫಲಗಳನ್ನು ಘೋಷಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ದಿವೋದಾಸಾದಿ ರಾಜಾಶ್ರಯದ ಭವಿಷ್ಯಸೂಚನೆ ಬರುತ್ತದೆ; ಜೊತೆಗೆ ಗುರುಭಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದ ಕರ್ತವ್ಯಗಳನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸುವುದೇ ಪರಮಧರ್ಮವೆಂದು ಪುನಃ ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
Adhyaya 37
Dakṣeśvara-liṅga-prādurbhāva and the Dakṣa-yajña Discourse (दक्षेश्वरलिङ्गप्रादुर्भावः)
ಅಧ್ಯಾಯ 37ರಲ್ಲಿ ಅಗಸ್ತ್ಯರು ಸ್ಕಂದನಿಗೆ—ಮೋಕ್ಷಪ್ರದ ಲಿಂಗಗಳ ವರ್ಣನೆ ಕೇಳಿ ಅಪಾರ ತೃಪ್ತಿ ಹೊಂದಿದ್ದೇನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ದಕ್ಷೇಶ್ವರದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುವ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಲಿಂಗಗಳ ಸಂಪೂರ್ಣ ಕಥನವನ್ನು ಹೇಳು ಎಂದು ವಿನಂತಿಸುತ್ತಾರೆ. ನಂತರ ಕಥೆ ದಕ್ಷನ ಪ್ರಸಂಗಕ್ಕೆ ತಿರುಗುತ್ತದೆ—ಹಿಂದಿನ ಅಸಂಗತ ಆಚರಣೆಗೆ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತವಾಗಿ ಶುದ್ಧಿ-ಸಾಧನೆಗಾಗಿ ಅವನು ಕಾಶಿಗೆ ಬರುತ್ತಾನೆ; ಇನ್ನೊಂದೆಡೆ ಕೈಲಾಸದ ದೇವಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಶಿವನು ಜಗದ್ಧರ್ಮ, ಸಾಮಾಜಿಕ-ಯಜ್ಞೀಯ ಸ್ಥಿರತೆ ಕುರಿತು ವಿಚಾರಿಸುತ್ತಾನೆ. ದಕ್ಷನೊಳಗೆ ಅಹಂಕಾರ ಮತ್ತು ದ್ವೇಷ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ; ಶಿವನು ವರ್ಣವ್ಯವಸ್ಥೆಗೆ ಅತೀತನೆಂದು ಭಾವಿಸಿ ಅವಮಾನವೆಂದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗಾಗಿ ಶಿವನನ್ನು ಉದ್ದೇಶಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಹೊರಗಿಟ್ಟು ಮಹಾಕ್ರತು (ಮಹಾಯಜ್ಞ)ವನ್ನು ಆಯೋಜಿಸುತ್ತಾನೆ. ದಧೀಚಿ ಮುನಿ ತತ್ತ್ವಾರ್ಥದಿಂದ ಬೋಧಿಸುತ್ತಾರೆ—ಶಿವವಿಲ್ಲದೆ ಕರ್ಮಕಾಂಡ ಜಡ; ಪ್ರಭುವಿಲ್ಲದೆ ಯಜ್ಞ ಶ್ಮಶಾನಸಮಾನ, ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳೂ ಫಲರಹಿತ. ದಕ್ಷನು ಆ ಉಪದೇಶವನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸಿ ಯಜ್ಞ ಸ್ವಯಂಸಿದ್ಧವೆಂದು ಹಠ ಹಿಡಿದು ವೈರವನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚಿಸಿ, ದಧೀಚಿಯನ್ನು ಹೊರಹಾಕಲು ಆದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಧ್ಯಾಯಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಯಜ್ಞದ ಬಾಹ್ಯ ವೈಭವ ವರ್ಣನೆಯಾಗುತ್ತದೆ; ನಾರದನು ಕೈಲಾಸಕ್ಕೆ ಹೊರಡುವ ಸೂಚನೆ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ—ಮುಂದೆ ಶಿವನ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ಮತ್ತು ಕಾಶಿಯ ಶೈವ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳ ತತ್ತ್ವಪ್ರಮಾಣ ಸ್ಥಾಪನೆಗೆ ಇದು ಪೀಠಿಕೆ ಆಗುತ್ತದೆ.
Adhyaya 38
Dakṣayajña-Prasaṅga: Nārada’s Report, Śiva–Śakti Līlā, and Satī’s Departure (दक्षयज्ञप्रसङ्गः)
ಅಧ್ಯಾಯ ೩೮ರಲ್ಲಿ ಅಗಸ್ತ್ಯರು ಸ್ಕಂದನನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾರೆ—ಶಿವಲೋಕ/ಕೈಲಾಸಕ್ಕೆ ತಲುಪಿದ ನಾರದರು ಏನು ಮಾಡಿದರು? ಸ್ಕಂದನು ಹೇಳುವಂತೆ, ನಾರದರು ಶಿವ–ದೇವಿಯ ಸನ್ನಿಧಿಯಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಪ್ರಣಾಮ ಮಾಡಿ ದಿವ್ಯದರ್ಶನ ಪಡೆದರು; ಅಲ್ಲಿ ಪಾಶ/ದ್ಯೂತ ವಿನ್ಯಾಸದಂತೆ ಕಾಲಮಾನಗಳು ಮತ್ತು ಜಗತ್ತಿನ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಸಂಕೇತರೂಪದಲ್ಲಿ ಅಳವಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿರುವ ಶಿವ–ಶಕ್ತಿ ‘ಲೀಲೆ’ಯನ್ನು ಕಂಡರು. ನಾರದೋಪದೇಶದಲ್ಲಿ ಶಿವನು ಮಾನ–ಅಪಮಾನಗಳಿಗೆ ನಿರ್ವಿಕಾರ, ಗುಣಾತೀತ, ಹಾಗೆಯೇ ಜಗತ್ತನ್ನು ಸಮದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನಿಯಂತ್ರಿಸುವ ನಿರಪೇಕ್ಷ ನಿಯಂತಾ ಎಂಬುದು ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ; ನಂತರ ದಕ್ಷಯಜ್ಞಮಂಡಪದಲ್ಲಿ ವಿಚಿತ್ರ ಅಪಶಕುನಗಳು, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಶಿವ–ಶಕ್ತಿಯ ಅನುಪಸ್ಥಿತಿ ಕಂಡು ನಾರದರು ವ್ಯಾಕುಲರಾಗಿ, ನಡೆದದ್ದನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗದೆ ತಡಕಾಡುತ್ತಾರೆ. ಈ ವರದಿ ಕೇಳಿ ಸತಿ ದಾಕ್ಷಾಯಣಿ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸಂಕಲ್ಪ ಮಾಡಿ ತಂದೆ ದಕ್ಷನ ಯಜ್ಞವನ್ನು ‘ದರ್ಶನ’ ಮಾಡಲು ಶಿವನ ಅನುಮತಿ ಬೇಡುತ್ತಾಳೆ. ಶಿವನು ಅಶುಭ ಜ್ಯೋತಿಷ ಸೂಚನೆಗಳನ್ನು ಹೇಳಿ ಆಹ್ವಾನವಿಲ್ಲದೆ ಹೋಗುವುದರಿಂದ ಮರಳಲಾಗದ ಫಲಿತಾಂಶಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ ಎಂದು ತಡೆಯುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ಸತಿ ‘ಪಾಲ್ಗೊಳ್ಳಲು ಅಲ್ಲ, ನೋಡಲು ಮಾತ್ರ’ ಎಂದು ದೃಢಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಹೇಳಿ, ಕೋಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರಣಾಮ–ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಇಲ್ಲದೆ ಹೊರಡುತ್ತಾಳೆ. ದುಃಖಿತ ಶಿವನು ಗಣರಿಗೆ ಭವ್ಯ ದಿವ್ಯ ವಿಮಾನವನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಲು ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿ ಸತಿಯನ್ನು ಯಜ್ಞಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾನೆ. ದಕ್ಷಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಆಹ್ವಾನವಿಲ್ಲದ ಆಗಮನದಿಂದ ಎಲ್ಲರೂ ಆಶ್ಚರ್ಯಪಡುತ್ತಾರೆ. ದಕ್ಷನು ಶಿವನ ತಪಸ್ವಿ, ಸೀಮಾಂತರ ಸ್ವಭಾವ ಇತ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿ ನಿಂದಿಸಿ ಯಜ್ಞಸನ್ಮಾನದಿಂದ ಹೊರಗಿಡುತ್ತಾನೆ. ಸತಿ ಧರ್ಮ–ತತ್ತ್ವದಿಂದ ಪ್ರತಿವಾದ ಮಾಡುತ್ತಾಳೆ—ಶಿವನು ಅಜ್ಞೇಯನಾದರೆ ನಿಂದೆ ಅಜ್ಞಾನ; ಅಯೋಗ್ಯನೆಂದರೆ ವಿವಾಹಬಂಧವೇ ಅಸಂಗತ. ಪತಿನಿಂದೆಯಿಂದ ದಗ್ಧಳಾಗಿ ಸತಿ ಯೋಗಸಂಕಲ್ಪದಿಂದ ದೇಹವನ್ನು ಆಹುತಿಯಾಗಿ ಮಾಡಿ ಆತ್ಮದಾಹ ಮಾಡುತ್ತಾಳೆ; ಇದರಿಂದ ಯಜ್ಞಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಅಪಶಕುನಗಳು, ವಿಘ್ನಗಳು ಉಂಟಾಗಿ ದಕ್ಷಯಜ್ಞವು ಅಸ್ಥಿರವಾಗುತ್ತದೆ.
Adhyaya 39
Dakṣa-yajña-vināśaḥ — Vīrabhadrasya ājñā-prāptiḥ (Destruction of Dakṣa’s Sacrifice and Vīrabhadra’s Commission)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಸತೀ ಪ್ರಸಂಗದ ನಂತರ ನಾರದರು ಮಹಾಕಾಲಸ್ವರೂಪ ಶಂಭುವಿನ ಬಳಿಗೆ ಬರುತ್ತಾರೆ. ಶಿವನು ಅನಿತ್ಯತೆಯ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ—ದೇಹಧಾರಿತ ಸ್ಥಿತಿಗಳು ಉತ್ಪತ್ತಿ-ಲಯಗಳಿಗೆ ಒಳಪಟ್ಟವು; ಸ್ವಭಾವತಃ ನಶ್ವರವಾದ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನಿಗಳು ಮೋಹಗೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ. ನಂತರ ಕಥೆ ಧರ್ಮ-ನೀತಿಯ ಪರಿಣಾಮದ ಕಡೆ ತಿರುಗುತ್ತದೆ: ಶಿವನಿಂದೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ಸತೀ ದೇಹತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿದುದು ಶಿವನ ಉಗ್ರಕ್ರೋಧಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ. ಆ ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಭಯಂಕರ ವೀರನು ಪ್ರಾದುರ್ಭವಿಸಿ ಆಜ್ಞೆ ಬೇಡುತ್ತಾನೆ; ಶಿವನು ಅವನಿಗೆ ‘ವೀರಭದ್ರ’ ಎಂದು ನಾಮಕರಣ ಮಾಡಿ ದಕ್ಷಯಜ್ಞವನ್ನು ಧ್ವಂಸಮಾಡಲು, ಶಿವನನ್ನು ಅವಮಾನಿಸುವವರನ್ನು ದಂಡಿಸಲು ಆದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ವೀರಭದ್ರನು ಅಪಾರ ಗಣಗಳೊಂದಿಗೆ ಯಜ್ಞಮಂಟಪವನ್ನು ನಾಶಮಾಡುತ್ತಾನೆ—ಯಜ್ಞೋಪಕರಣಗಳನ್ನು ಉರುಳಿಸುತ್ತಾನೆ, ಹವಿಸ್ಸನ್ನು ಚದುರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅನೇಕ ಪ್ರಮುಖರನ್ನು ಗಾಯಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ; ಸರಿಯಾದ ದೇವಭಾವವಿಲ್ಲದೆ ಕರ್ಮಕಾಂಡ ಸ್ಥಿರವಲ್ಲ ಎಂಬುದನ್ನು ಇದು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ನಂತರ ವಿಷ್ಣು ವೀರಭದ್ರನನ್ನು ಎದುರಿಸಿ ಅವನ ಬಲವನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ; ಶಿವಸ್ಮರಣೆಯಿಂದ ಸುದರ್ಶನಚಕ್ರ ನಿರರ್ಥಕವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಆಕಾಶವಾಣಿ ಅತಿಹಿಂಸೆಯನ್ನು ತಡೆಯುತ್ತದೆ. ಶಿವನಿಂದೆಯ ದೋಷಕ್ಕಾಗಿ ವೀರಭದ್ರನು ದಕ್ಷನಿಗೆ ಶಾರೀರಿಕ ದಂಡ ನೀಡುತ್ತಾನೆ; ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಮಹಾದೇವ ಪುನಃಸ್ಥಾಪನೆಯ ಸೂಚನೆಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ಈ ದಕ್ಷೇಶ್ವರ-ಉದ್ಭವ ಕಥೆಯನ್ನು ಕೇಳುವುದರಿಂದ ಪಾಪಮಲ ನಿವಾರಣೆಯಾಗುತ್ತದೆ, ‘ಅಪರಾಧ-ಸ್ಥಾನ’ ಸಂಬಂಧ ಇದ್ದರೂ ರಕ್ಷಣೆ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಫಲಶ್ರುತಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ।
Adhyaya 40
पार्वतीश-लिङ्गमाहात्म्य (Pārvatīśa Liṅga — Description and Merits)
ಅಗಸ್ತ್ಯ ಋಷಿ ಪಾರ್ವತಿಯ ಹರ್ಷಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ, ಹಿಂದೆ ಸೂಚಿಸಲಾದ ಪಾಪನಾಶಕ ವಿಷಯವನ್ನು ವಿವರವಾಗಿ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ಸ್ಕಂದನು ಗೃಹ್ಯ-ದೈವಿಕ ಪ್ರಸಂಗವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—ಮೇನಾ ದೇವಿ ಪಾರ್ವತಿಯನ್ನು ವೈವಾಹಿಕ ನಿವಾಸದ ಕುರಿತು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದಾಗ, ಪಾರ್ವತಿ ಶಿವನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ತನ್ನ ವಾಸವನ್ನು ಅವನದೇ ಧಾಮದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಬೇಕೆಂದು ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ. ಶಿವನು ಅವಳನ್ನು ಹಿಮಾಲಯದಿಂದ ಆನಂದವನಕ್ಕೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತಾನೆ; ಅದು ಪರಮಾನಂದದ ಕಾರಣವೆಂದು ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಪಾರ್ವತಿಯ ಸ್ವರೂಪ ಆನಂದದಿಂದ ತುಂಬುತ್ತದೆ. ಆ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ನಿರಂತರ ಆನಂದದ ಮೂಲವೇನು ಎಂದು ಪಾರ್ವತಿ ಕೇಳುತ್ತಾಳೆ. ಶಿವನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—ಈ ಮೋಕ್ಷಕ್ಷೇತ್ರದ ಪಂಚಕ್ರೋಶ ಪರಿಮಿತಿಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಲಿಂಗಗಳೇ; ಲಿಂಗವಿಲ್ಲದ ಸ್ಥಳವೇ ಇಲ್ಲ. ತ್ರಿಲೋಕಗಳ ಪುಣ್ಯವಂತರಿಂದ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತವಾದ ‘ಪರಮಾನಂದರೂಪ’ ಅನೇಕ ಲಿಂಗಗಳು ಅಲ್ಲಿ ಇವೆ. ಪಾರ್ವತಿ ಲಿಂಗಪ್ರತಿಷ್ಠೆಗೆ ಅನುಮತಿ ಕೇಳಿದಾಗ, ಶಿವನ ಸಮ್ಮತಿಯಿಂದ ಮಹಾದೇವನ ಸಮೀಪ ಪಾರ್ವತೀಶ ಲಿಂಗವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಈ ಲಿಂಗದ ದರ್ಶನಮಾತ್ರದಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮಹತ್ಯೆ ಮೊದಲಾದ ಮಹಾಪಾಪಗಳು ನಾಶವಾಗುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ದೇಹಬಂಧನ ಕಡಿಯುತ್ತದೆ. ಕಾಶಿಯಲ್ಲಿ ಪೂಜೆ ಮಾಡಿದರೆ ಸಾಧಕ ‘ಕಾಶೀ-ಲಿಂಗ’ ಭಾವವನ್ನು ಪಡೆದು ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಶಿವನಲ್ಲಿ ಲೀನನಾಗುತ್ತಾನೆ. ವಿಶೇಷ ಆಚರಣೆ—ಚೈತ್ರ ಶುಕ್ಲ ತೃತೀಯೆಯಂದು ಪೂಜೆ ಮಾಡಿದರೆ ಇಹಲೋಕ ಮಂಗಳವೂ ಪರಲೋಕ ಶುಭಗತಿಯೂ ದೊರೆಯುತ್ತವೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಫಲಶ್ರುತಿ—ಈ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ಕೇಳುವುದರಿಂದ ಇಹ-ಪರ ಎರಡೂ ಪ್ರಯೋಜನಗಳು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತವೆ.
Adhyaya 41
गंगेश्वरमहिमाख्यानम् (The Account of the Glory of Gaṅgeśvara)
ಸ್ಕಂದನು ಮುನಿಯನ್ನು ಉದ್ದೇಶಿಸಿ ‘ಗಂಗೇಶ್ವರ-ಸಮುದ್ಭವ’ ವಿಷಯವನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ. ಗಂಗೇಶ್ವರನು ಲಿಂಗರೂಪನಾಗಿದ್ದು, ಅವನ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಕೇಳುವುದು ಮತ್ತು ಸ್ಮರಿಸುವುದು ಗಂಗಾಸ್ನಾನದ ಸಮಾನ ತೀರ್ಥಫಲವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ ಎಂದು ಇಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಕಥೆ ಚಕ್ರಪುಷ್ಕರಿಣೀ-ತೀರ್ಥ ಹಾಗೂ ಆನಂದಕಾನನದ ಪವಿತ್ರ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿದ್ದು, ಶಂಭುವಿನ ರಕ್ಷಣೆಯಲ್ಲಿ ಕಾಶಿಯ ಅಪೂರ್ವ ಕ್ಷೇತ್ರಪ್ರಭಾವವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತದೆ. ಕಾಶಿಯಲ್ಲಿ ಲಿಂಗಪ್ರತಿಷ್ಠೆಯ ಅಸಾಧಾರಣ ಫಲವನ್ನು ಹೇಳಿ, ಗಂಗೆಯು ವಿಶ್ವೇಶ್ವರನ ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಶುಭ ಲಿಂಗವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದಳು ಎಂದು ಉಲ್ಲೇಖಿಸುತ್ತದೆ. ಕಾಶಿಯಲ್ಲಿ ಈ ಗಂಗೇಶ್ವರ-ಲಿಂಗದ ದರ್ಶನ ದುರ್ಲಭ; ದಶಹರಾ ತಿಥಿಯಲ್ಲಿ ಪೂಜೆ ಮಾಡಿದರೆ ಅನೇಕ ಜನ್ಮಗಳ ಸಂಚಿತ ಪಾಪಗಳು ತಕ್ಷಣವೇ ಕ್ಷಯವಾಗುತ್ತವೆ. ಕಲಿಯುಗದಲ್ಲಿ ಲಿಂಗವು ‘ಗುಪ್ತಪ್ರಾಯ’ವಾಗುವುದರಿಂದ ದರ್ಶನ ಇನ್ನಷ್ಟು ಅಪರೂಪ; ಆದರೂ ಅದರ ದರ್ಶನ ಪುಣ್ಯಕರ ಮತ್ತು ಸాక్షಾತ್ ಗಂಗಾದರ್ಶನಕ್ಕೆ ಸಮ ಎಂದು ದೃಢಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅಂತ್ಯದ ಫಲಶ್ರುತಿ—ಗಂಗೇಶ ಮಹಾತ್ಮ್ಯ ಶ್ರವಣವು ನರಕಗತಿಯನ್ನು ತಡೆಯುತ್ತದೆ, ಪುಣ್ಯಸಂಚಯವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಚಿಂತಿತಾರ್ಥವನ್ನು ಸಾಧಿಸುತ್ತದೆ.
Adhyaya 42
नर्मदेश्वराख्यानम् (Narrative of Narmadeśvara) — Narmadā’s Boons and Liṅga-Establishment in Kāśī
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಕಂದನು ರೇವಾ ನರ್ಮದೆಯ ಮಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ—ನರ್ಮದೆಯನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುವುದರಿಂದಲೇ ಮಹಾಪಾಪಗಳು ಕ್ಷೀಣಿಸುತ್ತವೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಋಷಿಸಭೆಯಲ್ಲಿ ‘ಯಾವ ನದಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ?’ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಮಾರ್ಕಂಡೇಯನು ನದಿಗಳನ್ನು ಪಾವನಕರ ಮತ್ತು ಪುಣ್ಯದಾಯಕವೆಂದು ವರ್ಗೀಕರಿಸಿ, ಗಂಗಾ–ಯಮುನಾ–ನರ್ಮದಾ–ಸರಸ್ವತಿ ಎಂಬ ಚತುಷ್ಟಯವನ್ನು ವೇದಸ್ವರೂಪಗಳಾದ ಋಗ್, ಯಜುಃ, ಸಾಮ, ಅಥರ್ವಣಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸುತ್ತಾನೆ. ಗಂಗೆಯ ಅಪ್ರತಿಮತೆ ಪ್ರಶಂಸಿಸಲ್ಪಟ್ಟರೂ, ನರ್ಮದೆ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿ ಸಮತ್ವವನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾಳೆ. ಬ್ರಹ್ಮನು ಷರತ್ತುಬದ್ಧವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—ತ್ರ್ಯಕ್ಷ ಶಿವ, ಪುರುಷೋತ್ತಮ ವಿಷ್ಣು, ಗೌರಿ ಮತ್ತು ಕಾಶಿಗೆ ಸಮಾನವಾದವುಗಳು ಎಲ್ಲಿ ಇದ್ದರೆ ಮಾತ್ರ ಗಂಗೆಯ ಸಮಾನ ಇನ್ನೊಂದು ನದಿ ಸಾಧ್ಯ; ಅಂದರೆ ಆ ಸಮತೆ ಅತ್ಯಂತ ದುರ್ಲಭ. ನಂತರ ನರ್ಮದೆ ವಾರಾಣಸಿಗೆ ಬಂದು ಲಿಂಗಪ್ರತಿಷ್ಠೆಯನ್ನು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪುಣ್ಯಕರ್ಮವೆಂದು ತಿಳಿದು, ತ್ರಿವಿಷಿಷ್ಟಪದ ಸಮೀಪದ ಪಿಲಿಪಿಲಾ ತೀರ್ಥದಲ್ಲಿ ಲಿಂಗವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಶಿವನು ಪ್ರಸನ್ನನಾಗಿ ವರಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾನೆ—ನರ್ಮದಾತೀರದ ಕಲ್ಲುಗಳು ಲಿಂಗರೂಪವಾಗುತ್ತವೆ; ನರ್ಮದೆಯ ದರ್ಶನಮಾತ್ರವೇ ತಕ್ಷಣ ಪಾಪಕ್ಷಯವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತದೆ (ಇತರ ನದಿಗಳಲ್ಲಿ ಫಲ ಕಾಲಾಂತರದಿಂದ); ಸ್ಥಾಪಿತ ಲಿಂಗ ‘ನರ್ಮದೇಶ್ವರ’ ಎಂಬ ನಾಮದಿಂದ ಚಿರಮುಕ್ತಿಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ, ಭಕ್ತರಿಗೆ ಸೂರ್ಯಪುತ್ರನಿಂದಲೂ ಗೌರವ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಫಲಶ್ರುತಿ—ನರ್ಮದಾ ಮಹಾತ್ಮ್ಯ ಶ್ರವಣದಿಂದ ‘ಪಾಪಾವರಣ’ ನಿವಾರಣೆಯಾಗಿ ಪರಜ್ಞಾನ ಲಭಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಭರವಸೆ ನೀಡುತ್ತದೆ.
Adhyaya 43
सतीश्वरप्रादुर्भावः (Satiśvara Liṅga: Account of Manifestation)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಅಗಸ್ತ್ಯ ಮುನಿಗಳು ನರ್ಮದೆಯ ಪಾವನ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ಸತೀಶ್ವರದ ಪ್ರಾದುರ್ಭಾವಕಥೆಯನ್ನು ವಿಚಾರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಸ್ಕಂದನು ಬ್ರಹ್ಮ–ಶಿವ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—ಬ್ರಹ್ಮನು ಘೋರ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿದಾಗ ಶಿವನು ಪ್ರಸನ್ನನಾಗಿ ವರ ನೀಡಿದನು. ಬ್ರಹ್ಮನು “ನೀನು ನನ್ನ ಪುತ್ರನಾಗಿ ಅವತರಿಸಬೇಕು; ದೇವಿ ದಕ್ಷನ ಪುತ್ರಿಯಾಗಿ ಜನಿಸಬೇಕು” ಎಂದು ಬೇಡಿಕೊಂಡನು. ಶಿವನು ಒಪ್ಪಿದಾಗ ಬ್ರಹ್ಮನ ಲಲಾಟದಿಂದ ಚಂದ್ರಶೇಖರ ಬಾಲಕನು ಪ್ರकटಿಸಿ ಅಳಲಾರಂಭಿಸಿದನು; ರೋದನದಿಂದ ಅವನಿಗೆ ‘ರುದ್ರ’ ಎಂಬ ನಾಮ ದೊರೆಯಿತು. ಅಗಸ್ತ್ಯ “ಸರ್ವಜ್ಞ ದೇವನು ಏಕೆ ಅಳಿದನು?” ಎಂದು ಕೇಳಿದಾಗ, ಸ್ಕಂದನು ಅದು ದುಃಖವಲ್ಲ, ಮಹಾದೇವನ ಹರ್ಷ-ವಿಸ್ಮಯದ ಭಾವಪ್ರಕಟನೆಯೆಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ—ಬ್ರಹ್ಮನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ಅರಿತು, ಅಪತ್ಯಭಾವದ ಆತ್ಮೀಯತೆಯ ಸಾಧ್ಯತೆಯನ್ನು ಕಂಡು, ಸಂತಾನರಹಿತ ಸೃಷ್ಟಿಯ ಚಿಂತನೆಗಳಿಂದ ಭಾವಪರಿವರ್ತನೆಗೊಂಡು, ದರ್ಶನ-ಸಾನ್ನಿಧ್ಯದ ಪರಮಾನಂದ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿತು. ನಂತರ ಕಥೆ ಸತಿಗೆ ಮರಳುತ್ತದೆ—ದಕ್ಷಕನ್ಯೆ ಸತಿ ಕಾಶಿಯಲ್ಲಿ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿ ವರ ಬೇಡಿದಳು; ಶಿವನು ಎಂಟನೇ ದಿನ ವಿವಾಹದ ವಾಗ್ದಾನ ನೀಡಿ ಅಲ್ಲಿ ಲಿಂಗವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದನು; ಅದು ‘ಸತೀಶ್ವರ’ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಯಿತು. ಸತೀಶ್ವರ ಪೂಜೆಯಿಂದ ಸಂಕಲ್ಪಗಳು ಶೀಘ್ರ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತವೆ, ಶುಭ ವಿವಾಹ-ಸೌಭಾಗ್ಯ ಫಲ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ, ಸ್ಮರಣಮಾತ್ರದಿಂದಲೂ ಸತ್ತ್ವವೃದ್ಧಿ ಆಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಪಠ್ಯ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ರತ್ನೇಶನ ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಳವನ್ನು ಸೂಚಿಸಿ, ದರ್ಶನದಿಂದ ತಕ್ಷಣ ಪಾಪಕ್ಷಯ ಮತ್ತು ಕ್ರಮೇಣ ಜ್ಞಾನಪ್ರಾಪ್ತಿ ಫಲವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
Adhyaya 44
अमृतेशादिलिङ्गप्रादुर्भावः | Manifestation Accounts of Amṛteśvara and Other Liṅgas
ಸ್ಕಂದನು ಅಗಸ್ತ್ಯನಿಗೆ ಕಾಶಿಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿನ ಸ್ಥಳಾಧಾರಿತ ಲಿಂಗಪರಂಪರೆಗಳನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆನಂದಕಾನನದಲ್ಲಿನ ಅಮೃತೇಶ್ವರ ಲಿಂಗದ ಮಹಿಮೆ ಮೊದಲಾಗಿ ಬರುತ್ತದೆ. ಬ್ರಹ್ಮಯಜ್ಞ, ಅತಿಥಿಸತ್ಕಾರ, ತೀರ್ಥಸ್ವೀಕಾರ ಮತ್ತು ಲಿಂಗಪೂಜೆಯಲ್ಲಿ ನಿಷ್ಠನಾದ ಗೃಹಸ್ಥ ಋಷಿ ಸಾನಾರುಗೆ ವಿಪತ್ತು ಎದುರಾಗುತ್ತದೆ—ಅವನ ಪುತ್ರ ಉಪಜಂಘನ ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಸರ್ಪದಂಶದಿಂದ ಬೀಳುತ್ತಾನೆ. ಅವನನ್ನು ಸ್ವರ್ಗದ್ವಾರದ ಸಮೀಪ ಮಹಾಶ್ಮಶಾನಕ್ಕೆ ಕರೆದೊಯ್ಯುವಾಗ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಗಮನದಿಂದ ಶ್ರೀಫಲಪ್ರಮಾಣದ ಗುಪ್ತ ಲಿಂಗ ಪತ್ತೆಯಾಗುತ್ತದೆ; ಅದರ ಸ್ಪರ್ಶಮಾತ್ರದಿಂದ ತಕ್ಷಣ ಜೀವಪ್ರಾಪ್ತಿ ಮತ್ತು ‘ಅಮೃತತ್ವ’ (ಮರಣರಹಿತತೆ) ಲಭಿಸುತ್ತದೆ ಎಂಬ ತಾತ್ತ್ವಿಕ ಪ್ರತಿಪಾದನೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ನಂತರ ಮೋಕ್ಷದ್ವಾರದ ಸಮೀಪ ಕರుణೇಶ್ವರನ ಪರಿಚಯ—ಸೋಮವಾರ ಏಕಭುಕ್ತ ವ್ರತ ಮತ್ತು ಕರුණಾ-ಪುಷ್ಪ/ಪತ್ರ/ಫಲಗಳಿಂದ ಪೂಜೆಯ ವಿಧಿ; ದೇವಕೃಪೆ ಕ್ಷೇತ್ರತ್ಯಾಗವನ್ನು ತಡೆಯುತ್ತದೆ, ಭಯವನ್ನು ಶಮನಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಚಕ್ರಪುಷ್ಕರಿಣಿಯಲ್ಲಿ ಜ್ಯೋತಿರೂಪೇಶ್ವರನ ಪೂಜೆಯಿಂದ ಭಕ್ತರಿಗೆ ಜ್ಯೋತಿರ್ಮಯ ರೂಪಲಾಭವಿದೆ. ಮುಂದಾಗಿ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಮತ್ತು ಎಂಟು ಲಿಂಗಸಮೂಹಗಳ ಗಣನೆ ಮಾಡಿ, ಲಿಂಗಗಳನ್ನು ಸದಾಶಿವನ ಮுப்பತ್ತಾರು ತತ್ತ್ವಗಳ ಪ್ರಕಾಶರೂಪವೆಂದು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಿ, ಕಾಶಿಯೇ ನಿಶ್ಚಿತ ಮೋಕ್ಷಕ್ಷೇತ್ರ—ಅಲ್ಲಿ ವಿವಿಧ ಸಿದ್ಧಿಗಳು ಮತ್ತು ಸಾಧನೆಗಳ ಫಲಗಳು ಪರಿಪಕ್ವವಾಗುತ್ತವೆ ಎಂದು ನಿರ್ಣಯಿಸುತ್ತದೆ.
Adhyaya 45
Vyāsa-bhuja-stambha (व्यासभुजस्तंभ) — Doctrinal Correction and the Establishment of Vyāseśvara
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ನೈಮಿಷಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಶೈವಪ್ರವೃತ್ತಿಯ ಋಷಿಗಳ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಸರೊಂದಿಗೆ ನಡೆಯುವ ತಾತ್ತ್ವಿಕ ಸಂವಾದ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ. ವ್ಯಾಸರು ವೇದ–ಇತಿಹಾಸ–ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಹರಿಯೇ ಏಕೈಕ ಸೇವ್ಯನೆಂದು ವೈಷ್ಣವ ಏಕಾಂತವಾದವನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತಾರೆ; ಆಗ ಋಷಿಗಳು ಅವರನ್ನು ವಾರಾಣಸಿಗೆ ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾರೆ, ಅಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವೇಶ್ವರ ಶಿವನ ಪ್ರಭಾವವೇ ನಿರ್ಣಾಯಕವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ವ್ಯಾಸರು ಕಾಶಿಗೆ ಬಂದು ಪಂಚನದ-ಹ್ರದದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ-ಪೂಜೆ ಮಾಡಿ, ಜ್ಞಾನವಾಪಿಯ ಸಮೀಪದ ವಿಶ್ವೇಶ್ವರ ಪರಿಸರಕ್ಕೆ ವೈಷ್ಣವ ಜಯಘೋಷಗಳೊಂದಿಗೆ ದೀರ್ಘ ವಿಷ್ಣು ನಾಮಾವಳಿಯನ್ನು ಜಪಿಸುತ್ತಾ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾರೆ. ಮತ್ತೆ ಎತ್ತಿದ ಭುಜದೊಂದಿಗೆ ತಮ್ಮ ಮಾತನ್ನು ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಪುನರುಚ್ಚರಿಸಿದ ಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ ಅವರ ಭುಜವೂ ವಾಕ್ಕೂ ‘ಸ್ತಂಭ’ (ಅಚಲತೆ) ಹೊಂದುತ್ತವೆ. ಏಕಾಂತದಲ್ಲಿ ವಿಷ್ಣು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷನಾಗಿ ದೋಷವನ್ನು ತಿಳಿಸಿ, ಏಕೈಕ ವಿಶ್ವೇಶ್ವರನು ಶಿವನೇ ಎಂದು ದೃಢಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ; ವಿಷ್ಣುವಿನ ಶಕ್ತಿಗಳೂ ಜಗತ್ಕಾರ್ಯಗಳೂ ಶಿವಕೃಪೆಯಿಂದಲೇ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತವೆ ಎಂದು ಉಪದೇಶಿಸಿ, ಮಂಗಳ ಪರಿಹಾರಕ್ಕಾಗಿ ಶಿವಸ್ತುತಿ ಮಾಡಲು ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ವ್ಯಾಸರು ‘ವ್ಯಾಸಾಷ್ಟಕ’ವೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗುವ ಶಿವಸ್ತೋತ್ರವನ್ನು ಅರ್ಪಿಸುತ್ತಾರೆ; ನಂದಿಕೇಶ್ವರ ಸ್ತಂಭವನ್ನು ನಿವಾರಿಸಿ, ಅದರ ಪಠಣಫಲವಾಗಿ ಪಾಪನಾಶ ಮತ್ತು ಶಿವಸಾನ್ನಿಧ್ಯ ಲಭಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಸರು ಶೈವಭಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರರಾಗಿ ಘಂಟಾಕರ್ಣ-ಹ್ರದದ ಬಳಿ ‘ವ್ಯಾಸೇಶ್ವರ’ ಲಿಂಗವನ್ನು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸುತ್ತಾರೆ; ಅಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ-ದರ್ಶನದಿಂದ ಕಾಶೀಸಂಬಂಧ ಮೋಕ್ಷಸ್ಥಿತಿ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಕಲಿಯುಗದಲ್ಲಿ ಪಾಪಭಯ ಹಾಗೂ ವಿಪತ್ತಿನಿಂದ ರಕ್ಷಣೆ ಸಿಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
Adhyaya 46
Vyāsa’s Kāśī-Discipline, Viśveśvara–Manikarṇikā Supremacy, and the Kṛcchra–Cāndrāyaṇa Vow Taxonomy (Vyaśa-śāpa-vimokṣa Context)
ಅಧ್ಯಾಯ 46ರಲ್ಲಿ ಅಗಸ್ತ್ಯರು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾರೆ—ಶಿವಭಕ್ತನೂ ಕ್ಷೇತ್ರರಹಸ್ಯಜ್ಞನೂ ಆದ ವ್ಯಾಸರು ಶಾಪಕಥೆಯೊಂದಿಗೆ ಹೇಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದರು? ಸ್ಕಂದನು ಉತ್ತರವಾಗಿ ಕಾಶಿಯಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಸರ ನಿಯಮಬದ್ಧ ಜೀವನವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ—ನಿತ್ಯಸ್ನಾನ, ಕ್ಷೇತ್ರಮಹಿಮೆಯ ಉಪದೇಶ, ಲಿಂಗಗಳಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವೇಶ್ವರನಿಗೂ ತೀರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಮಣಿಕರ್ಣಿಕೆಗೋ ಪರಮ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯ. ಬಳಿಕ ಕಾಶೀನಿವಾಸಿಗಳು ಹಾಗೂ ಯಾತ್ರಿಕರಿಗೆ ಆಚಾರಸಂಹಿತೆ—ದೈನಂದಿನ ಸ್ನಾನ-ಪೂಜೆ, ಮಣಿಕರ್ಣಿಕೆಯನ್ನು ತ್ಯಜಿಸದಿರುವುದು, ವರ್ಣಾಶ್ರಮಧರ್ಮ ಪಾಲನೆ, ಗುಪ್ತದಾನ (ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಅನ್ನದಾನ), ನಿಂದೆ-ಅಸತ್ಯವರ್ಜನೆ (ಪ್ರಾಣರಕ್ಷಣಾರ್ಥ ಸೀಮಿತ ಅಪವಾದದೊಂದಿಗೆ), ಮತ್ತು ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳ ರಕ್ಷಣೆಯೇ ಮಹಾಪುಣ್ಯದ ಧರ್ಮವೆಂದು ಘೋಷಣೆ. ಕ್ಷೇತ್ರ-ಸನ್ನ್ಯಾಸಿಗಳು ಮತ್ತು ಕಾಶಿಯಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ತಪಸ್ವಿಗಳು ಪೂಜ್ಯರು; ಅವರ ತೃಪ್ತಿಯನ್ನು ವಿಶ್ವೇಶ್ವರನ ಪ್ರೀತಿಗೆ ಸಂಬಂಧಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇಂದ್ರಿಯನಿಗ್ರಹವನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸಿ, ಆತ್ಮಹಾನಿ ಅಥವಾ ಮರಣೇಚ್ಛೆಯನ್ನು ನಿಷೇಧಿಸಲಾಗಿದೆ. ಕಾಶೀಸಾಧನೆ ವಿಶಿಷ್ಟವಾಗಿ ಫಲಪ್ರದ—ಒಂದು ಮುಳುಗು, ಒಂದು ಪೂಜೆ, ಸ್ವಲ್ಪ ಜಪ-ಹೋಮವೂ ಇತರತ್ರ ಮಹಾಯಾಗಗಳ ಸಮಫಲವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಗೃಹಸ್ಥವಾಣಿ ಅತಿಥಿಸತ್ಕಾರ ಮತ್ತು ವಿಶ್ವೇಶ್ವರ ದರ್ಶನ-ಪೂಜೆಯಿಂದ ದೊರೆಯುವ ಪುಣ್ಯವನ್ನು ಒತ್ತಿಹೇಳುತ್ತದೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತ/ನಿಯಮವ್ರತಗಳ ವರ್ಗೀಕರಣ—ಕೃಚ್ಛ್ರ ಭೇದಗಳು, ಪರಾಕ, ಪ್ರಾಜಾಪತ್ಯ, ಸಾಂತಪನ/ಮಹಾಸಾಂತಪನ, ತಪ್ತ-ಕೃಚ್ಛ್ರ; ಹಾಗೆಯೇ ಚಾಂದ್ರಾಯಣದ ಹಲವು ವಿಧಾನಗಳು—ವಿವರವಾಗುತ್ತವೆ. ಶುದ್ಧಿಯ ಸಿದ್ಧಾಂತ—ದೇಹ ಜಲದಿಂದ, ಮನಸ್ಸು ಸತ್ಯದಿಂದ, ಬುದ್ಧಿ ಜ್ಞಾನದಿಂದ ಶುದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ; ಕ್ಷೇತ್ರನಿವಾಸಿಗಳ ಗುಣಗಳು—ವಿನಯ, ಅಹಿಂಸೆ, ಅಲೋಭ, ಸೇವೆ ಇತ್ಯಾದಿ—ಸಂಗ್ರಹಿಸಿ ಉಪಸಂಹಾರ. ಮುಂದಿನ ಕಥೆಯಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಸರಿಗೆ ಭಿಕ್ಷೆ ನಿರಾಕರಣೆ ಎಂಬ ದೈವಪರೀಕ್ಷೆಯ ಸೂಚನೆ ನೀಡಿ “ವ್ಯಾಸ-ಶಾಪ-ವಿಮೋಕ್ಷ” ಪ್ರಸಂಗಕ್ಕೆ ನೆಲೆ ಹಾಕಿ, ಅಧ್ಯಾಯಶ್ರವಣದ ರಕ್ಷಾಫಲವನ್ನು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ.
Adhyaya 47
Adhyāya 47: Liṅga–Tīrtha Cartography of Ānandakānana in Kāśī (Uttarārdha)
ಅಧ್ಯಾಯ 47 ಕಾಶೀಖಂಡದ ಆನಂದಕಾನನದಲ್ಲಿ ತೀರ್ಥ–ಲಿಂಗಗಳ ಏಕತ್ವವನ್ನು ತತ್ತ್ವವಾಗಿ ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ದಿವ್ಯ ಸನ್ನಿಧಿಯ ‘ಮೂರ್ತಿ-ಪರಿಗ್ರಹ’ದಿಂದ ಪವಿತ್ರ ಜಲಗಳು ತೀರ್ಥವಾಗುತ್ತವೆ; ಮತ್ತು ಶೈವ ಲಿಂಗ ಇರುವ ಸ್ಥಳವೇ ಸ್ವತಃ ತೀರ್ಥ ಎಂಬ ಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತದೆ. ಅಗಸ್ತ್ಯರು ಆನಂದಕಾನನದ ತೀರ್ಥಗಳು ಹಾಗೂ ಲಿಂಗರೂಪಗಳ ವಿವರವನ್ನು ಕೇಳಿದಾಗ, ಸ್ಕಂದನು ದೇವಿ–ಶಿವರ ಪೂರ್ವ ಸಂವಾದಕ್ಕೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಉತ್ತರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮುಂದೆ ವಾರಾಣಸಿಯಲ್ಲಿ ಇರುವ ಅನೇಕ ನಾಮಧೇಯ ಲಿಂಗಗಳು, ಕುಂಡಗಳು, ಹ್ರದಗಳು ದೀರ್ಘ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ. ಉತ್ತರ–ದಕ್ಷಿಣ–ಪೂರ್ವ–ಪಶ್ಚಿಮ ದಿಕ್ಕುಸಂಬಂಧಗಳಿಂದ ಸ್ಥಳಗಳನ್ನು ಸೂಚಿಸಿ, ದರ್ಶನ, ಪೂಜೆ, ಸ್ನಾನ, ಶ್ರಾದ್ಧ ಮುಂತಾದ ಕರ್ಮಗಳಿಗೆ ಫಲಶ್ರುತಿ ಸೇರಿಸಲಾಗಿದೆ—ಶುದ್ಧಿ, ವಿಘ್ನನಾಶ, ಜ್ಞಾನ, ಸಮೃದ್ಧಿ, ಪಿತೃಉದ್ಧಾರ, ವಿಶೇಷ ರೋಗ-ದುಃಖ ನಿವಾರಣೆ, ಹಾಗೂ ಶಿವಲೋಕ, ರುದ್ರಲೋಕ, ವಿಷ್ಣುಲೋಕ, ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕ, ಗೋಲೋಕಾದಿ ಲೋಕಪ್ರಾಪ್ತಿ. ಕೆಲವು ಶುಭ ತಿಥಿ-ನಕ್ಷತ್ರ ಕಾಲಗಳೂ ಉಲ್ಲೇಖವಾಗುತ್ತವೆ. ಈ ‘ಸರ್ವ-ಲಿಂಗಮಯ’ ಅಧ್ಯಾಯವನ್ನು ರಕ್ಷಣಕಾರಿ ಪಾಠವೆಂದು ಹೇಳಿ, ನಿತ್ಯ ಅಧ್ಯಯನ/ಜಪದಿಂದ ದಂಡಶಕ್ತಿಗಳ ಭಯ ಶಮನವಾಗಿ, ತಿಳಿದ-ತಿಳಿಯದ ಪಾಪಭಾರ ಕ್ಷೀಣಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಸುತ್ತದೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ನಂದಿಯ ವಚನವನ್ನು ಕೇಳಿ ಶಿವ ಮತ್ತು ದೇವಿ ದಿವ್ಯ ವಿಮಾನದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಗಮಿಸುತ್ತಾರೆ.
Adhyaya 48
मुक्तिमण्डपगमनम् (Muktimaṇḍapa-Gamana: Śiva’s Entry into the Pavilion of Liberation; Etiology of ‘Kukkutamaṇḍapa’)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಸರು ಸೂತರಿಗೆ ಸ್ಕಂದಕಥೆಯನ್ನು ಹೇಳುವಂತೆ ಪ್ರೇರೇಪಿಸುತ್ತಾರೆ; ಶಂಭುವಿನ ಮುಕ್ತಿಮಂಡಪಕ್ಕೆ ಭವ್ಯ ಪ್ರವೇಶ (ಪ್ರಾವೇಶಿಕೀ-ಕಥಾ) ವರ್ಣನೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಕಾಶೀನಗರದಲ್ಲಿ, ತ್ರಿಲೋಕದಲ್ಲೇ ಹಬ್ಬದಂತೆ, ವಾದ್ಯ-ಧ್ವನಿ, ಧ್ವಜಗಳು, ದೀಪಗಳು, ಸುಗಂಧಗಳು ಮತ್ತು ಸಮೂಹಾನಂದ ತುಂಬಿರುತ್ತದೆ. ಶಿವನು ಅಂತರ್ಮಂಡಪಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದಾಗ ಬ್ರಹ್ಮ, ಋಷಿಗಳು, ದೇವಗಣಗಳು ಮತ್ತು ಮಾತೃದೇವತೆಗಳು ಅರ್ಘ್ಯ-ಪೂಜೆ ಹಾಗೂ ನೀರಾಜನಸಮಾನ ವಿಧಿಗಳಿಂದ ಗೌರವಿಸುತ್ತಾರೆ. ನಂತರ ಶಿವನು ವಿಷ್ಣುವಿನೊಂದಿಗೆ ತತ್ತ್ವಸಂವಾದ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ—ಆನಂದವನ (ಕಾಶೀ) ಲಭಿಸುವಲ್ಲಿ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಪಾತ್ರ ಅನಿವಾರ್ಯವೆಂದು ಅಂಗೀಕರಿಸಿ ಸ್ಥಿರ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯವನ್ನು ದಯಪಾಲಿಸುತ್ತಾನೆ; ಆದರೂ ಕಾಶಿಯಲ್ಲಿ ಶಿವಭಕ್ತಿಯೇ ಪುರುಷಾರ್ಥಸಿದ್ಧಿಗೆ ಪ್ರಧಾನ ಮಾರ್ಗವೆಂದು ಕ್ರಮವನ್ನು ನಿರೂಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮುಕ್ತಿಮಂಡಪ, ಸಮೀಪದ ಮಂಡಪಗಳು ಮತ್ತು ತೀರ್ಥಸ್ನಾನ—ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಮಣಿಕರ್ಣಿಕಾ—ಇವುಗಳ ಮೋಕ್ಷೋಪಯೋಗಿ ಪುಣ್ಯಫಲಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ; ಸ್ಥಿರಚಿತ್ತದಿಂದ ಸ್ವಲ್ಪಕಾಲ ಅಲ್ಲಿ ಇರುವುದೂ, ಶ್ರವಣವೂ ಮುಕ್ತಿಮುಖ ಫಲ ನೀಡುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ದ್ವಾಪರಯುಗದಲ್ಲಿ ಈ ಮಂಡಪ ‘ಕುಕ್ಕುಟಮಂಡಪ’ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧಿಯಾಗುವ ಭವಿಷ್ಯವಾಣಿ ಬರುತ್ತದೆ. ಮಹಾನಂದ ಎಂಬ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ದಂಭ ಮತ್ತು ಅನೀತಿದಾನಗ್ರಹಣದಿಂದ ಪತನಗೊಂಡು ಕುಕ್ಕುಟಯೋನಿಯಲ್ಲಿ ಜನ್ಮ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ; ಕಾಶೀಸ್ಮರಣೆ ಮಾಡಿ ಮಂಡಪಸಮೀಪ ನಿಯಮಿತ ಜೀವನದಿಂದ ಉನ್ನತಿಗತಿಯನ್ನು ಪಡೆದು ಕೊನೆಗೆ ಮೋಕ್ಷವನ್ನು ಹೊಂದುತ್ತಾನೆ—ಇದರಿಂದ ಸ್ಥಳನಾಮ ಜನಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಗಂಟಾನಾದ ಸೂಚನೆಗಳು, ಶಿವನ ಮತ್ತೊಂದು ಮಂಡಪಕ್ಕೆ ಗಮನ ಮತ್ತು ಶ್ರೋತೃಗಳಿಗೆ ಆನಂದ-ಸಿದ್ಧಿ ನೀಡುವ ಫಲಶ್ರುತಿ ಸಹಿತ ಅಧ್ಯಾಯ ಮುಕ್ತಾಯಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.
Adhyaya 49
Viśveśvara-liṅga-mahima (विश्वेश्वरलिंगमहिमा) — The Glory of the Viśveśvara Liṅga
ಈ ಅಧ್ಯಾಯವು ಸಂವಾದಗಳ ಸರಣಿಯಾಗಿ ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತದೆ—ವ್ಯಾಸರು ಸೂತರಿಗೆ ಅಗಸ್ತ್ಯರ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ಸ್ಕಂದನು ಶಿವನು ಮುಕ್ತಿ/ನಿರ್ವಾಣ ಸಂಬಂಧಿತ ಸ್ಥಳದಿಂದ ಶೃಂಗಾರ-ಮಂಡಪಕ್ಕೆ ಬಂದ ಘಟನೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಶಿವನು ಪೂರ್ವಮುಖವಾಗಿ ಉಮೆಯೊಂದಿಗೆ ಆಸೀನನಾಗಿದ್ದಾನೆ; ಒಂದು ಬದಿಯಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮ, ಮತ್ತೊಂದು ಬದಿಯಲ್ಲಿ ವಿಷ್ಣು; ಇಂದ್ರ, ಋಷಿಗಳು ಮತ್ತು ಗಣಗಳು ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದಾರೆ. ಅಲ್ಲಿ ಶಿವನು ವಿಶ್ವೇಶ್ವರ ಲಿಂಗವನ್ನು ‘ಪರಮಜ್ಯೋತಿ’ಯಾಗಿಯೂ, ತನ್ನ ಸ್ಥಾವರ (ಅಚಲ) ಸ್ವರೂಪವಾಗಿಯೂ ಘೋಷಿಸಿ ಅದರ ಪರಮ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾನೆ. ಶಿವನು ಆದರ್ಶ ಪಾಶುಪತ ಸಾಧಕರ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—ನಿಯಮಶೀಲರು, ಶುದ್ಧರು, ಅಪರಿಗ್ರಹಿಗಳು, ಲಿಂಗಾರ್ಚನೆಗೆ ಸಮರ್ಪಿತರು, ಕಠೋರ ನೈತಿಕ ವ್ರತಗಳನ್ನು ಪಾಲಿಸುವವರು. ನಂತರ ಪುಣ್ಯಫಲಗಳ ಕ್ರಮಬದ್ಧ ವಿವರಣೆ ಬರುತ್ತದೆ: ಲಿಂಗ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಕೇಳುವುದು, ಸ್ಮರಿಸುವುದು, ದರ್ಶನಾರ್ಥ ಪ್ರಯಾಣ, ದರ್ಶನ, ಸ್ಪರ್ಶ, ಅತಿ ಸ್ವಲ್ಪ ಅರ್ಪಣೆಯೂ—ಪ್ರತಿಯೊಂದಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಾ ಹೋಗುವ ಶುದ್ಧಿಕರ ಮತ್ತು ಮಂಗಳ ಫಲಗಳನ್ನು ನಿಗದಿಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ; ಅಶ್ವಮೇಧ, ರಾಜಸೂಯ ಯಾಗಫಲಗಳೊಂದಿಗೆ ಹೋಲಿಕೆಗಳೂ ಇವೆ, ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ನಿರ್ವಾಣಮುಖ ಅನುಗ್ರಹದ ಭರವಸೆ ನೀಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಮಣಿಕರ್ಣಿಕಾ ಮತ್ತು ಕಾಶಿಯನ್ನು ತ್ರಿಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ಅನನ್ಯ ಶಕ್ತಿಯುತವೆಂದು ಉನ್ನತಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ; ಭಕ್ತರಿಗಾಗಿ ಶಿವನು ಲಿಂಗರೂಪದಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯ ಸನ್ನಿಹಿತನೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಕಂದನು ಕ್ಷೇತ್ರಶಕ್ತಿಯ ಒಂದು ಭಾಗ ಮಾತ್ರ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ; ವ್ಯಾಸರು ಅಗಸ್ತ್ಯರ ಧ್ಯಾನಮಯ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸುತ್ತಾರೆ.
Adhyaya 50
अनुक्रमणिकाध्यायः — Kāśī Yātrā-Parikramā, Tīrtha-Index, and Phalaśruti
ಈ 50ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಸರು ಸೂತರ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಉತ್ತರವಾಗಿ ಕಾಶೀಖಂಡದ ಕಥಾವಸ್ತುವನ್ನು ಅನುಕ್ರಮಣಿಕೆಯಂತೆ ಕ್ರಮಬದ್ಧವಾಗಿ ವಿವರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಸಂವಾದಗಳು, ತೀರ್ಥ-ಪ್ರಶಂಸೆ, ದೇವಾಲಯಗಳ ಉತ್ಪತ್ತಿಕಥೆಗಳು, ದೇವತಾ-ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯ ವಿಷಯಗಳು ಇತ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಸೂಚಿಸಿ, ಗ್ರಂಥದ ಒಳಗಿನ ವಿಷಯಸೂಚಿಯಂತೆಯೇ ರೂಪಿಸುತ್ತಾರೆ. ನಂತರ ಸೂತರ ಪ್ರೇರಣೆಯಿಂದ ಕಾಶೀಯಾತ್ರೆಯ ಆಚರಣಾವಿಧಿಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ—ಮೊದಲು ಶುದ್ಧಿಸ್ನಾನ, ದೇವರು ಹಾಗೂ ಪಿತೃಗಳಿಗೆ ತರ್ಪಣ-ಪೂಜೆ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ಸತ್ಕಾರ-ದಾನ. ಆಮೇಲೆ ಹಲವು ಪರಿಕ್ರಮೆಗಳು: ನಿತ್ಯ ಪಂಚತೀರ್ಥಿಕಾ ಕ್ರಮ (ಜ್ಞಾನವಾಪೀ, ನಂದಿಕೇಶ, ತಾರಕೇಶ, ಮಹಾಕಾಲ, ದಂಡಪಾಣಿ ಮುಂತಾದವು), ವಿಶಾಲ ವೈಶ್ವೇಶ್ವರಿ ಮತ್ತು ಬಹು-ಆಯತನ ಮಾರ್ಗಗಳು, ಅಷ್ಟಾಯತನ ಯಾತ್ರೆ, ಏಕಾದಶಲಿಂಗ ಯಾತ್ರೆ, ಚಂದ್ರತಿಥಿಗೆ ಅನುಗುಣವಾದ ಗೌರೀ ಯಾತ್ರೆ. ಅಂತರ್ಗೃಹ (ಒಳಪರಿಸರ)ದ ವ್ಯಾಪಕ ಯಾತ್ರಾಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ದೇವಾಲಯ-ದರ್ಶನಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸಿ, ಹೆಚ್ಚಿನ ಫಲಕ್ಕಾಗಿ ಮೌನಾಚರಣೆಯನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸಲಾಗಿದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಫಲಶ್ರುತಿ—ಶ್ರವಣ-ಪಠಣದಿಂದ ಮಹಾಫಲ, ಲಿಖಿತ ಪ್ರತಿಗಳನ್ನು ಪೂಜ್ಯವಾಗಿ ಗೌರವಿಸುವುದು ಮಂಗಳಕರ, ಮತ್ತು ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಮಾಡಿದ ಯಾತ್ರೆಗಳು ವಿಘ್ನನಾಶ, ಪುಣ್ಯವೃದ್ಧಿ ಹಾಗೂ ಮೋಕ್ಷೋನ್ಮುಖ ಫಲಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತವೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ.
FAQs about Uttara Ardha
It highlights Kāśī as a network of empowered sites where deity-presence is stabilized through installation and worship—especially solar forms (Arunāditya, Vṛddhāditya, Keśavāditya, Vimalāditya) linked to precise locales and practices.
Repeated claims include reduction of fear and suffering, mitigation of poverty and disease, purification from sins through darśana and hearing, and enhanced spiritual outcomes when worship is performed at designated Kāśī tīrthas.
The section embeds (i) Vinatā’s servitude-cause linked to Aruṇa’s emergence and subsequent solar association, (ii) Vṛddhāditya’s ‘old-age removal’ boon to Hārīta, (iii) Keśavāditya’s instruction on Śiva-liṅga worship, and (iv) Vimalāditya’s cure of kuṣṭha and protection of devotees.