Adhyaya 65
Divine PlanDharmaRestoration26 Shlokas

Adhyaya 65: Svarocis Enjoys on the Mountain; A Debate on Marital Fidelity and Desire

स्वरोचिषो भोगविहारः कलहंसिचक्रवाकीसंवादश्च (Svarociṣo Bhoga-vihāraḥ Kalahamsī-Cakravākī-saṃvādaś ca)

The Divine Plan

ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ರಾಜ ಸ್ವರೋಚಿಷನು ಪರ್ವತದ ಮನೋಹರ ವನಗಳಲ್ಲಿ ಭೋಗವಿಹಾರ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಅಲ್ಲಿ ಕಲಹಂಸಿ ಮತ್ತು ಚಕ್ರವಾಕಿಯ ಸಂಭಾಷಣೆ ನಡೆಯುತ್ತದೆ; ದಾಂಪತ್ಯನಿಷ್ಠೆ, ಕಾಮೇಚ್ಛೆ, ಪರಸ್ತ್ರೀ/ಪರಪುರುಷಾಸಕ್ತಿಯ ದೋಷಗಳು ಹಾಗೂ ಧರ್ಮಬದ್ಧ ಸಂಯಮದ ಮಹತ್ವವನ್ನು ವಿವರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಶೀಲ ಮತ್ತು ಪತಿವ್ರತಾಧರ್ಮವನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

Celestial Realms

Svarga (as a comparative ideal of pleasure)

Key Content Points

Svarociṣ, with his wives, enjoys a paradisal mountain setting supplied with sumptuous offerings (ornaments, perfumes, gold vessels, divine bedding).A kalahaṃsī praises Svarociṣ as ‘blessed’ for enjoying desired pleasures with many beloveds; she generalizes about mismatched beauty and desire in human couples.A cakravākī refutes this praise, asserting that true prosperity is exclusive, reciprocal attachment; divided passion causes daily decline of dharma.Svarociṣ overhears the birds’ exchange, feels shame, and contemplates the truth of their ethical judgment.A didactic animal vignette follows: a deer instructs does to seek shameless males elsewhere, warning that one male with many mates becomes an object of ridicule and loses religious merit.

Focus Keywords

Markandeya Purana Adhyaya 65Svarocis ManvantaraKalahamsi Cakravaki dialoguePuranic ethics on desiredharma and marital fidelity in PuranasMarkandeya Purana Svarocisanimal allegory in Markandeya Purana

Shlokas in Adhyaya 65

Verse 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणेऽथ स्वारोचिषे मन्वन्तरेऽ चतुःषष्ठितमोऽध्यायः । पञ्चषष्ठितमोऽध्यायः- ६५ मार्कण्डेय उवाच । ततः स ताभिः सहितः पत्नीभिरमरद्युतिः । ररामा तस्मिन् शैलेन्द्रे रम्यकानननिर्झरे ॥

ಇಂತೆ ಶ್ರೀ ಮಾರ್ಕಂಡೇಯಪುರಾಣದ ಸ್ವಾರೋಚಿಷ ಮನ್ವಂತರದಲ್ಲಿ 64ನೇ ಅಧ್ಯಾಯವು ಸಮಾಪ್ತವಾಯಿತು. 65ನೇ ಅಧ್ಯಾಯವು ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಮಾರ್ಕಂಡೇಯನು ಹೇಳಿದರು—ನಂತರ ಆ ತೇಜಸ್ವಿ ದಿವ್ಯಪುರುಷನು ಆ ಪತ್ನಿಗಳೊಂದಿಗೆ, ಸುಂದರ ತೋಟಗಳು ಮತ್ತು ಜಲಪಾತಗಳಿಂದ ಶೋಭಿತವಾದ ಆ ರಾಜಸ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಕ್ರೀಡಿಸುತ್ತಾ ವಿಹರಿಸಿದನು।

Verse 2

सर्वोपभोगरत्नानि मधूनि मधुराणि च । निधयः समुपाजह्रुः पद्मिन्या वशवर्तिनः ॥

ಪದ್ಮಿನಿಯ ವಶದಲ್ಲಿದ್ದ ನಿಧಿಗಳು ಎಲ್ಲ ಭೋಗಗಳಿಗೆ ಯೋಗ್ಯವಾದ ರತ್ನಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಮಧುರವಾದ ಜೇನನ್ನೂ ತಂದು ಸಮರ್ಪಿಸಿದವು।

Verse 3

स्रजो वस्त्राण्यलङ्कारान् गन्धाढ्यमनुलेपनम् । आसनान्यतिशुभ्राणि काञ्चनानि यथेच्छया ॥

ಹಾರಗಳು, ವಸ್ತ್ರಗಳು, ಆಭರಣಗಳು, ಸುಗಂಧಭರಿತ ಲೇಪನಗಳು ಮತ್ತು ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಕಾಶಮಾನವಾದ ಸ್ವರ್ಣಾಸನಗಳು—ಇವೆಲ್ಲವೂ ಇಷ್ಟದಂತೆ ಒದಗಿಸಲ್ಪಟ್ಟವು।

Verse 4

सौवर्णानि महाभाग ! करकान् भाजनानि च । तथा शय्याश्च विविधा दिव्यैरास्तरणैर्युताः ॥

ಹೇ ಭಾಗ್ಯವಂತನೇ, ಅವರು ಸ್ವರ್ಣ ಕುಂಭಗಳು ಮತ್ತು ಪಾತ್ರೆಗಳನ್ನೂ ತಂದುಕೊಟ್ಟರು; ಹಾಗೆಯೇ ದಿವ್ಯ ಆವರಣಗಳಿಂದ ಯುಕ್ತವಾದ ವಿವಿಧ ಶಯನಗಳನ್ನೂ ಸಮರ್ಪಿಸಿದರು।

Verse 5

एवं स ताभिः सहितो दिव्यगन्धाधिवासिते । ररम स्व रुचिर्भाभिर्भासिते वरपर्वते ॥

ಆಮೇಲೆ ಅವನು ಆ ಪ್ರಿಯ ಸ್ತ್ರೀಯರೊಂದಿಗೆ, ದಿವ್ಯ ಸುಗಂಧದಿಂದ ಸುಗಂಧಿತವಾಗಿಯೂ ಅವರ ಸ್ವಸೌಂದರ್ಯ-ತೇಜಸ್ಸಿನ ಕಿರಣಗಳಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಿತವಾಗಿಯೂ ಇರುವ ಆ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಕ್ರೀಡಿಸುತ್ತಾ ವಿಹರಿಸಿದನು।

Verse 6

ताश्चापि सह तेनेति लेभिरे मुदमुत्तमाम् । रममाणाः यथा स्वर्गे तथा तत्र शिलोच्चये ॥

ಆ ಸ್ತ್ರೀಯರೂ ಅವನೊಂದಿಗೆ ಇದ್ದು ಪರಮಾನಂದವನ್ನು ಪಡೆದರು; ಅಲ್ಲಿ ಶೈಲಶಿಖರದಲ್ಲಿ ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಿರುವಂತೆ ಕ್ರೀಡಿಸಿದರು।

Verse 7

कलहंसी जगादैकां चक्रवाकीं जले सतीम् । तस्य तासाञ्च ललिते सम्बन्धे च स्पृहावती ॥

ಒಂದು ಕಲಹಂಸಿಣಿ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಇರುವ ಪತಿವ್ರತೆಯಾದ ಚಕ್ರವಾಕಿಣಿಯನ್ನು ಉದ್ದೇಶಿಸಿ ಮಾತಾಡಿತು—ಅವನು ಮತ್ತು ಆ ಸ್ತ್ರೀಯರ ನಡುವಿನ ಆ ಮನೋಹರ ಸಂಬಂಧದ ಕುರಿತು ಅವಳಿಗೆ ಸ್ವತಃ ಆಸೆ ಉಂಟಾಗಿತ್ತು।

Verse 8

धन्यो 'यमतिपुण्यो 'यं यो 'यौवनगोचरः । दयिताभिः सहैताभिर्भुङ्क्ते भोगानभीप्सितान् ॥

ಧನ್ಯನು ಅವನು—ಅತಿಪುಣ್ಯವಂತನು—ಯೌವನದ ಮಿತಿಯೊಳಗೆ ಇದ್ದು, ಈ ಪ್ರಿಯ ಸ್ತ್ರೀಯರೊಂದಿಗೆ ಇಷ್ಟಭೋಗಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ।

Verse 9

सन्ति यौवनिनः श्लाघ्यास्तत्पत्न्यो नातिशोभनाः । जगत्यामल्पकाः पत्न्यः पतयश्चातिशोभनाः ॥

ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪ್ರಶಂಸನೀಯ ಕೆಲ ಯುವಕರು ಇದ್ದಾರೆ; ಅವರ ಪತ್ನಿಯರು ಬಹಳ ಸುಂದರರಾಗಿರರು. ಹಾಗೆಯೇ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪತ್ನಿಯರು ಅತ್ಯಂತ ಸುಂದರರೂ ಪತಿಗಳೂ ಅತ್ಯಂತ ರೂಪವಂತರೂ ಆಗಿರುವುದು ವಿರಳ.

Verse 10

अभीष्टा कस्यचित्कान्ता कान्तः कस्याश्चिदीप्सितः । परस्परानुरागाढ्यं दाम्पत्यमतिदुर्लभम् ॥

ಪುರುಷನು ಪ್ರಿಯ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಬಯಸಬಹುದು, ಸ್ತ್ರೀಯು ಪ್ರಿಯ ಪತಿಯನ್ನು ಬಯಸಬಹುದು; ಆದರೆ ಪರಸ್ಪರ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಸಮೃದ್ಧವಾದ ವಿವಾಹಬಂಧವು ಅತ್ಯಂತ ದುರ್ಲಭ.

Verse 11

धन्यो 'यं दयिताभीष्टो ह्येताश्चास्यातिवल्लभाः । परस्परानुरागो हि धन्यानामेव जायते ॥

ಧನ್ಯನು ಅವನೇ—ತನ್ನ ಪ್ರಿಯೆಯರು ಅವನನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾರೆ, ಆ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಅವನಿಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಿಯರು; ಏಕೆಂದರೆ ಪರಸ್ಪರ ಪ್ರೀತಿ ನಿಜವಾಗಿ ಭಾಗ್ಯವಂತರಲ್ಲಿಯೇ ಉದ್ಭವಿಸುತ್ತದೆ.

Verse 12

एतन्निशम्य वचनं कलहंसीसमीरितम् । उवाच चक्रवाकी तां नातिविस्मितमानसा ॥

ಕಲಹಂಸಿಯು ಹೇಳಿದ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ, ಚಕ್ರವಾಕಿ ಅವಳಿಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದಳು; ಅವಳ ಮನಸ್ಸು ಅತಿಯಾಗಿ ಆಶ್ಚರ್ಯಗೊಂಡಿರಲಿಲ್ಲ.

Verse 13

नायं धन्यो यतो लज्जा नान्यस्त्रीसन्निकर्षतः । अन्यां स्त्रियमयं भुङ्क्ते न सर्वास्वस्य मानसम् ॥

ಅವನು ಧನ್ಯನಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಇತರ ಸ್ತ್ರೀಯರ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿಯೂ ಅವನಿಗೆ ಲಜ್ಜೆಯಿಲ್ಲ. ಅವನು ಪರಸ್ತ್ರೀಯನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅವನ ಚಿತ್ತವು ಯಾರಲ್ಲಿಯೂ ಸ್ಥಿರವಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

Verse 14

चित्तानुराग एकस्मिन्नधिष्ठाने यतः सखि । ततो हि प्रीतिमानेष भाऱ्यासु भविता कथम् ॥

ಪ್ರಿಯ ಸಖಿ, ಹೃದಯದ ಸ್ನೇಹವು ಒಂದೇ ಆಸನದಲ್ಲಿ (ಒಂದೇ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ) ನೆಲೆಸಿರುವಾಗ, ಅವನು ಎಲ್ಲ ಪತ್ನಿಯರತ್ತ ನಿಜವಾಗಿ ಪ್ರೀತಿವಂತನಾಗುವುದು ಹೇಗೆ ಸಾಧ್ಯ?

Verse 15

एता न दयिताः पत्युर्नैतासां दयितः पतिः । विनोदमात्रमेवैताः यथा परिजनोऽपरः ॥

ಈ ಸ್ತ್ರೀಯರು ನಿಜಾರ್ಥದಲ್ಲಿ ಗಂಡನಿಗೆ ಪ್ರಿಯರಲ್ಲ; ಹಾಗೆಯೇ ಆ ಗಂಡನು ಕೂಡ ಅವರಿಗೆ ನಿಜವಾಗಿ ಪ್ರಿಯನಲ್ಲ. ಅವರು ಕೇವಲ ವಿನೋದಾರ್ಥ—ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಇರುವ ಇತರ ಪರಿಚಾರಕರಂತೆ.

Verse 16

एतासाञ्च यदीष्टोऽयं तत्किं प्राणान्न मुञ्चति । आलिङ्गत्यपरां कान्तां ध्यातो वै कान्तयाऽन्यया ॥

ಅವನು ಅವರಿಗೆ ನಿಜವಾಗಿ ಇಷ್ಟನಾಗಿದ್ದರೆ, (ಒಬ್ಬಳಿಗಾಗಿ) ಪ್ರಾಣ ತ್ಯಜಿಸದೆ ಏಕೆ? ಆದರೆ ಒಬ್ಬ ಪ್ರಿಯೆಯ ಅಪ್ಪುಗೆಯಲ್ಲಿ ಇದ್ದರೂ, ಮತ್ತೊಬ್ಬ ಪ್ರಿಯೆಯ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಅವನೇ ಚಿಂತಿತನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ.

Verse 17

विद्याप्रदानमूल्येन विक्रीतो ह्येष भृत्यवत् । प्रवर्तते न हि प्रेम समं बह्वीषु तिष्ठति ॥

ಉಪದೇಶ ನೀಡುವ ಬೆಲೆಗೆ ಅವನು ದಾಸನಂತೆ ಮಾರಲ್ಪಟ್ಟವನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಪ್ರೀತಿ ಸಮವಾಗಿ ಹರಿಯದು; ಅನೇಕರ ನಡುವೆ ಅದು ಒಂದೇ ರೀತಿಯಾಗಿ ಉಳಿಯಲಾರದು.

Verse 18

कलहंसि ! पतिर्धन्यो मम धन्याहमेव च । यस्यैकस्याञ्चिरं चित्तं यस्याश्चैकत्र संस्थितम् ॥

ಓ ಹಂಸಿನೀ! ನನ್ನ ಗಂಡ ಧನ್ಯನು, ನಾನೂ ಧನ್ಯಳೇ; ಅವನ ಮನಸ್ಸು ದೀರ್ಘಕಾಲ ಒಂದರಲ್ಲೇ ಸ್ಥಿರವಾಗಿರುತ್ತದೆ, ನನ್ನ ಮನಸ್ಸೂ ಒಂದೇ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ (ಅವನಲ್ಲೇ) ನೆಲಸಿದೆ.

Verse 19

सर्वसत्त्वृतज्ञोऽसौ स्वरोचिरपराजितः । निशम्य लज्जितो दध्यौ सत्यमेव हि नानृतम् ॥

ಅವನು—ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳ ಕೂಗುಗಳನ್ನು ತಿಳಿದವನು—(ಆದರೂ) ಸ್ವರೋಚಿಯ ವಶವಾಗಿ, ಅದನ್ನು ಕೇಳಿ ಲಜ್ಜಿತನಾಗಿ ಚಿಂತಿಸಿದನು: ‘ಇದು ನಿಜವೇ; ಸುಳ್ಳಲ್ಲ.’

Verse 20

ततो वर्षशते याते रममाणो महागिरौ । रममाणः समं ताभिर्ददर्श पुरतो मृगम् ॥

ಆಮೇಲೆ ನೂರು ವರ್ಷಗಳು ಕಳೆದಾಗ, ಮಹಾಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ವಿಹರಿಸುತ್ತಾ—ಅವರೊಡನೆ ಸೇರಿ ವಿಹರಿಸುತ್ತಾ—ತನ್ನ ಮುಂದೆ ಒಂದು ಜಿಂಕೆಯನ್ನು ಕಂಡನು।

Verse 21

सुस्निग्धपीनावयवं मृगयूथविहारिणम् । वासिताभिः सुरूपाभिर्मृगीभिः परिवारितम् ॥

ಅವನು ಅತ್ಯಂತ ಸ್ನಿಗ್ಧವೂ ತುಂಬಿದ ಅಂಗಗಳೂಳ್ಳ ಜಿಂಕೆಯನ್ನು ಕಂಡನು; ಅದು ಹಿಂಡಿನೊಳಗೆ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಾ, ಸುಗಂಧಮಯ ಸುಂದರ ಜಿಂಕಿಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದಿತ್ತು।

Verse 22

आकृष्टघ्राणपुटका जिघ्रन्तीस्तास्ततो मृगीः । उवाच स मृगो रामा लज्जात्यागेन गम्यताम् ॥

ಆ ಜಿಂಕಿಗಳು ಮೂಗನ್ನು ಮುಂದಕ್ಕೆ ಚಾಚಿ ಅವನನ್ನು ವಾಸನೆ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದಾಗ, ಆ ಜಿಂಕೆ ಹೇಳಿತು—“ಓ ಸುಂದರಿಯರೇ, ಲಜ್ಜೆಯನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಹೋಗಿರಿ।”

Verse 23

नाहं स्वरोचिस्तच्छीलो न चैवाहं सुलोचनाः । निर्लज्जा बहवः सन्ति तादृशास्तत्र गच्छतः ॥

ನಾನು ಸ್ವರೋಚಿ ಅಲ್ಲ, ಹಾಗೆಯೇ ಅಂಥವನೂ ಅಲ್ಲ; ಸುಂದರನೇತ್ರಿಯರಿಗಾಗಿ ನಾನು ಅಲ್ಲ. ಅನೇಕ ನಿರ್ಲಜ್ಜರು ಇದ್ದಾರೆ—ಅವರ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿರಿ।

Verse 24

एका त्वनेकानुगता यथा हासास्पदं जने । अनेकाभिस्तथैवैकॊ भोगदृष्ट्या निरीक्षितः ॥

ಹೇಗೆ ಅನೇಕರನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವ ಸ್ತ್ರೀ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ನಗೆಯ ಪಾತ್ರವಾಗುತ್ತಾಳೋ, ಹಾಗೆಯೇ ಅನೇಕರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ಪುರುಷನನ್ನೂ ಕೇವಲ ಭೋಗದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲೇ ನೋಡಲಾಗುತ್ತದೆ।

Verse 25

तस्य धर्मक्रियाहानिरह्न्यहनि जायते । सक्तोऽन्यभार्यया चान्यकामासक्तः सदैव सः ॥

ಅವನಿಗೆ ಧರ್ಮಾಚರಣೆಯ ಹಾನಿ ದಿನದಿಂದ ದಿನಕ್ಕೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಅವನು ಪರಸ್ತ್ರೀಯಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತನಾಗಿ, ಇತರ ಅನೌಚಿತ ಕಾಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಸದಾ ತೊಡಗಿರುತ್ತಾನೆ.

Verse 26

यस्तादृशोऽन्यस्तच्छीलः परलोकपराङ्मुखः । तं कामयत भद्रं वो नाहं तुल्यः स्वरोचिषा ॥

ಅಂತಹ ಸ್ವಭಾವದ, ಪರಲೋಕಹಿತದಿಂದ ವಿಮುಖನಾದ ಆ ಇನ್ನೊಬ್ಬ ಪುರುಷನನ್ನೇ—ನೀನು ಬಯಸಿದರೆ—ಬಯಸು. ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ; ಪ್ರಕಾಶದಲ್ಲಿ (ಸ್ವಾರೋಚಿಷಾ) ನಾನು ಅವನ ಸಮಾನಳಲ್ಲ.

Frequently Asked Questions

It examines whether pleasure with multiple partners can be considered ‘fortune’ (dhanya) and argues that divided attachment undermines dharma; true well-being is framed as exclusive, reciprocal, single-minded affection.

It functions as a Svarociṣa-manvantara character-episode: Svarociṣ’s conduct is evaluated through didactic animal speech, providing a moral lens on rulership and personal discipline within that manvantara’s narrative texture.

No. It is not within the Devi Mahatmyam (Adhyāyas 81–93); its focus is an ethical critique of promiscuity and dharma-decline, presented through a framed exchange between birds and an instructive animal exemplum.