Vyāsotpatti-kathana (Account of the Birth/Origin of Vyāsa)

Verse 1

मुनय ऊचुः । व्यासोत्पत्तिं महाबुद्धे ब्रूहि सूत दयानिधे । कृपया परया स्वामिन्कृतार्थान्निष्कुरु प्रभो

Para resi berkata: “Wahai Sūta yang berakal agung, samudra welas asih, ceritakanlah kepada kami kelahiran dan asal-usul Vyāsa. Wahai junjungan, wahai Prabhu, dengan anugerahmu yang tertinggi, genapilah tujuan kami.”

Verse 2

व्यासस्य जननी प्रोक्ता नाम्ना सत्यवती शुभा । विवाहिता तु सा देवी राज्ञा शन्तनुना किल

Ibu Vyāsa disebut sebagai Satyavatī yang suci dan membawa keberkahan. Sungguh, wanita mulia laksana devī itu menikah dengan Raja Śantanu.

Verse 3

तस्यां जातो महायोगी कथं व्यासः पराशरात् । सन्देहोऽत्र महाञ्जातस्तं भवाञ्छेत्तुमर्हति

Bagaimana dari dirinya, melalui Parāśara, lahir Mahāyogī Vyāsa? Di sini timbul keraguan besar; engkau layak menyingkirkannya.

Verse 4

सूत उवाच । एकदा तीर्थयात्रायां व्रजन्योगी पराशरः । यदृच्छया गतो रम्यं यमुनायास्तटं शुभम्

Sūta berkata: Suatu ketika, saat yogi Parāśara menempuh ziarah ke tempat-tempat suci, ia tanpa sengaja tiba di tepi Yamunā yang indah dan penuh berkah.

Verse 5

निषादमाह धर्मात्मा कुर्वन्तं भोजनन्तदा । नयस्व यमुनापारं जलयानेन मामरम्

Lalu sang dharmawān berkata kepada Niṣāda yang sedang menyiapkan santapan: “Antarkan aku segera menyeberang ke seberang Yamunā dengan perahu.”

Verse 6

इत्युक्तो मुनिना तेन निषादस्स्वसुतां जगौ । मत्स्यगन्धाममुं बाले पारं नावा नय द्रुतम्

Mendengar titah sang resi, Niṣāda memanggil putrinya: “Wahai gadis beraroma ikan, seberangkan beliau ini segera dengan perahu.”

Verse 7

तापसोऽयं महाभागे दृश्यन्तीगर्भसंभवः । तितीर्षुरस्ति मर्धाब्धिश्चतुराम्नायपारगः

Wahai wanita yang amat beruntung, pertapa ini—terlahir dari rahim Dṛśyantī—hendak menyeberangi samudra gejolak saṃsāra; ia menguasai empat āmnāya dan teguh dalam tapa.

Verse 8

इति विज्ञापिता पित्रा मत्स्यगन्धा महामुनिम् । संवाहयति नौकायामासीनं सूर्य्यरोचिषम्

Atas perintah ayahnya, Matsyagandhā dengan lembut melayani dan memijat Mahāmuni Sūryyarociṣ yang duduk di dalam perahu.

Verse 9

कालयोगान्महायोगी तस्यां कामातुरोऽभवत् । दृष्ट्वा योऽप्सरसां रूपं न कदापि विमोहितः

Oleh kerja gaib Kala (Waktu), sang Mahāyogin menjadi diliputi hasrat kepadanya—dia yang bahkan setelah melihat kecantikan para apsarā tak pernah terpedaya.

Verse 10

ग्रहीतुकामः स मुनिर्दाशकन्यां मनोहराम् । दक्षिणेन करेणैतामस्पृशद्दक्षिणे करे

Berhasrat meraih putri nelayan yang menawan itu, sang resi mengulurkan tangan kanannya dan menyentuh tangan kanannya (sang gadis).

Verse 11

तमुवाच विशालाक्षीं वचनं स्मितपूर्वकम् । किमिदं क्रियये कर्म वाचंयम विगर्हितम्

Lalu ia berkata kepada wanita bermata lebar itu dengan senyum lembut: “Perbuatan tercela apakah yang hendak kau lakukan, yang tak patut bagi seorang yang menahan ucapannya?”

Verse 12

वसिष्ठस्य कुले रम्ये त्वं जातोऽसि महामते । निषादजा त्वहम्ब्रह्मन्कथं संगो घटेत नौ

Wahai yang berhati agung, engkau lahir dalam garis keturunan Vasiṣṭha yang elok. Namun, wahai brāhmaṇa, aku lahir dari perempuan Niṣāda—bagaimana mungkin pergaulan atau persatuan di antara kita menjadi pantas?

Verse 13

दुर्लभं मानुषं जन्म ब्राह्मणत्वं विशेषतः । तत्रापि तापसत्वं च दुर्लभं मुनिसत्तम

Kelahiran sebagai manusia sulit diperoleh, terlebih lagi kelahiran sebagai brāhmaṇa. Bahkan di antaranya pun, keadaan laku tapa sejati (tāpasatva) sangat jarang, wahai yang terbaik di antara para resi.

Verse 14

विद्यया वपुषा वाचा कुलशीलेन चान्वितः । कामबाणवशं यातो महदाश्चर्यमत्र हि

Walau dianugerahi ilmu, rupa elok, tutur halus, keturunan mulia, dan budi pekerti, ia tetap jatuh di bawah kuasa panah Kāma—sungguh ini keajaiban besar di sini.

Verse 15

प्रवृत्तमप्यसत्कर्म कर्तुमेनं न कोऽपि ह । भुवि वारयितुं शक्तः शापभीत्यास्य योगिनः

Walau ia telah memulai perbuatan yang tidak benar, tak seorang pun di bumi mampu menahannya, karena takut akan kutukan sang yogin.

Verse 16

इति संचिन्त्य हृदये निजगाद महामुनिम् । तावद्धैर्यं कुरु स्वामिन्यावत्त्वां पारयामि न

Setelah merenung dalam hati, ia berkata kepada mahāmuni itu: “Wahai Ibu mulia, teguhkanlah hati; sampai aku menyeberangkanmu dengan selamat, janganlah gentar.”

Verse 17

सूत उवाच । इति श्रुत्वा वचस्तस्या योगिराजः पराशरः । तत्याज पाणिं तरसा सिन्धोः पारं गतः पुनः

Sūta berkata: Mendengar kata-katanya demikian, yogirāja Parāśara segera melepaskan tangannya dan kembali menyeberang ke tepi seberang sungai.

Verse 18

पुनर्जग्राह तां बालां मुनिं कामप्रपीडितः । कंपमाना तु सा बाला तमुवाच दयानिधिम्

Diliputi derita hasrat, sang resi kembali merengkuh gadis muda itu. Dengan gemetar, sang gadis berkata kepada beliau, yang sesungguhnya laksana gudang welas asih.

Verse 19

दुर्गन्धाहं मुनिश्रेष्ठ कृष्णवर्णा निषादजा । भवांस्तु परमोदारविचारो योगिसत्तमः

Wahai resi termulia, aku berbau tak sedap, berkulit gelap, dan lahir dari keturunan Niṣāda; sedangkan engkau berhati luhur dalam pertimbangan, yang utama di antara para yogi.

Verse 20

नावयोर्घटते सङ्गो काचकांचनयोरिव । तुल्यजात्याकृतिकयोः संगः सौख्यप्रदो भवेत्

Di antara dua orang yang tidak sepadan, keselarasan sejati tidak terjadi—laksana kaca dan emas. Namun pergaulan mereka yang sejenis watak dan tabiat menjadi pemberi kebahagiaan.

Verse 21

इत्युक्तेन तया तेन क्षणमात्रेण कामिनी । कृता योजनगंधा तु रम्यरूपा मनोरमा

Setelah ia demikian disapa olehnya, sang wanita jelita seketika menjadi ‘beraroma semerbak sejauh satu yojana’, lalu tampil amat elok, memesona, dan menyenangkan dipandang.

Verse 22

पुनर्जग्राह तां बालां स मुनिः कामपीडितः । ग्रहीतुकामं तं दृष्ट्वा पुनः प्रोवाच वासवी

Sang resi yang tersiksa oleh nafsu kembali meraih gadis muda itu. Melihatnya hendak menangkapnya lagi, Vāsavī pun berbicara sekali lagi.

Verse 23

रात्रौ व्यवायः कर्तव्यो न दिवेति श्रुतिर्जगौ । दिवासंगे महान्दोषो निन्दा चापि दुरासदा

Ajaran suci menyatakan: persetubuhan hendaknya dilakukan pada malam hari, bukan siang. Sebab bersatu di siang hari menimbulkan dosa besar dan mendatangkan cela yang sukar dihapus.

Verse 24

तस्मात्तावत्प्रतीक्षस्व यावद्भवति यामिनी । पश्यन्ति मानवाश्चात्र पिता मे च तटे स्थितः

Karena itu, tunggulah di sini sejenak sampai malam tiba. Orang-orang sedang memperhatikan di sini, dan ayahku pun berdiri di tepi sungai.

Verse 25

तयोक्तमिदमाकर्ण्य वचनं मुनिपुंगवः । नीहारं कल्पयामास सद्यः पुण्यबलेन वै

Mendengar ucapan keduanya, sang resi utama seketika menimbulkan selubung kabut, sungguh oleh kekuatan pahala kebajikannya.

Verse 26

नीहारे च समुत्पन्ने तमसा रात्रिसंनिभे । व्यवायचकिता बाला पुनः प्रोवाच तम्मुनिम्

Ketika kabut timbul dan kegelapan menyebar laksana malam, gadis muda itu—terkejut oleh bayang-bayang persetubuhan—berkata lagi kepada sang resi.

Verse 27

योगिन्नमोघवीर्य्यस्त्वं भुक्त्वा गन्तासि मां यदि । सगर्भा स्यां तदा स्वामिन्का गतिर्मे भवेदिति

“Wahai Yogi, dayamu tak pernah sia-sia. Jika setelah menikmati diriku engkau hendak pergi, maka, Tuan, bila aku mengandung, bagaimana nasibku kelak?”

Verse 28

कन्याव्रतं महाबुद्धे मम नष्टं भविष्यति । हसिष्यति तदा लोकाः पितरं किं ब्रवीम्यहम्

Wahai yang berhikmat agung, kaul keperawananku akan hancur. Lalu orang-orang akan menertawakanku—apa yang harus kukatakan kepada ayahku?

Verse 29

पराशर उवाच । रम बाले मया सार्द्धं स्वच्छन्दं कामजै रसैः । स्वीयाभिलाषमाख्याहि पूरयाम्यधुना प्रिये

Parāśara berkata: “Wahai gadis muda, bersenang-senanglah bersamaku dengan bebas dalam kenikmatan yang lahir dari hasrat. Kekasihku, katakan keinginanmu; akan kupenuhi sekarang juga.”

Verse 30

मदाज्ञासत्यकरणान्नाम्ना सत्यवती भव । वन्दनीया तथाशेषैर्योगिभिस्त्रिदशैरपि

Karena engkau menjadikan perintah-Ku nyata, dikenalilah engkau dengan nama Satyavatī; dan engkau akan layak dipuja oleh para yogin serta para dewa.

Verse 31

सत्यवत्युवाच । जानते न पिता माता न वान्ये भुवि मानवाः । कन्याधर्मो न मे हन्याद्यदि स्वीकुरु मान्तदा

Satyavatī berkata: Ayah dan ibuku tidak mengetahui, begitu pula manusia lain di bumi; bila engkau menerimaku kini, maka dharma keperawananku tidak akan ternoda.

Verse 32

पुत्रश्च त्वत्समो नाथ भवेदद्भुतशक्तिमान् । सौगन्ध्यं सर्वदांगे मे तारुण्यं च नवंनवम्

Wahai Nātha, semoga aku memperoleh putra yang setara dengan-Mu, berdaya menakjubkan; semoga seluruh tubuhku senantiasa harum, dan masa mudaku selalu segar terbarui.

Verse 33

पराशर उवाच । शृणु प्रिये तवाभीष्टं सर्वं पूर्णं भविष्यति । विष्ण्वंशसंभवः पुत्रो भविता ते महायशाः

Parāśara bersabda: “Wahai kekasih, dengarkanlah; segala yang kau dambakan akan terpenuhi dengan sempurna. Seorang putra yang sangat termasyhur, lahir dari garis keturunan Viṣṇu, akan lahir bagimu.”

Verse 34

किंचिद्वै कारणं विद्धि यतोऽहं कामपीडितः । दृष्ट्वा चाप्सरसारूपं नामुह्यन्मे नमः क्वचित्

Ketahuilah inilah sebabnya: aku telah disiksa oleh hasrat. Namun, meski memandang rupa seorang apsaras, batinku tidak menjadi terpedaya; penghormatanku di dalam diri tak pernah sirna.

Verse 35

मीनगन्धां समालक्ष्य त्वां मोहवशगोऽभवम् । न बाले भालपट्टस्थो ब्रह्मलेखोऽन्यथा भवेत्

Mencium bau ikan padamu, aku pun jatuh di bawah kuasa keterpesonaan. Wahai gadis muda, tulisan takdir Brahmā yang tertera di dahi takkan menjadi lain.

Verse 36

पुराणकर्ता पुत्रस्ते वेदशाखाविभागकृत् । भविष्यति वरारोहे ख्यातकीर्तिर्जगत्त्रये

Wahai yang berpinggul elok, putramu akan menjadi penyusun Purāṇa dan pembagi cabang-cabang Veda; kemasyhurannya akan termasyhur di tiga dunia.

Verse 37

इत्युक्त्वा तां सुरम्याङ्गीं भुक्त्वा योगविशारदः । वव्राज शीघ्रं यमुनाजले स्नात्वा महामुने

Setelah berkata demikian kepada wanita yang elok anggota tubuhnya itu, sang mahir Yoga pun makan; wahai mahāmuni, ia segera berangkat setelah mandi di air Sungai Yamunā.

Verse 38

सापि गर्भं दधाराशु द्वादशात्मसमप्रभम् । असूत सूर्य्यजाद्वीपे कामदेवमिवात्मजम्

Ia pun segera mengandung, menanggung di dalam rahimnya sinar yang setara dengan dua belas daya. Di pulau Sūryyajā-dvīpa ia melahirkan putra laksana Kāmadeva sendiri.

Verse 39

वामे कमण्डलुं बिभ्रद्दक्षिणे दण्डमुत्तमम् । पिशंगीभिर्जटाभिश्च राजितो महसां चयः

Dengan kendi air (kamaṇḍalu) di tangan kiri dan tongkat mulia di tangan kanan, sang gudang kemilau itu bersinar. Ia tampak elok, dihiasi jalinan rambut gimbal berwarna keemasan kecokelatan.

Verse 40

जातमात्रस्तु तेजस्वी मातरं प्रत्यभाषत । गच्छ मातर्यथाकामं गच्छाम्यहमतः परम्

Namun sang putra yang bercahaya itu, segera setelah lahir, berkata kepada ibunya: “Ibu, pergilah ke mana pun engkau kehendaki; aku akan berangkat dari sini menuju keadaan tertinggi, melampaui segalanya.”

Verse 41

मातर्यदा भवेत्कार्यं तव किंचिद्धृदीप्सितम् । संस्मृतश्चागमिष्यामि त्वदिच्छापूर्तिहेतवे

“Ibu, kapan pun ada suatu urusan bagimu, atau apa pun yang diinginkan hatimu, ingatlah aku; demi memenuhi kehendakmu, aku pasti akan datang.”

Verse 42

इत्युक्त्वा मातृचरणावभिवाद्य तपोनिधिः । जगाम च तपः कर्त्तुं तीर्थं पापविशोधनम्

Setelah berkata demikian, sang gudang tapa bersujud pada kaki ibunya, lalu berangkat ke tīrtha yang menyucikan dosa, untuk melaksanakan tapas.

Verse 43

सापि पित्रन्तिकं याता पुत्रस्नेहाकुला सती । स्मरन्ती चरितं सूनोर्वर्णयन्ती स्वभाग्यकम्

Ia pun pergi menghadap ayahnya, diliputi kasih sayang seorang ibu kepada putranya. Sambil mengingat laku sang putra, ia menuturkan kemuliaan nasib baiknya sendiri.

Verse 44

द्वीपे जातो यतो बालस्तेन द्वैपायनोऽभवत् । वेदशाखाविभजनाद्वेदव्यासः प्रकीर्तितः

Karena sang anak lahir di sebuah pulau (dvīpa), ia dikenal sebagai Dvaipāyana; dan karena membagi Weda ke dalam cabang-cabangnya, ia dimuliakan sebagai Vedavyāsa.

Verse 45

तीर्थराजं प्रथमतो धर्मकामार्थ मोक्षदम् । नैमिषं च कुरुक्षेत्रं गङ्गाद्वारमवन्तिकाम्

Pertama-tama dipuji Tīrtharāja, raja segala tempat suci, pemberi Dharma, Kāma, Artha, dan Mokṣa; kemudian Naimiṣa, Kurukṣetra, Gaṅgādvāra (Haridvāra), serta Avantikā (Ujjayinī).

Verse 46

अयोध्यां मथुरां चैव द्वारकाममरावतीम् । सरस्वतीं सिंधुसङ्गं गंगा सागरसंगमम्

Ayodhyā, Mathurā, Dvārakā, dan Amarāvatī; Sungai Sarasvatī, pertemuan Sindhu, serta tempat bertemunya Gaṅgā dengan samudra—semuanya patut dihormati sebagai tīrtha suci.

Verse 47

काञ्चीं च त्र्यम्बकं चापि सप्तगोदावरीतटम् । कालञ्जरं प्रभासं च तथा बदरिकाश्रमम्

Kāñcī, Tryambaka, tepi Godāvarī di Saptagodāvarī; juga Kālañjara, Prabhāsa, serta Badarikāśrama—semuanya patut diziarahi dengan bhakti.

Verse 48

महालयन्तथोंकारक्षेत्रं वै पुरुषोत्तमम् । गोकर्णं भृगुकच्छं च भृगुतुंगं च पुष्करम्

Mahālaya, juga Oṃkāra-kṣetra yang suci dan Puruṣottama; beserta Gokarṇa, Bhṛgukaccha, Bhṛgutuṅga, dan Puṣkara—semuanya layak dikenang dan diziarahi.

Verse 49

श्रीपर्वतादितीर्थानि धारातीर्थं तथैव च । गत्वावगाह्य विधिना चचार परमन्तपः

Ia pergi ke tīrtha-tīrtha suci mulai dari Śrīparvata, juga ke Dhārā-tīrtha; setelah mandi menurut tata-ritus, sang pertapa agung—terbakar oleh tapas yang dahsyat—melanjutkan laku asketisnya.

Verse 50

एवन्तीर्थान्यनेकानि नानादेशस्थितानि ह । पर्य्यटन्कालिकासूनुः प्रापद्वाराणसीम्पुरीम्

Demikian, setelah mengembara ke banyak tīrtha suci di berbagai negeri, putra Kālīkā akhirnya tiba di kota Vārāṇasī.

Verse 51

यत्र विश्वेश्वरः साक्षादन्नपूर्णा महेश्वरी । भक्तानाममृतन्दातुं विराजेते कृपानिधी

Di sana, Viśveśvara sendiri dan Annapūrṇā Mahēśvarī bersinar—keduanya lautan welas asih—menganugerahkan nektar rahmat kepada para bhakta.

Verse 52

प्राप्य वाराणसीतीर्थं दृष्ट्वाथ मणिकर्णिकाम् । कोटिजन्मार्जितं पापं तत्याज स मुनीश्वरः

Setelah mencapai tīrtha Vārāṇasī dan memandang Maṇikarṇikā, sang maharsi itu menanggalkan dosa yang terkumpul selama puluhan juta kelahiran.

Verse 53

दृष्ट्वा लिंगानि सर्वाणि विश्वेशप्रमुखानि च । स्नात्वा सर्वेषु कुण्डेषु वापीकूपसरस्सु च

Setelah memandang semua Liṅga suci—bermula dari Viśveśa—serta mandi di semua kuṇḍa, juga di sumur, baoli, dan danau (seorang bhakta disucikan).

Verse 55

दण्डनायकमुख्यांश्च गणान्स्तुत्वा प्रयत्नतः । आदिकेशवमुख्यांश्च केशवान्परितोष्य च

Setelah dengan sungguh-sungguh memuji para gaṇa yang dipimpin Daṇḍanāyaka, dan juga menyenangkan para Keśava yang dipimpin Ādi-Keśava, ia melanjutkan maksudnya.

Verse 56

लोलार्कमुख्यसूर्यांश्च प्रणम्य च पुनःपुनः । कृत्वा पिण्डप्रदानानि सर्वतीर्थेष्वतन्द्रितः

Ia bersujud berulang-ulang kepada wujud Surya, mulai dari Lolārka, lalu tanpa bermalas-malasan mempersembahkan piṇḍa di semua tīrtha.

Verse 57

स्थापयामास पुण्यात्मा लिंगं व्यासेश्वराभिधम् । यद्दर्शनाद्भवेद्विप्र नरो विद्यासु वाक्पतिः

Orang suci itu menegakkan Liṅga bernama Vyāseśvara. Wahai brāhmaṇa, dengan memandangnya saja seseorang menjadi penguasa tutur kata dalam ilmu-ilmu pengetahuan.

Verse 58

लिंगान्यभ्यर्च्य विश्वेशप्रमुखानि सुभक्तितः । असकृच्चिन्तयामास किं लिगं क्षिप्रसिद्धिदम्

Setelah memuja berbagai Śiva-liṅga—bermula dari Viśveśa—dengan bhakti yang tulus, ia berulang kali merenung: “Liṅga manakah yang menganugerahkan siddhi dengan cepat?”

Verse 59

यमाराध्य महादेवं विद्याः सर्वा लभेमहि । पुराणकर्तृताशक्तिर्ममास्तु यदनुग्रहात्

Dengan memuja Mahādeva, semoga kami memperoleh segala vidyā suci; dan oleh anugerah-Nya, semoga timbul dalam diriku daya untuk menggubah sebuah Purāṇa.

Verse 60

श्रीदमोंकारनाथं वा कृत्तिवासेश्वरं किमु । केदारेशन्तु कामेशं चन्द्रेशं वा त्रिलोचनम्

Di suatu tempat Ia dipuja sebagai Śrī Oṃkāranātha, di tempat lain sebagai Kṛttivāseśvara—apa lagi yang perlu dikatakan! Di Kedāra Ia disebut Kāmeśa; di tempat lain Candreśa, atau Trilocana, Sang Bermata Tiga.

Verse 61

कालेशं वृद्धकालेशं कालशेश्वरमेव वा । ज्येष्ठेशं जम्बुकेशं वा जैगीषव्येश्वरन्तु वा

Śiva dapat dipuja sebagai Kāleśa, Vṛddha-Kāleśa, atau Kālaśeśvara; juga sebagai Jyeṣṭheśa, Jambukeśa, ataupun Jaigīṣavyeśvara.

Verse 62

दशाश्वमेधमीशानं द्रुमिचण्डेशमेव वा । दृक्केशं गरुडेशं वा गोकर्णेशं गणेश्वरम्

Seseorang hendaknya memuja atau mengingat Śiva sebagai Īśāna yang termasyhur bernama Daśāśvamedha; atau sebagai Drumicaṇḍeśa, Dṛkkeśa, Garuḍeśa, serta Gokarṇeśa—Gaṇeśvara, Penguasa para Gaṇa.

Verse 63

प्रसन्नवदनेशं वा धर्म्मेशं तारकेश्वरम् । नन्दिकेशं निवासेशं पत्रीशं प्रीतिकेश्वरम्

Dengan mengingat nama-nama suci ini—Prasannavadanēśa, Dharmēśa, Tāreśvara, Nandikēśa, Nivāsēśa, Patrīśa, dan Prītikēśvara—hendaknya seseorang memuja Śiva.

Verse 64

पर्वतेशं पशुपतिं हाटकेश्वरमेव वा । बृहस्पतीश्वरं वाथ तिलभाण्डेशमेव वा

Seseorang dapat memuja Sang Prabhu sebagai Parvateśa, sebagai Paśupati, atau sebagai Hāṭakeśvara; atau pula sebagai Bṛhaspatīśvara, maupun Tilabhāṇḍeśa.

Verse 65

भारभूतेश्वरं किं वा महालक्ष्मीश्वरं तु वा । मरुतेशन्तु मोक्षेशं गंगेशं नर्मदेश्वरम्

Bhārabhūteśvara, Mahālakṣmīśvara, Maruteśa, Mokṣeśa, Gaṅgeśa, dan Narmadeśvara—semua ini adalah nama-nama Īśvara bagi Śiva yang hadir sebagai Liṅga di tirtha-tirtha suci.

Verse 66

कृष्णेशं परमेशानं रत्नेश्वरमथापि वा । यामुनेशं लांगलीशं श्रीमद्विश्वेश्वरं विभुम्

Seseorang dapat memuja Śiva sebagai Kṛṣṇeśa, sebagai Parameśāna, atau sebagai Ratneśvara; demikian pula sebagai Yāmuneśa, Lāṅgalīśa, dan Śrīmad Viśveśvara—Yang Mahatinggi, meliputi segala.

Verse 67

अविमुक्तेश्वरं वाथ विशालाक्षीशमेव वा । व्याघ्रेश्वरं वराहेशं विद्येश्वरमथापि वा

Atau seseorang memuja Avimukteśvara, atau sungguh Viśālākṣīśa; demikian pula Vyāghreśvara, Varāheśa, dan Vidyeśvara—semuanya adalah wujud suci Śiva yang didekati dengan bhakti.

Verse 68

वरुणेशं विधीशं वा हरिकेशेश्वरन्तु वा । भवानीशं कपर्द्दीशं कन्दुकेश मजेश्वरम्

Śiva dapat dipuja sebagai Varuṇeśa, atau sebagai Vidhīśa (penguasa Brahmā), atau sebagai Harikeśeśvara; demikian pula sebagai Bhavānīśa, Kaparddīśa (Tuhan berambut gimbal), Kandukeśa, dan Majeśvara.

Verse 69

विश्वकर्मेश्वरं वाथ वीरेश्वरमथापि वा । नादेशं कपिलेशं च भुवनेश्वरमेव वा

Atau dipuja sebagai Viśvakarmēśvara, atau sebagai Vīrēśvara; atau sebagai Nādeśa, Kapilēśa, dan Bhuvaneśvara—semuanya adalah wujud suci Tuhan yang patut disembah.

Verse 70

बाष्कुलीशं महादेवं सिद्धीश्वरमथापि वा । विश्वेदेवेश्वरं वीरभद्रेशं भैरवेश्वरम्

“Bāṣkulīśa, Mahādeva, dan Siddhīśvara; juga Viśvedeveśvara, Vīrabhadreśa, dan Bhairaveśvara”—dengan nama-nama ini pun Śiva hendaknya diingat dan dipuja.

Verse 71

अमृतेशं सतीशं वा पार्वतीश्वरमेव वा । सिद्धेश्वरं मतंगेशं भूतीश्वरमथापि वा

Entah Ia dipuja sebagai Amṛteśa, atau Satīśa, atau Pārvatīśvara; atau sebagai Siddheśvara, Mataṅgeśa, maupun Bhūtīśvara—semuanya adalah nama-nama dari Tuhan Tertinggi Śrī Śiva yang satu itu.

Verse 72

आषाढीशं प्रकामेशं कोटिरुद्रेश्वरन्तथा । मदालसेश्वरं चैव तिलपर्णेश्वरं किमु

(Ia menyebut) Āṣāḍhīśa, Prakāmeśa, demikian pula Koṭirudreśvara; juga Madālaseśvara dan bahkan Tilaparṇeśvara—apa lagi yang perlu dikatakan?

Verse 73

किं वा हिरण्यगर्भेशं किं वा श्रीमध्यमेश्वरम् । इत्यादिकोटिलिंगानां मध्येऽहं किमुपाश्रये

Haruskah aku berlindung pada Hiraṇyagarbheśa, atau pada Śrī Madhyameśvara yang mulia? Di tengah linga yang tak terhitung jumlahnya ini, kepada siapa aku bersandar dan bersembah?

Verse 74

इति चिन्तातुरो व्यासः शिवभक्तिरतात्मवान् । क्षणं विचारयामास ध्यानसुस्थिरचेतसा

Demikianlah Vyāsa, yang jiwanya teguh dalam bhakti kepada Śiva, diliputi kegelisahan; sejenak ia merenung dengan batin mantap dalam samādhi meditasi.

Verse 75

आज्ञातं विस्मृतं तावन्निष्पन्नो मे मनोरथः । सिद्धैः संपूजितं लिंगं धर्म्मकामार्थमोक्षदम्

Selama ia tak dikenal dan terlupakan, cita-citaku belum terpenuhi. Namun Liṅga ini—dipuja para Siddha—menganugerahkan dharma, kāma, artha, dan mokṣa.

Verse 76

दर्शनात्स्पर्शनाद्यस्य चेतो निर्मलतामियात् । उद्धाटितं सदैवास्ति द्वारं स्वर्गस्य यत्र हि

Dengan memandang dan menyentuhnya saja, batin menjadi suci; sebab di tempat itu gerbang surga senantiasa terbuka.

Verse 77

अविमुक्ते महाक्षेत्रे सिद्धक्षेत्रे हि तत्परम् । यत्रास्ते परमं लिंगं मध्यमेश्वरसंज्ञकम्

Di Avimukta, mahākṣetra yang juga siddhakṣetra itu, bersemayam Liṅga tertinggi yang dikenal sebagai Madhyameśvara.

Verse 78

न मध्यमेश्वरादन्यल्लिंगं काश्यां हि विद्यते । यद्दर्शनार्थमायान्ति देवाः पर्वणिपर्वणि

Di Kāśī tiada Liṅga lain selain Madhyameśvara; demi darśana-Nya para dewa datang, perayaan demi perayaan.

Verse 79

अतः सेव्यो महादेवो मध्यमेश्वरसंज्ञकः । अस्याराधनतो विप्रा बहवः सिद्धिमागताः

Karena itu Mahādewa yang dikenal sebagai Madhyameśvara patut disembah. Dengan memuja-Nya, banyak brāhmaṇa suci telah meraih siddhi dan kepenuhan rohani.

Verse 80

यः प्रधानतया काश्या मध्ये तिष्ठति शङ्करः । स्वपुरीजन सौख्यार्थमतोऽसौ मध्यमेश्वरः

Śaṅkara yang sebagai Tuhan utama bersemayam tepat di pusat Kāśī, demi kesejahteraan dan ketenteraman rohani warga kota-Nya sendiri—maka Ia disebut Madhyameśvara, “Tuhan di Tengah.”

Verse 81

तुम्बुरुर्नाम गंधर्वो देवर्षिर्नारदस्तथा । अमुमाराध्य संपन्नो गानविद्याविशारदौ

Tumburu sang Gandharwa dan resi ilahi Nārada pun—setelah memuja Dia (Śiva) dengan bhakti—menjadi sempurna karunianya dan sangat mahir dalam ilmu nyanyian serta musik.

Verse 82

अमुमेव समाराध्य विष्णुर्मोक्षप्रदोऽभवत् । ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च स्रष्टृपालकहारकाः

Dengan memuja Dia (Śiva) semata, Viṣṇu menjadi penganugeraha mokṣa. Brahmā, Viṣṇu, dan Rudra masing-masing adalah pencipta, pemelihara, dan pelebur alam semesta.

Verse 83

धनाधीशः कुबेरोऽपि वामदेवो हि शैवराट् । खट्वांगो नाम भूपालोऽनपत्योऽपत्यवानभूत्

Bahkan Kubera, penguasa kekayaan, dan Vāmadeva, raja di antara para bhakta Śaiva—demikian pula raja bernama Khaṭvāṅga yang dahulu tanpa keturunan—oleh anugerah Śiva menjadi berketurunan.

Verse 84

अप्सराश्चन्द्रभामाख्या नृत्यन्ती निजभावतः । सदेहा कोकिलालापा लिंगमध्ये लयं गता

Apsarā bernama Candrabhā, menari dalam ekstase alaminya—dengan raga berwujud dan suara semanis kukila—melebur dalam laya di tengah-tengah Liṅga itu sendiri.

Verse 85

श्रीकरो गोपिकासूनुः सेविता मध्यमेश्वरम् । गाणपत्यं समालेभे शिवस्य करुणात्मनः

Śrīkara, putra Gopikā, berbhakti menyembah Madhyameśvara. Dengan anugerah penuh kasih dari Bhagavān Śiva, ia meraih kedudukan serta jalan Gaṇapatya (pemujaan Gaṇeśa).

Verse 86

भार्गवो गीष्पतिश्चोभौ देवौ दैत्यसुरार्चितौ । विद्यापारंगमौ जातौ प्रसादान्मध्यमेशितुः

Bhārgava (Śukra) dan Gīṣpati (Bṛhaspati)—dua dewa yang dihormati oleh Daitya dan Deva—menjadi mahir sepenuhnya dalam ilmu suci berkat anugerah Madhyameśvara.

Verse 87

अहमप्यत्र संपूज्य मध्यमेश्वरमीश्वरम् । पुराणकर्तृताशक्तिं प्राप्स्यामि तरसा धुवम्

Aku pun di sini, dengan memuja Madhyameśvara—Tuhan Yang Mahatinggi—menurut tata cara, akan segera dan pasti memperoleh daya untuk menggubah sebuah Purāṇa.

Verse 88

इति कृत्वा मतिं धीरो व्यासः सत्यवतीसुतः । भागीरथ्यम्भसि स्नात्वा जग्राह नियमं व्रती

Demikian meneguhkan tekad di hati, Vyāsa putra Satyavatī mandi di air suci Bhāgīrathī (Gaṅgā) dan sebagai pelaku vrata ia mengambil niyama (tata laku suci) yang ditetapkan.

Verse 89

क्वचित्पर्णाशनो भूत्त्वा फलशाकाशनः क्वचित् । वातभुग्जलभुक्क्वापि क्वचिन्निरशनव्रती

Kadang ia hidup dengan daun, kadang dengan buah dan sayur. Ada saatnya hanya ‘makan’ angin, ada saatnya hanya air; dan pada waktu lain ia menjalankan vrata nirāhāra, puasa total.

Verse 90

इत्यादि नियमैर्योगी त्रिकालं मध्यमेश्वरम् । पूजयामास धर्म्मात्मा नानावृक्षोद्भवैः फलैः

Dengan disiplin demikian, sang yogin yang saleh memuja Madhyameśvara tiga kali sehari, mempersembahkan buah-buahan yang tumbuh dari berbagai pepohonan.

Verse 91

इत्थं बहुतिथे काले व्यतीते कालिकासुतः । स्नात्वा त्रिपथगातोये यावदायाति स प्रगे

Demikianlah, setelah waktu yang lama berlalu, putra Kālikā mandi di air Tripathagā (Gaṅgā) dan datang ke sana saat fajar.

Verse 92

मध्यमेश्वरमीशानं भक्ताभीष्टवरप्रदम् । तावद्ददर्श पुण्यात्मा मध्येलिंगं महेश्वरम्

Lalu jiwa yang saleh itu melihat di tengah Liṅga sebagai Mahādeva—Īśāna yang dikenal sebagai Madhyameśvara—pemberi anugerah yang diidamkan para bhakta.

Verse 93

उमाभूषितवामांगं व्याघ्रचर्म्मोत्तरीयकम् । जटाजूटचलद्गंगातरंगैश्चारुविग्रहम्

Sisi kiri-Nya dihiasi oleh Umā; kulit harimau menjadi selendang-Nya; dan gelombang Gaṅgā yang mengalir di jalinan rambut gimbal-Nya memperindah wujud-Nya yang elok.

Verse 94

लसच्छारदबालेन्दुचन्द्रिकाचन्दितालकम् । भस्मोद्धूलितसर्वाङ्गं कर्पूरार्जुनविग्रहम्

Rambut-Nya berkilau seakan disiram cahaya bulan muda di musim gugur; seluruh tubuh-Nya tersaput abu suci; dan wujud-Nya tampak putih cemerlang laksana kapur barus serta kulit pucat pohon Arjuna.

Verse 95

कर्णान्तायतनेत्रं च विद्रुमारुणदच्छदम् । पंचवर्षाकृति बालं बालकोचितभूषणम्

Ia seorang anak kira-kira berusia lima tahun; matanya memanjang hingga ke telinga, pakaiannya bening berwarna merah karang, serta berhias perhiasan yang layak bagi seorang bocah.

Verse 96

दधानं कोटिकन्दर्प्पदर्पहानि तनुद्युतिम् । नग्रं प्रहसितास्याब्जं गायन्तं साम लीलया

Ia memancarkan cahaya halus yang merendahkan kesombongan berjuta-juta dewa Kāma; tanpa selubung, bertelanjang suci, berwajah laksana teratai dengan senyum lembut, Ia melantunkan kidung Sāman dengan lila.

Verse 97

करुणापारपाथोधिं भक्तवत्सलनामकम् । आशुतोषमुमाकान्तं प्रसादसुमुखं हरम्

Aku memuja Hara—samudra kasih tanpa tepi, termasyhur sebagai Bhaktavatsala; Āśutoṣa, Kekasih Umā, yang wajahnya senantiasa ramah saat menganugerahkan prasāda.

Verse 98

समालोक्य स्तुतिं चक्रे प्रेमगद्गया गिरा । योगीनामप्यगम्यन्तं दीनबन्धुं चिदात्मकम्

Melihat-Nya, ia melantunkan pujian dengan suara tersendat oleh cinta—kepada Tuhan yang bahkan tak terjangkau para yogin, sahabat kaum papa, yang hakikat-Nya adalah Kesadaran murni.

Verse 99

वेदव्यास उवाच । देवदेव महाभाग शरणागतवत्सल । वाङ्मनः कर्मदुष्पाप योगिनामप्यगोचर

Vedavyāsa berkata: “Wahai Dewa para dewa, wahai Yang Mahamulia, penyayang bagi yang berlindung; Engkau tak tersentuh oleh dosa-cela dari ucapan, pikiran, dan perbuatan, bahkan para yogin pun tak mampu menjangkau-Mu.”

Verse 100

महिमानं न ते वेदा विदामासुरुमापते । त्वमेव जगतः कर्ता धर्ता हर्ता तथैव च

Wahai Umāpati, bahkan Weda pun belum sepenuhnya mengetahui kemuliaan-Mu. Engkaulah pencipta, pemelihara, dan pelebur alam semesta.

Verse 101

त्वमाद्यः सर्वदेवानां सच्चिदानंद ईश्वरः । नामगोत्रे न वा ते स्तः सर्वज्ञोऽसि सदाशिव

Engkau adalah Tuhan purba bagi semua dewa, Penguasa berhakikat Sat-Cit-Ānanda. Bagi-Mu tiada batas nama maupun garis keturunan; wahai Sadāśiva, Engkau Mahatahu.

Verse 102

त्वमेव परमं ब्रह्म मायापाशनिवर्तकः । गुणत्रयैर्न लिप्तस्त्वं पद्मपत्रमिवांभसा

Engkaulah Brahman Tertinggi, pelepas ikatan Māyā. Meski hadir di tengah tiga guṇa, Engkau tak ternoda—laksana daun teratai yang tak basah oleh air.

Verse 103

न ते जन्म न वा शीलं न देशो न कुलं च ते । इत्थं भूतोपीश्वरत्वं त्रिलोक्याः काममावहे

Engkau tiada kelahiran, tiada sifat duniawi; tiada negeri, tiada garis keturunan. Namun demikian, Engkau dengan bebas memegang ke-Tuhanan atas tiga loka dan menunaikan segala kehendak sesuai kehendak-Mu.

Verse 104

न च ब्रह्मा न लक्ष्मीशो न च सेन्द्रा दिवौकसः । न योगीन्द्रा विदुस्तत्त्वं यस्य तं त्वामुपास्महे

Bukan Brahmā, bukan pula Viṣṇu sang suami Lakṣmī, bukan para dewa surga bersama Indra, bahkan para yogin utama pun tak mengetahui hakikat-Mu; maka kami menyembah-Mu saja.

Verse 105

त्वत्तः सर्वं त्वं हि सर्वं गौरीशस्त्वं पुरान्तकः । त्वं बालस्त्वं युवा वृद्धस्तं त्वां हृदि युनज्म्यहम्

Dari-Mu segala sesuatu muncul; sungguh Engkau adalah segalanya. Engkau Gaurīśa, Tripurāntaka. Engkau kanak-kanak, Engkau pemuda, Engkau lanjut usia—Engkau, Tuhan yang meresapi segalanya, kupersatukan dalam hatiku.

Verse 106

नमस्तस्मै महेशाय भक्तध्येयाय शम्भवे । पुराणपुरुषायाद्धा शंकराय परात्मने

Salam hormat kepada Mahēśa itu—Śambhu yang menjadi tumpuan meditasi para bhakta; kepada Purāṇa-Puruṣa, Yang senantiasa suci tanpa noda; kepada Śaṅkara, Sang Paramātman.

Verse 107

इति स्तुत्वा क्षितौ यावद्दण्डवन्निपपात सः । तावत्स बालो हृष्टात्मा वेदव्यासमभाषत

Setelah memuji demikian, ia tersungkur ke bumi dalam sujud penuh seperti tongkat. Saat itu juga, sang anak—berhati gembira—berkata kepada Resi Vedavyāsa.

Verse 108

वरं वृणीष्व भो योगिन्यस्ते मनसि वर्तते । नादेयं विद्यते किंचिद्भक्ताधीनो यतोऽस्म्यहम्

Wahai yoginī, pilihlah anugerah yang bersemayam di hatimu. Tiada sesuatu pun yang tak dapat dianugerahkan, sebab aku terikat oleh bhakti dan berada di bawah kuasa bhaktaku.

Verse 109

तत उत्थाय हृष्टात्मा मुनिर्व्यासो महातपाः । प्रत्यब्रवीत्किमज्ञातं सर्वज्ञस्य तव प्रभो

Lalu sang resi agung Vyāsa, pertapa besar, bangkit dengan hati bersukacita dan berkata: “Wahai Prabhu, apa yang mungkin tak Engkau ketahui, Engkau Yang Mahatahu?”

Verse 110

सर्वान्तरात्मा भगवाञ्छर्वः सर्वप्रदो भवान् । याञ्चां प्रतिनियुङ्क्ते मां किमीशो दैन्यकारिणीम्

Engkau adalah Bhagavān Śarva, Sang Ātman yang bersemayam di dalam semua, pemberi segala anugerah. Mengapa pula Tuhan menugaskanku—yang hanya membawa kehinaan—untuk pergi memohon?

Verse 111

इति श्रुत्वा वचस्तस्य व्यासस्यामलचेतसः । शुचि स्मित्वा महादेवो बालरूपधरोऽब्रवीत्

Setelah mendengar kata-kata Vyāsa yang berhati suci itu, Mahādeva—dalam wujud seorang anak—tersenyum lembut dan bersabda.

Verse 112

बाल उवाच । त्वया ब्रह्मविदां श्रेष्ठ योऽभिलाषः कृतो हृदि । अचिरेणैव कालेन स भविष्यत्यसंशयः

Bāla bersabda: “Wahai yang terbaik di antara para brahmavid, hasrat yang engkau bentuk di dalam hatimu akan segera terwujud, tanpa keraguan.”

Verse 113

कण्ठे स्थित्वा तव ब्रह्मन्नन्तर्याम्यहमीश्वरः । सेतिहासपुराणानि सम्यङ्निर्यापयाम्यहम्

Wahai Brahman, bersemayam di tenggorokanmu sebagai Penguasa Batin (Antaryāmin), Aku—Śiva, Tuhan—akan menampakkan serta menata dengan benar Itihāsa dan Purāṇa beserta riwayat tradisinya.

Verse 114

अभिलाषाष्टकं पुण्यं स्तोत्रमेतत्त्वयेरितम् । वर्षं त्रिकालं पठनात्कामदं शम्भुसद्मनि

‘Abhilāṣāṣṭaka’ ini adalah stotra yang penuh kebajikan, yang telah engkau wartakan. Dengan melantunkannya tiga kali sehari selama setahun, ia menjadi pemberi tujuan yang diinginkan dalam naungan dan anugerah Śambhu.

Verse 115

एतत्स्तोत्रस्य पठनं विद्याबुद्धिविवर्द्धनम् । सर्वसंपत्करं प्रोक्तं धर्मदं मोक्षदं नृणाम्

Pembacaan himne ini dikatakan menumbuhkan vidyā (pengetahuan suci) dan buddhi (daya bimbang yang benar). Ia dinyatakan memberi segala kemakmuran, serta menganugerahkan dharma dan menuntun manusia menuju mokṣa.

Verse 116

प्रातरुत्थाय सुस्नातो लिंगमभ्यर्च्य शांकरम् । वर्षं पठन्निदं स्तोत्रं मूर्खोऽपि स्याद्बृहस्पतिः

Bangun pagi, mandi dengan bersih, lalu memuja Liṅga Śaṅkara; bila seseorang melantunkan himne ini selama setahun penuh, bahkan yang tumpul pikirannya pun menjadi bijaksana laksana Bṛhaspati.

Verse 117

स्त्रिया वा पुरुषेणापि नियमाल्लिंगसन्निधौ । वर्षं जप्तमिदं स्तोत्रं बुद्धिं विद्याञ्च वर्द्धयेत्

Baik perempuan maupun laki-laki—dengan disiplin di hadapan Śiva-liṅga—bila kidung ini dijapa selama setahun, maka kebijaksanaan dan pengetahuan suci bertambah.

Verse 118

इत्युक्त्वा स महादेवो बालो लिंगे न्यलीयत । व्यासोऽपि मुंचन्नश्रूणि शिवप्रेमाकुलोऽभवत्

Setelah berkata demikian, Mahādeva yang tampak sebagai anak kecil pun melebur ke dalam Liṅga. Vyāsa juga meneteskan air mata, diliputi cinta kepada Śiva.

Verse 119

एवं लब्धवरो व्यासो महेशान्मध्यमेश्वरात । अष्टादश पुराणानि प्रणिनाय स्वलीलया

Demikianlah, setelah memperoleh anugerah dari Maheśa, Sang Penguasa batin yang berada di tengah segala wujud, Vyāsa melalui līlā ilahinya menyusun delapan belas Purāṇa.

Verse 120

ब्राह्मं पाद्मं वैष्णवञ्च शैवं भागवतं तथा । भविष्यं नारदीयं च मार्कंडेयमतः परम्

(Ini adalah) Purāṇa Brāhma, Pādma, Vaiṣṇava, Śaiva, dan Bhāgavata; juga Bhaviṣya, Nāradiya, dan sesudah itu Mārkaṇḍeya.

Verse 121

आग्नेयं ब्रह्मवैवर्त लिंगं वाराहमेव च । वामनाख्यं ततः कौर्मं मात्स्यं गारुडमेव च

(Itulah) Purana Agneya, Brahmavaivarta, Linga, Varaha, yang bernama Vamana; lalu Kurma, Matsya, dan juga Garuda.

Verse 122

स्कान्दं तथैव ब्रह्माण्डाख्यं पुराणं च कीर्तितम् । यशस्यं पुण्यदं नॄणां श्रोतॄणां शांकरं यश

Demikian pula Purana Skanda dan Purana yang dikenal sebagai Brahmanda telah dimasyhurkan. Bagi para pendengar, keduanya menganugerahkan kemasyhuran dan pahala suci; dan kemuliaan Saiwa Śaṅkara pun termasyhur di antara mereka.

Verse 123

सूत उवाच । अष्टादशपुराणानाम्पूर्वं नामोदितन्त्वया । कुरु निर्वचनं तेषामिदानीं वेदवित्तम

Sūta berkata: “Wahai yang terbaik di antara para pengenal Weda, engkau telah menyebutkan nama delapan belas Purana; kini jelaskan asal-usul penamaannya dan makna yang tepat.”

Verse 124

व्यास उवाच । अयमेव कृतः प्रश्नस्तण्डिना ब्रह्मयोनिना । नन्दिकेश्वरमुद्दिश्य स यदाह ब्रवीमि तत्

Vyāsa berkata: “Pertanyaan inilah yang dahulu diajukan oleh Taṇḍin, resi yang lahir dari Brahmā. Kepada Nandikeśvara ia berkata demikian; itulah yang kini akan kusampaikan.”

Verse 125

नन्दिकेश्वर उवाच । यत्र वक्ता स्वयन्तण्डे ब्रह्मा साक्षाच्चतुर्मुखः । तस्माद्ब्रह्मं समाख्यातं पुराणं प्रथमं मुने

Nandikeśvara berkata: “Purāṇa yang di dalam kisah Svayaṃtāṇḍava, Brahmā yang berwajah empat sendiri menjadi pembicara langsung—maka, wahai resi, itulah yang dinyatakan sebagai Purāṇa pertama, ‘Brahma Purāṇa.’”

Verse 126

पद्मकल्पस्य माहात्म्यन्तत्र यस्यामुदाहृतम् । तस्मात्पाद्मं समाख्यातं पुराणं च द्वितीयकम्

Dalam (Purāṇa) itu kemuliaan Padma-kalpa dimaklumkan; karena itu ia disebut ‘Pādma Purāṇa’ dan dalam urutan ini dinyatakan sebagai yang kedua.

Verse 127

पराशरकृतं यत्तु पुराणं विष्णुबोधकम् । तदेव व्यासकथितं पुत्रपित्रोरभेदतः

Purāṇa yang disusun oleh Parāśara dan yang menyingkap pengetahuan tentang Viṣṇu—itulah juga Purāṇa yang dituturkan oleh Vyāsa; sebab pada hakikatnya ayah dan putra tidak berbeda dalam esensi.

Verse 128

यत्र पूर्वोत्तरे खण्डे शिवस्य चरितं बहु । शैवमेतत्पुराणं हि पुराणज्ञा वदन्ति च

Purāṇa yang dalam bagian awal dan bagian akhir sama-sama banyak menguraikan kisah suci serta laku-ilahi Śiva—para ahli Purāṇa menyatakan bahwa Purāṇa itu sungguh bersifat Śaiva.

Verse 129

भगवत्याश्च दुर्गायाश्चरितं यत्र विद्यते । तत्तु भागवतं प्रोक्तं ननु देवीपुराणकम्

Purāṇa yang memuat kisah suci dan laku ilahi Bhagavatī Durgā dinyatakan sebagai ‘Bhāgavata’; sungguh, itulah Devī-Purāṇa.

Verse 130

नारदोक्तं पुराणन्तु नारदीयं प्रचक्षते । यत्र वक्ताऽभवत्तण्डे मार्कण्डेयो महामुनिः

Purāṇa yang diucapkan oleh Nārada dikenal sebagai Nāradiya Purāṇa; dan dalam sidang suci itu, Mahāmuni Mārkaṇḍeya menjadi sang pencerita.

Verse 131

मार्कण्डेयपुराणं हि तदाख्यातं च सप्तमम् । अग्नियोगात्तदाग्नेयं भविष्योक्तेर्भविष्यकम्

Mārkaṇḍeya Purāṇa sungguh dinyatakan sebagai yang ketujuh. Karena keterkaitannya dengan Agni ia disebut Āgneya; dan karena memuat nubuat tentang masa depan ia juga disebut Bhaviṣya.

Verse 132

विवर्तनाद्ब्रह्मणस्तु ब्रह्मवैवर्तमुच्यते । लिंगस्य चरितोक्तत्वात्पुराणं लिंगमुच्यते

Karena mengajarkan ‘vaivarta’, yakni perubahan-perubahan yang berkaitan dengan Brahmā sebagai prinsip penciptaan, ia disebut Brahma‑vaivarta. Dan karena menuturkan kisah suci serta kemuliaan Liṅga Śiva, Purāṇa itu disebut Liṅga (Purāṇa).

Verse 133

वराहस्य च वाराहं पुराणं द्वादशं मुने । यत्र स्कन्दः स्वयं श्रोता वक्ता साक्षान्महेश्वरः

Wahai resi, bagi Varāha ada Purāṇa Vārāha yang kedua belas; di sana Skanda sendiri menjadi pendengar, dan Mahādeva (Maheśvara) sendiri menjadi penutur.

Verse 134

तत्तु स्कान्दं समाख्यातं वामनस्य तु वामनम् । कौर्मं कूर्मस्य चरितं मात्स्यं मत्स्येन कीर्तितम्

Itulah yang disebut Purāṇa Skanda; dan yang berkaitan dengan Vāmana disebut Purāṇa Vāmana. Purāṇa Kūrma menuturkan kisah Kūrma-avatāra, dan Purāṇa Mātsya diproklamasikan oleh Matsya-avatāra.

Verse 135

गरुडस्तु स्वयं वक्ता यत्तद्गारुडसंज्ञकम् । ब्रह्माण्डचरितोक्तत्वाद्ब्रह्माण्डं परिकीर्तितम्

Karena Garuḍa sendiri adalah penutur, bagian itu dikenal sebagai “Gāruḍa”. Dan karena mengisahkan riwayat Brahmāṇḍa (alam semesta), ia dipuji sebagai “Brahmāṇḍa”.

Verse 136

सूत उवाच । अयमेव मयाऽकारि प्रश्नो व्यासाय धीमते । ततः सर्वपुराणानां मया निर्वचनं श्रुतम्

Sūta berkata: “Pertanyaan inilah yang pernah kuajukan kepada Vyāsa yang bijaksana. Lalu darinya aku mendengar penjelasan yang berwibawa tentang semua Purāṇa.”

Verse 137

एवं व्याससमुत्पन्नः सत्यवत्यां पराशरात् । पुराणसंहिताश्चक्रे महाभारतमुत्तमम्

Demikianlah Vyāsa lahir dari Parāśara melalui Satyavatī. Kemudian beliau menyusun himpunan-himpunan Purāṇa serta epos Mahābhārata yang luhur.

Verse 138

पराशरेण संयोगः पुनः शन्तनुना यथा । सत्यवत्या इव ब्रह्मन्नः संशयितुमर्हसि

Wahai Brahmana, keraguanmu memang wajar; sebagaimana Satyavatī bersatu lebih dahulu dengan Parāśara dan kemudian dengan Śantanu.

Verse 139

सकारणेयमुत्पत्तिः कथिताश्चर्य्यकारिणी । महतां चरिते चैव गुणा ग्राह्या विचक्षणैः

Demikianlah kisah asal-usul yang menakjubkan ini, beserta sebab-sebabnya, telah dituturkan. Dalam laku para mahātmā, hendaknya orang bijak menangkap dan meneladani kebajikan mereka.

Verse 140

इदं रहस्यं परमं यः शृणोति पठत्यपि । स सर्वपापनिर्मुक्त ऋषिलोके महीयते

Siapa pun yang mendengar rahasia tertinggi ini—atau bahkan melantunkannya—akan terbebas dari segala dosa dan dimuliakan di alam para ṛṣi.