Uttarardha (Second Half)
Uttara Ardha
This section is anchored in the sacred geography of Vārāṇasī (Kāśī), repeatedly referencing northern precincts and named locales such as Harikeśava-vana, the area described as ‘Mahādeva-uttara’ (north of Mahādeva), and the tīrtha known as Pādodaka near Ādikēśava. The narratives function as a micro-topographic guide: they connect deity-forms (notably multiple Ādityas) to specific sites, prescribing darśana, pūjā, and snāna as place-activated ritual acts with stated merits. The section’s cartography is therefore both devotional and archival—mapping how solar worship, Vaiṣṇava adjacency (Ādikēśava), and Śaiva supremacy claims (liṅga centrality) are coordinated within Kāśī’s ritual landscape.
Adhyayas in Uttara Ardha
50 chapters to explore.
Adhyaya 1
Āditya-Māhātmya in Kāśī: Aruṇa, Vṛddha, Keśava, and Vimala; with Śiva-Liṅga Supremacy Discourse
આ અધ્યાયમાં પ્રશ્નોત્તરરૂપે ધર્મકથા અને તત્ત્વવિચાર પ્રગટ થાય છે. અગસ્ત્ય મુનિ સ્કંદને વિનતાની દાસતાનું કારણ પૂછે છે. સ્કંદ કદ્રૂ–વિનતાના પ્રસંગમાં અંડું વહેલું ફોડવાથી અર્ધરૂપે જન્મેલા અરુણનો શાપ, ત્રીજું અંડું ન ફોડવાની આજ્ઞા અને ભવિષ્યમાં જન્મનાર સંતાન વિનતાનું બંધન દૂર કરશે એવી ભવિષ્યવાણી વર્ણવે છે. ત્યારબાદ અરુણ વારાણસીમાં તપ કરીને ‘અરુણાદિત્ય’ રૂપે પ્રતિષ્ઠિત થાય છે; તેની પૂજાથી ભય, દરિદ્રતા, પાપ અને કેટલીક વ્યાધિઓનો નાશ થાય છે એમ ફળ કહેવામાં આવ્યું છે. પછી ‘વૃદ્ધાદિત્ય’નું માહાત્મ્ય—ઋષિ હારિતાની સૂર્યભક્તિથી પ્રસન્ન ભાસ્કર તેમને પુનઃ યુવાન થવાનો વર આપે છે; તેથી આ સ્વરૂપ વૃદ્ધાવસ્થા અને દુર્ભાગ્ય હરણારું પ્રસિદ્ધ બને છે. ‘કેશવાદિત્ય’ પ્રસંગમાં સૂર્ય આદિકેશવ (વિષ્ણુ) પાસે જાય છે અને કાશીમાં મહાદેવ જ પરમ આરાધ્ય છે એવો શૈવપ્રધાન ઉપદેશ સાંભળે છે; શિવલિંગપૂજા ઝડપી શુદ્ધિ અને ધર્મ-અર્થ-કામ-મોક્ષ આપનારી કહેવાય છે, તેમજ સૂર્યને સ્ફટિક લિંગની આરાધના કરવાનું વિધાન આપી સંકળાયેલું તીર્થસ્થાન સ્થાપિત થાય છે. આદિકેશવ નજીક પાદોદક તીર્થમાં રથસપ્તમીના સંદર્ભ સાથે મંત્રસ્નાન દ્વારા અનેક જન્મોના પાપનાશનું શુદ્ધિવિધાન વર્ણવાયું છે. અંતે ‘વિમલાદિત્ય’ કથામાં કુષ્ઠથી પીડિત વિમલ હરિકેશવ-વનમાં સૂર્યોપાસના કરીને આરોગ્ય પામે છે અને ભક્તરક્ષાનો વર મેળવે છે; તેથી વિમલાદિત્ય રોગ-પાપહર રૂપે માન્ય થાય છે. આ આદિત્ય માહાત્મ્યો સાંભળવાથી પુણ્યફળ મળે એવી ફલશ્રુતિથી અધ્યાય પૂર્ણ થાય છે.
Adhyaya 2
दशाश्वमेधतीर्थमहिमा (Glory of the Daśāśvamedha Tīrtha)
આ અધ્યાયમાં સ્કંદ વર્ણવે છે કે મન્દર પર્વત પર સ્થિત હોવા છતાં મહાદેવને કાશી માટે ફરી તીવ્ર તરસ જાગે છે; કાશી એવી દિવ્ય પવિત્ર ભૂમિ છે કે તેનું આકર્ષણ દેવોના દૃઢ સંકલ્પને પણ અસ્થિર કરી દે છે. શિવ વિધાતા બ્રહ્માને બોલાવી કાશીમાં “ન પરત આવવા”ના રહસ્યની તપાસ સોંપે છે, કારણ કે અગાઉ મોકલેલ યોગિનીઓ અને સહસ્રગુ પાછા ફર્યા નથી. બ્રહ્મા વારાણસી જઈ શહેરના આનંદસ્વરૂપની સ્તુતિ કરે છે અને વૃદ્ધ બ્રાહ્મણના વેશમાં રાજા દિવોદાસ પાસે પહોંચે છે. ત્યાં રાજધર્મ વિષે લાંબો સંવાદ થાય છે—પ્રજારક્ષણ અને તીર્થક્ષેત્રની સુરક્ષા જ રાજત્વનો ધર્મ છે એમ પ્રશંસા કરીને યજ્ઞકાર્ય માટે સહાય માગે છે. દિવોદાસ સર્વ રીતે સહયોગ આપે છે; બ્રહ્મા કાશીમાં દસ અશ્વમેધ યજ્ઞ કરે છે અને પૂર્વનું રુદ્રસર તીર્થ “દશાશ્વમેધ” નામે પ્રસિદ્ધ થાય છે. પછી તીર્થમાહાત્મ્ય જણાવાય છે—દશાશ્વમેધમાં સ્નાન, દાન, જપ, હોમ, સ્વાધ્યાય, દેવતાર્ચન, તર્પણ અને શ્રાદ્ધનું ફળ અક્ષય કહેવાયું છે. જ્યેષ્ઠ શુક્લ પક્ષમાં, ખાસ કરીને દશહરાના સ્નાનથી અનેક જન્મોના પાપ નાશ પામે છે; દશાશ્વમેધેશ લિંગના દર્શનથી શુદ્ધિ થાય છે; અને આ અધ્યાયનું શ્રવણ-પાઠ બ્રહ્મલોક પ્રાપ્તિનું કારણ ગણાયું છે. અંતે કાશીની અનન્ય મોક્ષદાયિની મહિમા પુનઃ સ્થાપિત કરીને કહે છે કે કાશી પ્રાપ્ત થયા પછી તેને ત્યાગવી યોગ્ય નથી.
Adhyaya 3
Gaṇa-Preṣaṇa and the Establishment of Eponymous Liṅgas in Kāśī (गणप्रेषणं नामलिङ्गप्रतिष्ठा च)
અગસ્ત્ય મુનિ સ્કંદને પૂછે છે—કાશીમાં બ્રહ્મા હાજર હોય ત્યારે શિવ શું કરે છે, અને બ્રહ્મા સંબંધિત આ ‘અપૂર્વ’ વર્ણન શું છે? સ્કંદ કહે છે કે કાશીની અતુલ શક્તિ જીવોને ત્યાં જ રહેવા આકર્ષે છે; તેથી સૃષ્ટિમાં નિર્ધારિત કાર્ય-વಿಭાજન ભંગ થવાની શંકાથી મહાદેવ ચિંતિત થાય છે. તેથી તેઓ ગણોને બોલાવી વારાણસી મોકલે છે—યોગિનીઓની પ્રવૃત્તિ, ભાનુમાન સૂર્ય અને બ્રહ્માની આજ્ઞા-વ્યવસ્થાનું નિરીક્ષણ કરવા. શંકુકર્ણ, મહાકાલ વગેરે ગણો કાશીમાં પ્રવેશતાં જ તેની ‘મોહિની’ શક્તિથી ક્ષણ માટે પોતાનું કાર્ય ભૂલી જાય છે. તેઓ શંકુકર્ણેશ્વર અને મહાકાલેશ્વર લિંગોની સ્થાપના કરીને ત્યાં જ સ્થિર થાય છે. પછી ઘંટાકર્ણ અને મહોદર, ત્યારબાદ પાંચ ગણોનો સમૂહ, અને પછી ચાર અન્ય ગણો—બધા કાશીમાં આવી પોતાના નામે લિંગો અને તીર્થસ્થાનો સ્થાપે છે; ઘંટાકર્ણ-હ્રદ તથા તેની સાથે જોડાયેલા શ્રાદ્ધ-ફળની વિશેષ પ્રશંસા પણ આવે છે. અધ્યાયમાં લિંગપૂજાને મહાદાન અને મહાયજ્ઞોથી પણ શ્રેષ્ઠ ગણાવવામાં આવી છે; લિંગસ્નાનની રીત અને તેના શુદ્ધિકારક ફળો જણાવાયા છે. કાશીને મોક્ષભૂમિ તરીકે ચિતરીને ત્યાંનું મરણ પણ મંગલરૂપ કહેવાયું છે અને ‘કાશી’ નામસ્મરણની મહિમા ગવાઈ છે. અંતે તારેશ/તારકેશ વગેરે ગણ-નામ લિંગોની ચર્ચા આગળ વધે છે અને પ્રતિકૂળ દૈવ સામે પણ અવિરત ઉદ્યમ રાખવાનો ઉપદેશ આપવામાં આવે છે.
Adhyaya 4
कपर्दीश्वर-लिङ्ग-माहात्म्य एवं पिशाचमोचन-तीर्थ (Kapardīśvara Liṅga Māhātmya and the Piśāca-Mocana Tīrtha)
સ્કંદ મુનિ કુંભસમ્ભવ (અગસ્ત્ય)ને કપરદીશ્વર-લિંગનું પરમ માહાત્મ્ય સંભળાવે છે. પિતૃઈશના ઉત્તર ભાગે આ લિંગ સ્થિત છે અને ત્યાં ‘વિમલોદક’ નામે કુંડ ખોદવામાં આવ્યું; તેના જળસ્પર્શથી મનુષ્ય ‘વિમલ’ એટલે શુદ્ધ થાય છે. પછી ત્રેતાયુગની કથા આવે છે—પાશુપત તપસ્વી વાલ્મીકી મધ્યાહ્ને નિયમપૂર્વક ભસ્મસ્નાન, પંચાક્ષરી જપ, ધ્યાન-સ્મરણ અને પ્રદક્ષિણા કરે છે; સાથે ઘોષ, ગીત, તાલ અને હસ્તાભિનયથી ભક્તિપૂર્વક આરાધના કરે છે. ત્યારે તે એક ભયંકર પ્રેત/રાક્ષસસદૃશ જીવને જુએ છે; તેના દેહનું વર્ણન વિસ્તારે છે—અશુદ્ધિ અને તપોનિયમનો બોધક વિરોધ દર્શાવવા. તે જીવ કર્મકારણ કહે છે: ગોદાવરીકાંઠે પ્રતિષ્ઠાનમાં બ્રાહ્મણ રહી ‘તીર્થ-પ્રતિગ્રહ’ (તીર્થસંબંધિત દાન સ્વીકારવું) કરવાથી તે કઠોર ઉજાડ પ્રદેશમાં પ્રેતદશામાં પડ્યો. શિવની આજ્ઞાથી પ્રેત અને મહાપાતકી કાશીમાં પ્રવેશી શકતા નથી; સીમાએ શિવગણોના ભયથી રહે છે. પરંતુ માર્ગચારીના મુખેથી શિવનામ સાંભળતાં પાપક્ષય થયો અને મર્યાદિત પ્રવેશ શક્ય બન્યો. વાલ્મીકી કરુણાથી ઉપાય આપે છે—લલાટે વિભૂતિને કવચ સમાન ધારણ કરો, પછી વિમલોદકમાં સ્નાન કરીને કપરદીશ્વરની પૂજા કરો. ભસ્મચિહ્નિતને જળદેવતાઓ અટકાવતા નથી; સ્નાન અને પાનથી પ્રેતભાવ નાશ પામે છે અને દિવ્ય દેહ પ્રાપ્ત થાય છે. રૂપાંતરિત જીવ આ તીર્થનું નામ ‘પિશાચમોચન’ જાહેર કરે છે અને કહે છે કે માર્ગશીર્ષ શુક્લ ચતુર્દશીએ સ્નાન, પિંડ-તર્પણ, પૂજા અને અન્નદાન કરવાથી વિશેષ ફળ મળે છે. અંતે ફલશ્રુતિ—આ કથા સાંભળવા/વાંચવાથી ભૂત-પ્રેત-પિશાચ, ચોર અને વન્ય પશુઓથી રક્ષા થાય છે; ગ્રહપીડિત બાળકો માટે શાંતિપાઠરૂપે પણ ઉપયુક્ત છે.
Adhyaya 5
Gaṇa-pratiṣṭhita Liṅgas in Kāśī and Śiva’s Discourse on Non-Abandonment of Kāśī (Uttarārdha, Adhyāya 5)
આ અધ્યાયમાં ધર્મસંવાદની અંદર કાશીમાં આવેલા લિંગ-તીર્થોની સૂચિરૂપ રચના છે. સ્કંદ વિવિધ ગણો દ્વારા કાશીમાં પ્રતિષ્ઠિત અનેક લિંગોનું વર્ણન કરે છે—વિશ્વેશના ઉત્તરે, કેદારના દક્ષિણે, કુબેરની નજીક, અંતર્ગૃહના ઉત્તર દ્વાર પાસે વગેરે સ્થાન-સૂચનાઓ સાથે—અને દર્શન તથા અર્ચનના ફળ જણાવે છે. પિંગલાખેશ, વીરભદ્રેશ્વર (યુદ્ધમાં રક્ષા અને ‘વીર-સિદ્ધિ’), કિરાતેશ (અભયદાન), ચતુર્મુખેશ્વર (દેવલોકમાં માન), નિકુંભેશ્વર (કાર્યસફળતા અને ઉન્નતિ), પંચાક્ષેશ (પૂર્વજન્મ-સ્મૃતિ), ભારભૂતેશ્વર (દૃઢ દર્શન-પ્રેરણા), ત્ર્યક્ષેશ્વર (ભક્ત ‘ત્ર્યક્ષ’ બને), ક્ષેમક/વિશ્વેશ્વર-પૂજા (વિઘ્નનાશ અને સુરક્ષિત પરતફેર), લાંગલીશ્વર (રોગમુક્તિ અને સમૃદ્ધિ), વિરાધેશ્વર (અપરાધ-શમન), સુમુખેશ (પાપમોચન અને શુભદર્શન), તથા આષાઢીશ્વર (પાપહરણ અને કાળવિશેષ યાત્રા-નોંધ) વગેરેનું નામ-ગુણ સાથે ઉલ્લેખ થાય છે. ઉત્તરાર્ધમાં શિવનું આત્મચિંતનાત્મક વચન આવે છે—કાશી સંસારભારથી પીડિત જીવનું નિશ્ચિત શરણ, પંચક્રોશીપરિમિત ‘નગર-દેહ’ અને રુદ્રાવાસ છે. ‘વારાણસી/કાશી/રુદ્રાવાસ’ નામનું શ્રવણ કે ઉચ્ચારણ પણ યમભયને શમાવે છે એમ કહેવામાં આવ્યું છે. અંતે મહાદેવ ગણેશને ગણો સાથે કાશી જવા આદેશ આપે છે, જેથી ત્યાં અવિચ્છિન્ન સિદ્ધિ અને નિર્વિઘ્નતા સ્થિર રહે; કાશીનું શાશ્વત ધાર્મિક કેન્દ્રત્વ દૃઢ થાય છે.
Adhyaya 6
विघ्नेशस्य मायाप्रवेशः — Vināyaka’s Disguise, Omens, and the Court of Divodāsa
આ અધ્યાયમાં સ્કંદ વર્ણવે છે કે શિવની આજ્ઞાથી વિઘ્નજિત્/વિઘ્નેશ કાશીના પરિવર્તનને સુગમ કરવા ત્વરિત વારાણસીમાં પ્રવેશ કરે છે અને માયાથી વેશાંતર ધારણ કરે છે. તે વૃદ્ધ નક્ષત્ર-વાચક/જ્યોતિષી બની શહેરમાં ફરતો, સ્વપ્નો અને શકુનોનું અર્થઘટન કરીને જનવિશ્વાસ મેળવે છે. ગ્રહણ, ક્રૂર ગ્રહયોગ, ધૂમકેતુ, ભૂકંપ, પશુ-પક્ષી તથા વૃક્ષોમાં અપશકુન, અને નગરવિનાશ સૂચક પ્રતીક દૃશ્યો—આવા અનેક અમંગળ લક્ષણો કહીને તે આવનારા રાજકીય સંકટનું વાતાવરણ ઊભું કરે છે; પરિણામે ઘણા નાગરિકો શહેર છોડવા લાગે છે. પછી અંતઃપુરની સ્ત્રીઓ તે ‘બ્રાહ્મણ’ના ગુણોની પ્રશંસા કરે છે અને રાણી લીલાવતી તેને રાજા દિવોદાસ પાસે ભલામણ કરે છે. રાજા સન્માનપૂર્વક તેને સ્વીકારી એકાંતમાં પોતાની સ્થિતિ અને ભવિષ્ય વિશે પૂછે છે. વેશધારી વિઘ્નેશ રાજસ્તુતિ કરીને આદેશ આપે છે—અઢાર દિવસમાં ઉત્તર દિશાથી એક બ્રાહ્મણ આવશે; તેની સલાહ નિઃસંકોચ સ્વીકારવી. અધ્યાયના અંતે માયાપ્રભાવથી નગર વિઘ્નેશના વશમાં આવ્યું એમ જણાવાય છે, અને આગળ અગસ્ત્ય પૂછે છે કે શિવે વિઘ્નેશની કેવી સ્તુતિ કરી અને કાશીમાં તેણે કયા નામ-રૂપ ધારણ કર્યા.
Adhyaya 7
Dhūṇḍhi-Vināyaka Stuti and the Āvaraṇa-Map of Vināyakas in Kāśī (काश्याम् विनायकावरणवर्णनम्)
આ અધ્યાયમાં દેવો, રુદ્રો, સિદ્ધો, યક્ષો, ગંધર્વો અને કિન્નરો જેવી દિવ્ય સભાઓ વચ્ચે મહાદેવનો વારાણસીમાં શુભ પ્રવેશ વર્ણવાયો છે. ત્યારબાદ શિવ શ્રીકંઠરૂપે ગણેશની સ્તુતિ કરે છે—વિનાયકને કારણાતીત તત્ત્વ, વિઘ્નોના નિયામક અને નિવારક, તથા ભક્તોને સિદ્ધિ આપનાર પરમ આશ્રય તરીકે પ્રતિપાદિત કરવામાં આવે છે. પછી ધૂંઢિ-વિનાયકની વિશેષ મહિમા જણાવાય છે; કાશીમાં પ્રવેશ સફળ થવા માટે તેમનો અનુગ્રહ આવશ્યક છે. મણિકર્ણિકામાં સ્નાન, મોદક, ધૂપ, દીપ, માળા વગેરે અર્પણ, તેમજ ચતુર્થી વ્રત—વિશેષ કરીને માઘ શુક્લ ચતુર્થી—નું વિધાન છે; વાર્ષિક યાત્રામાં તિલ અર્પણ સાથે હોમ કરવાની સૂચના પણ મળે છે. ધૂંઢિ નજીક પાઠ-જપની ફલશ્રુતિમાં વિઘ્નનાશ, સમૃદ્ધિ અને ઇચ્છિત સિદ્ધિનો ઉલ્લેખ છે. અંતે કાશીક્ષેત્રનું પવિત્ર ભૂગોળ ‘આવરણ’ક્રમથી રજૂ થાય છે—દિશાઓ અને રક્ષણવલયો મુજબ અનેક વિનાયકોના નામો ગણાય છે. ભયનિવારણ, રક્ષા, ઝડપી સિદ્ધિ અને વિરોધી શક્તિઓનું દમન જેવી સ્થાનિક ભૂમિકાઓ દર્શાવી કાશીને સ્તરિત રક્ષાચક્રોથી સુરક્ષિત ગણેશ-ક્ષેત્ર તરીકે સ્થાપિત કરવામાં આવે છે.
Adhyaya 8
Pādodaka-Tīrtha and the Keśava Circuit in Kāśī (पादोदकतीर्थ-केशवपरिक्रमा)
અધ્યાય ૮ સંવાદરૂપે રચાયેલો છે. અગસ્ત્ય મન્દર પર સ્થિત શિવના આચરણ વિશે પૂછે છે અને સ્કંદ કાશી-કેન્દ્રિત, અશુદ્ધિ-નાશક વર્ણન કરે છે. વચ્ચે વિષ્ણુનું તત્ત્વોપદેશ આવે છે—કર્મમાં પ્રયત્ન જરૂરી છે, પરંતુ ફળસિદ્ધિ દેવના સાક્ષી અને પ્રેરક પર આધારિત છે; શિવસ્મરણ સાથે કરેલા કર્મ સફળ થાય છે, અને શિવસ્મરણ વિના કરેલા, વિધિપૂર્વક હોવા છતાં, નિષ્ફળ ગણાય છે. પછી વિષ્ણુ મન્દરથી વારાણસી જાય છે, ગંગાની સીમા/સંગમસ્થળે સ્નાન કરે છે અને પાદોદક-તીર્થની સ્થાપના/ઓળખ વર્ણાય છે. ત્યારબાદ આદિકેશવ વગેરે કેશવ-સ્થાનો તથા શંખ, ચક્ર, ગદા, પદ્મ, મહાલક્ષ્મી, તાર્ક્ષ્ય, નારદ, પ્રહ્લાદ, અંબરીષ વગેરે અનેક તીર્થોની ઘન પરિક્રમા સૂચિ આપવામાં આવે છે; દરેક સ્થળે સ્નાન, પાદોદક-પાન, શ્રાદ્ધ, તર્પણ, દાન અને તેના ફળ—શુદ્ધિ, પિતૃઉદ્ધાર, સમૃદ્ધિ, આરોગ્ય અને મોક્ષાભિમુખ લાભ—ઉલ્લેખિત છે. આગળ ‘સૌગત’ તપસ્વી/આચાર્યનું વચન આવે છે, જેમાં અહિંસાને પરમ ધર્મ અને કરુણાને સર્વોચ્ચ નીતિ તરીકે પ્રતિપાદિત કરવામાં આવે છે. અંતે ફલશ્રુતિ દ્વારા ખાતરી આપવામાં આવે છે કે આ કથા વાંચવા-સાંભળવાથી ઇચ્છિત સિદ્ધિ થાય છે—વિષ્ણુની કામના-પૂર્તિ અને શિવના ‘ચિંતાસાધક’ સ્વરૂપ સમાન.
Adhyaya 9
पञ्चनदतीर्थप्रादुर्भावः (Origin and Merit of the Pañcanada Tīrtha)
અધ્યાયની શરૂઆત અગસ્ત્ય મુનિ સ્કંદનું ભક્તિપૂર્વક સ્તવન કરીને કરે છે અને કાશીમાં આવેલા ‘પંચનદ’ તીર્થ વિષે પૂછે છે—આ નામ કેમ પડ્યું, તે પરમ પાવન કેમ ગણાય છે, અને વિષ્ણુ પરાત્પર હોવા છતાં ત્યાં કેવી રીતે સન્નિધાન ધરાવે છે. સ્કંદ ઉત્તર આપે છે સ્થાનાધારિત ઉપદેશરૂપે—ભગવાન નિરાકાર હોવા છતાં સકારરૂપે પ્રગટ થાય છે, સર્વાધાર હોવા છતાં સ્વતંત્ર છે—અને સાથે તીર્થની ઉત્પત્તિ-પરંપરા વર્ણવે છે. કથામાં વેદશિરા ઋષિ, શુચિ નામની અપ્સરા અને ધૂતપાપા નામની કન્યાનો જન્મ આવે છે. ધૂતપાપાનું તપ જ તેની અસાધારણ પાવનતાનું કારણ બને છે; બ્રહ્મા વર આપે છે કે અસંખ્ય તીર્થો તેના દેહમાં નિવાસ કરે, જેથી તેની શુદ્ધિકારક શક્તિ અત્યંત વધે છે. પછી ધર્મ સાથે મુલાકાતમાં પરસ્પર શાપ થાય છે—ધર્મ અવિમુક્ત ક્ષેત્રમાં મહાધર્મનદી બને છે, અને ધૂતપાપા ચંદ્રકાંતમણિ સમાન રૂપ ધારણ કરીને ચંદ્રોદયે દ્રવિત થઈ નદીરૂપે વહે છે. અંતે વિધિ-સૂચિ આપવામાં આવે છે—પંચનદમાં સ્નાન, પિતૃતર્પણ, બિંદુમાધવ પૂજન, તથા પંચનદ જળનું પાન/પ્રયોગ પાવન ગણાય છે; બિંદુતીર્થમાં દાન દરિદ્રતા-નાશક કહેવાય છે, જેથી કાશીની તીર્થયાત્રાનો વ્યવહારુ માર્ગ સ્પષ્ટ થાય છે.
Adhyaya 10
Bindumādhava-Prādurbhāva at Pañcanada-hrada and the Kārtika/Ūrja Vrata Framework (बिंदुमाधवप्रादुर्भावः)
આ અધ્યાયમાં સ્કંદ ‘માધવ-પ્રાદુર્ભાવ’નો વિષય ઉપસ્થાપિત કરીને કહે છે કે શ્રદ્ધાપૂર્વક શ્રવણ કરવાથી ત્વરિત શુદ્ધિ થાય છે. મન્દર પર્વતથી કેશવ કાશીમાં આવે છે, તેની અદ્વિતીય પાવનતા નિહાળી પઞ્ચનદ-હ્રદની મહિમા ગાય છે—આ તીર્થ જગતપ્રસિદ્ધ પવિત્રતાના દૃષ્ટાંતોને પણ વટાવે છે. તપસ્વી અગ્નિબિંદુ આવીને વિષ્ણુની દીર્ઘ સ્તુતિ કરે છે; ભગવાન પરાત્પર હોવા છતાં ભક્તોની કૃપા માટે સગुणરૂપે પ્રગટ થાય છે એમ વર્ણવે છે. પછી તે વર માગે છે—સર્વ જીવોના, ખાસ કરીને મોક્ષાર્થીઓના હિત માટે ભગવાન પઞ્ચનદમાં સ્થાયી નિવાસ કરે. વિષ્ણુ વર આપે છે અને કાશીને ‘તનૂ-વ્યય’ (દેહત્યાગ) દ્વારા મોક્ષ આપતી વિશેષ ભૂમિ જાહેર કરે છે; તેમજ બીજો વર સ્વીકારી તીર્થ ‘બિંદુ-તીર્થ’ નામે પ્રસિદ્ધ થશે અને ત્યાં સ્નાન-ભક્તિ કરવાથી દૂર રહેનારને પણ પછી દેહાંતરે મુક્તિ મળશે એમ અનુગ્રહ કરે છે. અંતે કાર્તિક/ઊર્જા વ્રતના નિયમો જણાવાય છે—આહાર નિયંત્રણ, બ્રહ્મચર્ય, સ્નાન, દીપદાન, એકાદશી જાગરણ, સત્ય, વાણી-સંયમ, શૌચ નિયમો અને ઉપવાસના ક્રમબદ્ધ વિકલ્પો. આ નિયમો ધર્મને સ્થિર કરે છે, ચતુર્વર્ગ સાધનમાં સહાયક છે અને પરમદેવ પ્રત્યે અદ્વેષ તથા સતત ભક્તિ-આચરણ પર વિશેષ ભાર મૂકે છે.
Adhyaya 11
बिंदुमाधव-तीर्थप्रभेदः तथा मणिकर्णिका-रहस्यं (Bindu-Mādhava’s Tīrtha-Forms and the Secret Greatness of Maṇikarṇikā)
અધ્યાયની શરૂઆતમાં અગસ્ત્ય મુનિ શુદ્ધિકારક માધવકથા અને પંચનદની મહિમા સાંભળ્યા પછી વધુ સ્પષ્ટતા માંગે છે. સ્કંદ બિંદુ-માધવની વાણી દ્વારા અગ્નિબિંદુ ઋષિને ભગવાન માધવનો ઉપદેશ સંભળાવે છે. ત્યારબાદ ક્રમબદ્ધ રીતે વિષ્ણુ વિવિધ તીર્થોમાં વિવિધ નામ-રૂપે પોતાને પ્રગટ કરે છે—કેશવ/માધવ/નૃસિંહ વગેરે—અને દરેક તીર્થનું વિશેષ ફળ જણાવે છે: જ્ઞાનની સ્થિરતા (જ્ઞાન-કેશવ), માયાથી રક્ષા (ગોપી-ગોવિંદ), સમૃદ્ધિ (લક્ષ્મી-નૃસિંહ), ઇચ્છાપૂર્તિ (શેષ-માધવ), ઉચ્ચ સિદ્ધિઓ (હયગ્રીવ-કેશવ) વગેરે. પછી તીર્થોની તુલનામાં કાશીક્ષેત્રની અદ્વિતીય શક્તિ પ્રતિપાદિત થાય છે અને એક ‘રહસ્ય’ ખુલ્લું પડે છે કે મધ્યાહ્ને અનેક તીર્થો વિધિપૂર્વક મણિકર્ણિકામાં આવીને એકત્ર થાય છે; દેવો, ઋષિઓ, નાગો અને અન્ય સત્તાઓ પણ આ મધ્યાહ્ન-વિધિચક્રમાં ભાગ લે છે. મણિકર્ણિકાનું માહાત્મ્ય એવું કહેવાય છે કે એક પ્રાણાયામ, એક ગાયત્રી જપ અથવા એક આહુતિ પણ અનેકગણું ફળ આપે છે. અગ્નિબિંદુ મણિકર્ણિકાની સીમા પૂછે ત્યારે વિષ્ણુ હરિશ્ચંદ્ર-પરિસર, વિનાયકો વગેરે નિશાનોથી તેની સ્થૂલ સીમા બતાવે છે અને નજીકના તીર્થો તથા તેમના ફળો વર્ણવે છે. આગળ મણિકર્ણિકાને દેવીરૂપે ધ્યાન કરવાની રીત, મંત્રનું સ્વરૂપ અને મોક્ષભાવથી જપ-હોમના પ્રમાણ જણાવાય છે. અંતે આસપાસના શિવલિંગો, તીર્થો અને રક્ષક રૂપોની યાદી આપી, બિંદુ-માધવકથા ભક્તિથી સાંભળવા-વાંચવાથી ભુક્તિ અને મુક્તિ બંને મળે એવી ફલશ્રુતિ સાથે અધ્યાય પૂર્ણ થાય છે.
Adhyaya 12
Kapilā-hrada / Kapiladhārā Māhātmya and Pitṛ-tarpaṇa Phala (कपिलाह्रद–कपिलधारामाहात्म्य तथा पितृतर्पणफल)
અગસ્ત્ય ઋષિ કાશીમાં થયેલા દિવ્ય સમાગમનો વિસ્તૃત વર્ણન માંગે છે—વૃષધ્વજ શિવનું આગમન, વિષ્ણુ, બ્રહ્મા, રવિ, ગણો અને યોગિનીઓની હાજરી, તથા શિવના સન્માનની રીત. સ્કંદ સભાની મર્યાદા—પ્રણામ, આસનવ્યવસ્થા, આશીર્વાદ વગેરે—વર્ણવે છે; શિવ બ્રહ્માને આચારવિષયે આશ્વાસન આપી બ્રાહ્મણ-અપરાધની ગંભીરતા અને શિવલિંગ-પ્રતિષ્ઠાની પાવન શક્તિ સમજાવે છે। રવિ કહે છે કે દિવોદાસના શાસનમાં નિયમપૂર્વક તે કાશી બહાર રાહ જોતો રહ્યો; શિવ તેને દૈવી વ્યવસ્થાનો ભાગ ગણાવે છે। પછી તીર્થોત્પત્તિ—ગોલોકથી પાંચ દિવ્ય કપિલા ગાયો આવે છે; તેમના દૂધથી સરોવર બને છે, શિવ તેનું નામ ‘કપિલાહ્રદ’ રાખે છે અને તેને શ્રેષ્ઠ તીર્થ ઘોષિત કરે છે। ત્યાં પિતૃગણ પ્રગટ થઈ વર માંગે છે; શિવ શ્રાદ્ધ, પિંડદાન અને તર્પણના નિયમો સ્થાપે છે અને કુહૂ/સોમ-સંયોગ તથા અમાવાસ્યાએ અક્ષય તૃપ્તિનું વિશેષ ફળ કહે છે। મધુસ્રવા, ક્ષીરનીરધિ, વૃષભધ્વજ-તીર્થ, ગદાધર, પિતૃ-તીર્થ, કપિલધારા, શિવગયા વગેરે અનેક નામો જણાવાય છે; સર્વને અધિકાર અને વિવિધ પ્રકારના અવસાન પામેલાઓ સુધી લાભ વિસ્તરે છે। અંતે શ્રવણ-પાઠથી મહાપાપનાશ અને શિવ-સાયુજ્યની ફલશ્રુતિ આપી કથા ‘કાશી-પ્રવેશ’ જપાખ્યાન પરંપરાથી જોડાય છે।
Adhyaya 13
अध्याय १३ — ज्येष्ठेश्वर-निवासेश्वर-जयगीषव्येश्वर-माहात्म्य एवं जयगीषव्य-स्तोत्र
અગસ્ત્ય મુનિ સ્કંદને કાશીનું વૈભવ અને તારકારે (કાશી) માં શિવની લીલાઓ વિશે પૂછે છે. સ્કંદ જયગીષવ્ય નામના યોગી-મુનિનો પ્રસંગ કહે છે—તે કઠોર નિયમ લે છે કે ત્રિનેત્ર મહાદેવના ‘વિષમ-ઈક્ષણ’ કમલચરણોનું ફરી દર્શન ન થાય ત્યાં સુધી તે અન્ન-જળ ગ્રહણ નહીં કરે; અને દર્શન વિના લીધેલું ભોજન તેને આધ્યાત્મિક રીતે દોષયુક્ત લાગે છે. આ વ્રત શિવ જ જાણે છે; તેઓ નંદીને મોકલે છે. નંદી એક સુંદર ગુફામાં ભક્તને લઈ જઈ દિવ્ય ‘લીલા-કમળ’ સ્પર્શથી તેને સજીવ અને બળવાન બનાવી શિવ-ગૌરી સમક્ષ રજૂ કરે છે. પછી જયગીષવ્ય વિસ્તૃત શિવસ્તોત્ર દ્વારા અનેક નામ-વિશેષણોથી મહાદેવની સ્તુતિ કરી એકાંત શરણાગતિ વ્યક્ત કરે છે. પ્રસન્ન શિવ વર આપે છે—અવિચ્છિન્ન સાન્નિધ્ય, જયગીષવ્ય-પ્રતિષ્ઠિત લિંગ પર નિત્ય નિવાસ, અને યોગોપદેશથી તેને અગ્રગણ્ય યોગાચાર્ય બનાવે છે. આ સ્તોત્ર મહાપાપનાશક અને પુણ્ય-ભક્તિવર્ધક તરીકે ઘોષિત થાય છે. અધ્યાયમાં કાશીની તીર્થભૂગોળ પણ દર્શાવવામાં આવે છે—જ્યેષ્ઠવાપી પાસે સ્વયંભૂ જ્યેષ્ઠેશ્વર લિંગ અને જ્યેષ્ઠા ગૌરીનો પ્રાદુર્ભાવ; જ્યેષ્ઠ શુક્લ ચતુર્દશી, સોમવાર, અનુરાધા નક્ષત્રે મહાયાત્રાનું વિધાન; જ્યેષ્ઠ માસમાં રાત્રિજાગરણ મહોત્સવ; જ્યેષ્ઠસ્થાને શ્રાદ્ધનું વિશેષ ફળ; અને પછી નિવાસેશ (શિવનું સ્વ-સ્થાપિત નિવાસ-લિંગ) નામકરણ. ફલશ્રુતિમાં શ્રદ્ધાપૂર્વક શ્રવણથી પાપક્ષય અને ક્લેશરક્ષા જણાવાય છે.
Adhyaya 14
काशीमाहात्म्ये ब्राह्मणसमागमः, लिङ्गप्रतिष्ठा, अविमुक्तमोक्षोपदेशश्च (Kāśī-Māhātmya: Assembly of Brāhmaṇas, Liṅga Foundations, and the Avimukta Teaching on Liberation)
અગસ્ત્ય મુનિ સ્કંદને પૂછે છે—ભગવાનને અતિ પ્રિય અને પરમ પુણ્યદાયક ‘જ્યેષ્ઠસ્થાન’માં શું બન્યું? સ્કંદ કહે છે: શિવ મન્દર પર્વત પર ગયા ત્યારે કાશીના નિવાસી બ્રાહ્મણો અને ક્ષેત્ર-ત્યાગી સાધુઓએ મહાક્ષેત્રની પવિત્ર અર્થવ્યવસ્થાના આધારથી ‘દંડખાતા’ નામે સુંદર સરોવર ખોદાવ્યું અને તેની આસપાસ અનેક મહાલિંગોની પ્રતિષ્ઠા કરી. તેઓ વિભૂતિધારણ, રુદ્રાક્ષધારણ, લિંગપૂજા અને શતરુદ્રીય જપ—આ શૈવ આચારોનું નિત્ય પાલન કરતા રહ્યા. શિવના પુનરાગમનની વાત સાંભળીને મંદાકિની, હંસતીર્થ, કપાલમોચન, ઋણમોચન, વૈતરણિ, લક્ષ્મીતીર્થ, પિશાચમોચન વગેરે અનેક તીર્થ/કુંડમાંથી અસંખ્ય બ્રાહ્મણો દર્શનાર્થે આવ્યા અને ગંગાતટે ભેટો તથા મંગલ સ્તુતિઓ સાથે એકત્ર થયા. શિવ તેમને આશ્વાસન આપી ઉપદેશ કરે છે—કાશી ‘ક્ષેમમૂર્તિ’ અને ‘નિર્વાણનગરી’ છે; ‘કાશી’ નામનું મંત્રસ્મરણ રક્ષક અને પરિવર્તક છે. કાશીભક્તોની મોક્ષદાયી સ્થિતિની પુષ્ટિ કરીને, ભક્તિ વિના કાશીમાં રહેવાનો દોષ બતાવે છે; અને વર આપે છે—પ્રભુ કાશીનો ત્યાગ ન કરે, ભક્તોની ભક્તિ અચળ રહે અને કાશીનિવાસ સતત રહે, તથા ભક્તોએ સ્થાપેલા લિંગોમાં શિવસન્નિધિ સ્થિર રહે. પછી કાશીવાસીઓ માટે નૈતિક માર્ગદર્શન—સેવા, પૂજા, સંયમ, દાન, દયા, અહિંસા અને અહિતકારક વાણીથી વિરતિ—આપવામાં આવે છે. કાશીમાં દુરાચારના કર્મફળ પણ વર્ણવાય છે; વચ્ચે ‘રુદ્ર-પિશાચ’ જેવી કઠોર મધ્યાવસ્થા અને શુદ્ધિકારક દુઃખો ભોગવી અંતે મુક્તિ મળે છે. અંતે અવિમુક્તનું વિશેષ વચન—ત્યાં મરણ પામનાર નરકમાં પડતો નથી; પ્રસ્થાનકાળે શિવ તારક-બ્રહ્મ ઉપદેશ આપે છે; નાનું દાન પણ મહાપુણ્ય આપે છે; અને આ ‘ગુપ્ત આખ્યાન’નું પાઠ-શ્રવણ-ઉપદેશ પાપક્ષય કરી શિવલોકપ્રાપ્તિ કરાવે છે.
Adhyaya 15
Jyeṣṭhasthāna Liṅga-Catalog and the Origins of Kaṇḍukeśvara & Vyāghreśvara
આ અધ્યાયમાં સ્કંદ કુંભજને જ્યેષ્ઠેશ્વરના આસપાસ આવેલા અનેક લિંગોની ગણના કરીને કહે છે કે તે સિદ્ધિદાયક અને પાપ-કલુષ નાશક પવિત્ર સ્વરૂપો છે. વિશેષ ફળ પણ જણાવાય છે—પરાશરેશ્વરના દર્શનમાત્રથી ‘શુદ્ધ જ્ઞાન’ પ્રાપ્ત થાય, માંડવ્યેશ્વર બુદ્ધિભ્રમ દૂર કરે, જાબાલીઈશ્વર દુર્ગતિ અટકાવે, અને સુમંતુએ સ્થાપિત કરેલા આદિત્યના દર્શનથી કુષ્ઠ/ચર્મરોગ શમે. આ લિંગોનું સ્મરણ, દર્શન, સ્પર્શ, પૂજન, નમસ્કાર અને સ્તુતિ કરવાથી કલુષ ઉત્પન્ન થતું નથી—એવી સામાન્ય ફલશ્રુતિ છે. પછી પ્રથમ ઉત્પત્તિકથા આવે છે: જ્યેષ્ઠસ્થાન પાસે શિવા/દેવી કંડુક (ગોળા) સાથે રમતી હતી ત્યારે બે શત્રુઓ તેને પકડવા આવ્યા. સર્વજ્ઞ દેવી તેમને ઓળખીને એ જ ગોળાથી સંહાર કરે છે; તે કંડુક લિંગરૂપ બની ‘કંડુકેશ્વર’ નામે પ્રસિદ્ધ થાય છે—દુઃખનિવારક અને ભક્તો માટે દેવીની નિત્ય સન્નિધિ આપનાર. આગળ દંડખાત તીર્થની બીજી કથા: વેદયજ્ઞથી દેવતાઓનું બળ વધે છે જાણીને એક દુષ્ટ બ્રાહ્મણવધ દ્વારા દેવબળ ક્ષીણ કરવા કાવતરું રચે છે અને વેશ બદલી તપસ્વીઓ પર હુમલો કરે છે. શિવરાત્રિએ એક ભક્ત પૂજક સુરક્ષિત રહે છે; ત્યારે શિવ વ્યાઘ્ર-સંબંધિત રૂપે પ્રગટ થઈ ‘વ્યાઘ્રેશ્વર’ લિંગની સ્થાપના કરાવે છે. તેના સ્મરણથી સંકટમાં વિજય, ચોર-પશુ વગેરે ભયથી રક્ષા અને ઉપાસકોને નિર્ભયતા મળે છે. અંતે વ્યાઘ્રેશ્વરના પશ્ચિમે ‘ઉટજેશ્વર’ લિંગ પણ ભક્તરક્ષણાર્થે પ્રગટ થયું એમ જણાવે છે।
Adhyaya 16
ज्येष्ठेश्वरपरिसर-लिङ्गकुण्डवर्णनम् / Mapping of Liṅgas, Kuṇḍas, and Protective Deities around Jyeṣṭheśvara
આ અધ્યાયમાં સ્કંદ જ્યેષ્ઠેશ્વરના આસપાસના ઉપલિંગો, કુંડો અને વાપીઓનું દિશા‑ક્રમ તથા નજીકતા મુજબ વર્ણન કરીને એક વ્યવહારુ તીર્થ‑યાત્રા માર્ગ દર્શાવે છે. અપ્સરસેશ્વર અને અપ્સરસ‑કૂપ (સૌભાગ્ય‑ઉદક)નું વર્ણન છે; ત્યાં સ્નાન‑દર્શનથી દુર્ભાગ્ય દૂર થાય છે એમ કહેવામાં આવ્યું છે. પછી વાપી પાસે કુક્કુટેશની પૂજા ગૃહવૃદ્ધિ આપે છે; જ્યેષ્ઠ‑વાપીના કાંઠે પિતામહેશ્વર શ્રાદ્ધ‑સ્થાન તરીકે પિતૃપ્રસન્નતા માટે, અને ગદાધરેશ્વર પિતૃસંતોષ આપનાર તરીકે જણાવાયા છે. આગળ નાગ‑સંબંધિત તીર્થો—વાસુકીેશ્વર તથા વાસુકી‑કુંડમાં સ્નાન‑દાનવિધિ, નાગપંચમીને વિશેષ દિવસ માની સર્પભય અને વિષથી રક્ષણનું ફળ. તક્ષકેશ્વર અને તક્ષક‑કુંડ પણ આ રક્ષણ‑ભાવને આગળ વધારે છે. ભૈરવ ક્ષેત્રમાં કપાલી ભૈરવ ભક્તોના ભયને હરનાર અને છ માસમાં વિદ્યાસિદ્ધિ આપનાર કહેવાય છે; ચંડી મહામુંડા દેવીની બલી‑નૈવેદ્યથી પૂજા અને મહાષ્ટમી યાત્રાથી યશ‑સમૃદ્ધિનું ફળ જણાવાયું છે. પછી ચતુઃસાગર‑વાપિકા અને સમુદ્રો દ્વારા સ્થાપિત ચાર લિંગોનું વર્ણન; હરનાં વૃષભે પ્રતિષ્ઠિત કરેલ વૃષભેશ્વરના દર્શનથી છ માસમાં મુક્તિ. ગંધર્વેશ્વર‑કુંડમાં અર્પણ‑પૂજાથી “ગંધર્વો સાથે ભોગ”નું ફળ, અને કર્કોટેશ્વર‑કર્કોટ‑વાપીથી નાગલોકમાં માન તથા વિષભયમુક્તિ. ધુંધુમારીેશ્વર શત્રુજન્ય ભય દૂર કરે છે, પુરૂરવેશ્વર ચાર પુરુષાર્થ આપે છે, સુપ્રતીકેશ્વર કીર્તિ‑બળ આપે છે અને વિશાળ સરોવર સાથે જોડાયેલ છે. ઉત્તર દ્વારે વિજયભૈરવી રક્ષિકા, હુન્ડન‑મુન્ડન ગણ વિઘ્નનાશક—તેમના દર્શનથી કલ્યાણ. અંતે વરણા તટે મેના‑હિમવાનની ઉપકથા, ભિક્ષુકના વર્ણનથી વિશ્વેશ્વરની સાન્નિધ્યતા અને વિશ્વકર્માની ભવ્ય રચના, તથા આ મહિમા સાંભળવાથી પાપક્ષય અને શિવલોકપ્રાપ્તિની ફલશ્રુતિ આવે છે.
Adhyaya 17
Ratneśvara-liṅga Prādurbhāva and Māhātmya (रत्नेश्वरलिङ्ग-प्रादुर्भाव-माहात्म्य)
અધ્યાય ૧૭માં અગસ્ત્ય મુનિ સ્કંદને કાશીમાં સ્થિત રત્નેશ્વર મહાલિંગના પ્રાદુર્ભાવ અને માહાત્મ્ય વિશે પૂછે છે. સ્કંદ સ્વયંભૂ પ્રકટ્યની કથા કહે છે—હિમવાને પાર્વતીને અર્પણભાવથી એકત્ર કરેલો રત્નરાશિ તેજસ્વી રત્નમય લિંગનો આધાર બન્યો; તેના માત્ર દર્શનથી ‘જ્ઞાન-રત્ન’ પ્રાપ્ત થાય છે એમ કહેવાય છે. શિવ-પાર્વતી ત્યાં આવે છે; પાર્વતી લિંગની ગાઢ મૂળતા અને જ્વલંત તેજ વિશે પ્રશ્ન કરે ત્યારે શિવ તેનો અર્થ સમજાવી તેને ‘રત્નેશ્વર’ નામ આપે છે અને વારાણસીમાં તેની વિશેષ ફળદાયી શક્તિ દર્શાવે છે. ગણો (સોમનંદિન વગેરે) તત્કાળ સુવર્ણ પ્રાસાદનું નિર્માણ કરે છે. ગ્રંથ ભારપૂર્વક કહે છે કે અલ્પ પ્રયત્નથી કરેલું મંદિર-નિર્માણ અને લિંગ-પ્રતિષ્ઠા પણ મહાપુણ્ય આપે છે—આ કાશીના તીવ્ર પુણ્યપ્રભાવનું સૂચક છે. પછી એક ઇતિહાસ આવે છે: શિવરાત્રિએ ભક્તિપૂર્વક નૃત્યસેવા કરનાર કલાવતી નામની નર્તકી પુનર્જન્મે ગંધર્વરાજકન્યા રત્નાવલી બને છે. તે નિત્ય રત્નેશ્વર-દર્શનવ્રત રાખે છે અને વર પામે છે કે તેનો ભાવિ પતિ દેવતાએ સૂચવેલા નામને અનુરૂપ હશે. આગળ સંકટકાળે રત્નેશ્વરના ચરણોદક/અભિષેકજળને સર્વ ઉપચારરૂપ જણાવાયું છે. અંતે આ કથાશ્રવણ વિરહશોક વગેરે દુઃખ શમાવે છે અને રક્ષા તથા સાંત્વના આપે છે એમ નિશ્ચિત કરવામાં આવે છે.
Adhyaya 18
कृत्तिवासेश्वर-प्रादुर्भावः तथा हंसतीर्थ-माहात्म्यम् (Origin of Kṛttivāseśvara and the Glory of Haṃsatīrtha)
આ અધ્યાયમાં અવિમુક્ત-ક્ષેત્રની કારણપરંપરા વર્ણવાય છે. સ્કંદ ઋષિ અગસ્ત્યને “અદ્ભુતજનક અને મહાપાપનાશક” પ્રસંગ કહે છે—મહિષાસુરનો પુત્ર ગજાસુર વિશાળકાય બની કાશીમાં ઉપદ્રવ મચાવે છે. ભગવાન શિવ ત્રિશૂલથી તેને ભેદે છે; ત્યારબાદ સંવાદમાં ગજાસુર શિવની પરમતા સ્વીકારી વર માંગે છે. ગજાસુર વિનંતી કરે છે કે તેની ખાલ (કૃત્તિ) શિવનું નિત્ય વસ્ત્ર બને; તેથી “કૃત્તિવાસ” નામ પ્રખ્યાત થાય છે. શિવ વરદાન આપી અવિમુક્તમાં જ્યાં તેનું દેહ પડ્યું ત્યાં “કૃત્તિવાસેશ્વર” લિંગ સ્થાપે છે—કાશીના લિંગોમાં શ્રેષ્ઠ અને મહાપાતકહર તરીકે વર્ણિત. અહીં પૂજન, સ્તોત્રપાઠ, વારંવાર દર્શન તથા વિશેષ નિયમો—માઘ કૃષ્ણ ચતુર્દશીએ જાગરણ-ઉપવાસ અને ચૈત્ર શુક્લ પૂર્ણિમાએ ઉત્સવ—મહાફલદાયક કહેવાયા છે. ત્રિશૂલ કાઢવાથી બનેલું કુંડ તીર્થરૂપે સ્નાન અને પિતૃતર્પણમાં પુણ્યદાયક છે. એક ઉત્સવમાં લડતાં પક્ષીઓ કુંડમાં પડતાં જ તત્ક્ષણ શુદ્ધ થાય છે—કાગડા હંસસદૃશ બની જાય છે; તેથી “હંસતીર્થ”નું માહાત્મ્ય પ્રગટે છે. અંતે હંસતીર્થ/કૃત્તિવાસ આસપાસ લિંગો, ભૈરવ, દેવી, વેતાલ, નાગ અને આરોગ્યકુંડો વગેરેનું પરિક્રમણયોગ્ય પવિત્ર પરિસર અને તેના ફળો કહી, ઉત્પત્તિકથા સાંભળવાથી લિંગદર્શન સમાન શુભફળ મળે એવી ફલશ્રુતિ આપવામાં આવી છે.
Adhyaya 19
Catalogue of Kāśī Liṅgas and Imported Tīrtha Potencies (लिङ्ग-तीर्थ-समाहारः)
સ્કંદ અગસ્ત્યને ઉપદેશ આપે છે કે કાશીમાં અનેક એવા લિંગો છે, જે સંયમી મુમુક્ષુઓ “મોક્ષ માટે” સેવન કરે. અધ્યાય સૂચિ-શૈલીમાં આગળ વધે છે—નંદી શિવને કાશીના ભવ્ય મંદિરો, અનેક લિંગોના પ્રાકટ્ય અથવા સ્થાનાંતર, તેમજ વિવિધ તીર્થ-શક્તિઓ કાશીમાં સંકેદ્રિત થવાની વાત જણાવે છે. દિશા-ચિહ્નો અને નજીકના ઓળખચિહ્નો (વિનાયક-સ્થાન, કુંડ, વિશેષ વિસ્તાર) સાથે અનેક સ્થળોના નામો આવે છે. દરેક સ્થળ સાથે ફલશ્રુતિ જોડાયેલી છે—પાપનાશ, સિદ્ધિ, વિજય, કલિયુગમાં નિર્ભયતા, દુર્જન્મથી બચાવ, અને શિવલોકપ્રાપ્તિ. મુખ્ય સિદ્ધાંત “પવિત્ર સંક્ષેપ” છે: કાશીના સ્થાનિક સમતુલ્ય તીર્થોમાં કરેલું કર્મ કુરુક્ષેત્ર, નૈમિષ, પ્રભાસ, ઉજ્જયિની જેવા દૂરના ક્ષેત્રોની તુલનામાં અનેકગણું પુણ્ય આપે છે. અવિમુક્ત અને મહાદેવ-લિંગને કાશીની મુક્તિક્ષેત્ર ઓળખના આધારરૂપે મહિમાવંત કરી, રક્ષક દેવતાઓ તથા કલ્પો સુધી નગરની અક્ષય પાવનતા પણ વર્ણવાઈ છે।
Adhyaya 20
काश्यां क्षेत्ररक्षादेवी-व्यवस्था तथा विशालाक्षी-ललिता-आदि तीर्थमाहात्म्य (Kāśī’s Protective Goddess Network and the Māhātmya of Viśālākṣī, Lalitā, and Related Tīrthas)
આ અધ્યાયમાં અગસ્ત્ય મુનિ કાત્યાયનેય/નંદિન પરંપરાને પૂછે છે કે અવિમુક્ત ક્ષેત્રની રક્ષા માટે કઈ દેવીઓ ક્યાં સ્થિત છે અને કયા દિવ્ય આદેશથી તેમની નિમણૂક થઈ. સ્કંદ વારાણસીમાં દેવીઓ તથા તીર્થોની સ્થાનક્રમિત વ્યવસ્થા વર્ણવે છે—ગંગાતટે વિશાલાતીર્થના સંદર્ભે વિશાલાક્ષીનું મહાત્મ્ય કહી, કાશી-નિવાસના પુણ્ય સાથે જોડાયેલી સાધના તરીકે ઉપવાસ, રાત્રિ-જાગરણ અને નિર્ધારિત તિથિએ ચૌદ કન્યાઓને ભોજન કરાવવાનો વિધાન જણાવે છે। પછી લલિતાતીર્થ અને લલિતા દેવી, ત્યારબાદ વિશ્વભુજા (વિશેષ કરીને નવરાત્રિ યાત્રાના મહત્ત્વ સાથે) તથા ક્ષેત્રરક્ષક શક્તિરૂપો—વારાહી, શિવદૂતી, ઐન્દ્રી, કૌમારી, માહેશ્વરી, નારસિંહી, બ્રાહ્મી, નારાયણી, ગૌરી/શૈલેશ્વરી—નો ક્રમશઃ પરિચય આપે છે. ચિત્રઘંટાના ઉત્સવવિધાન, નિગદભંજનિનું બંધનમોચન ભાવ, અમૃતેશ્વરીનું અમરત્વ-પ્રતીક, સિદ્ધલક્ષ્મી અને મહાલક્ષ્મી-પીઠની સિદ્ધિ-સમૃદ્ધિ, તેમજ ઉગ્ર રક્ષાત્રય—ચર્મમુંડા, મહારુંડા, ચામુંડા—નું મહાત્મ્ય પણ વર્ણવાયું છે। અંતે દક્ષિણ દિશાની રક્ષિકા સ્વપ્નેશ્વરી/દુર્ગાને સ્થાપિત કરી, દેવીપૂજા માત્ર ફળદાયી કર્મ નથી પરંતુ જીવનને સ્થિર રાખવા અને ક્ષેત્રની પવિત્રતા જાળવવા માટે નૈતિક માર્ગદર્શિકા છે—એવો ઉપદેશ આપવામાં આવે છે।
Adhyaya 21
Durgā-nāma-niruktiḥ and Kālarātrī’s Mission against the Asura Durga (Durga-Daitya)
અગસ્ત્યે સ્કંદને પૂછ્યું—દેવીને “દુર્ગા” નામ કેવી રીતે મળ્યું અને કાશીમાં તેની ઉપાસના કેવી રીતે કરવી. સ્કંદ એક ઉત્પત્તિકથા કહે છે—“દુર્ગ” નામનો અસુર ઘોર તપથી ત્રિલોકને વશ કરી, વેદાધ્યયન, યજ્ઞાચાર અને સામાજિક વ્યવસ્થાને ભંગ કરે છે. પરિણામે જગતમાં અને નગરોમાં ભય, કલહ, અનાચાર અને ધર્મભંગ ફેલાય છે—આ અધર્મનાં લક્ષણો છે. મધ્યમાં સ્કંદ નીતિ ઉપદેશ આપે છે—સમૃદ્ધિમાં અતિહર્ષ-અહંકાર ન કરવો, વિપત્તિમાં શોકથી તૂટી ન પડવું; ધૈર્ય, શમ, સત્ય અને સ્થિરતા ધર્મનો આધાર છે. રાજ્ય ગુમાવેલા દેવો મહેશ્વરની શરણ જાય છે; તેમની પ્રેરણાથી દેવી અસુરમર્દન માટે ઉદ્યત થાય છે અને કાલરાત્રિને દૂતી તરીકે મોકલે છે. કાલરાત્રિ અસુર દુર્ગને સુવ્યવસ્થિત અંતિમ ચેતવણી આપે છે—ત્રિલોક ઇન્દ્રને પરત આપ, વૈદિક યજ્ઞો ફરી પ્રચલિત કર, લોકધર્મ સ્થાપ; નહિતર દંડ અનિવાર્ય. તે વાણીકૌશલ્યથી તેની કામના અને અતિમદને ઉઘાડે છે. અસુર તેને પકડવા જાય ત્યારે કાલરાત્રિ પ્રચંડ શક્તિ પ્રગટ કરી સેનાને ભસ્મ કરે છે અને આઘાતોને નિષ્ફળ કરે છે. અંતે દેવી અનેક શક્તિઓ સર્જી અસુરસેનાને રોકે છે—દેવીનું રક્ષણ એટલે માત્ર વિજય નહીં, યજ્ઞ-ધર્મ અને નૈતિક સમતોલનું પુનઃસ્થાપન છે.
Adhyaya 22
Vajrapañjara-stuti and the Naming of Durgā (वज्रपंजर-स्तुति तथा दुर्गानाम-प्रादुर्भावः)
આ અધ્યાયમાં અગસ્ત્ય મુનિ સ્કંદને પૂછે છે કે ઉમાની સાકાર શક્તિઓ સાથે સંકળાયેલી પરમ શક્તિઓનાં નામો અને તેમના વર્ગો કયા છે. સ્કંદ અનેક દિવ્ય શક્તિનામોની વિસ્તૃત યાદી આપીને શાક્ત કાર્યશક્તિઓનું તત્ત્વચિત્ર સ્પષ્ટ કરે છે. પછી યુદ્ધ-ધર્મતત્ત્વનો પ્રસંગ આવે છે: ‘દુર્ગ’ નામનો પ્રબળ અસુર વાવાઝોડા સમા શસ્ત્રો વડે દેવી પર આક્રમણ કરે છે અને હાથી, મહિષ તથા બહુભુજ વગેરે રૂપ ધારણ કરીને ભય ઉત્પન્ન કરે છે. દેવી ચોક્કસ અસ્ત્રપ્રયોગથી પ્રતિકાર કરે છે અને અંતે ત્રિશૂલથી તેને દમન કરીને જગતની સ્થિરતા પુનઃસ્થાપિત કરે છે. દેવો અને ઋષિઓ લાંબી, વિધિવત સ્તુતિ કરે છે—દેવીને ‘સર્વદેવમયી’ કહી દિશા અને કાર્યના અનેક રૂપોને એક પરમ એકતામાં ગૂંથી દે છે. આ સ્તોત્ર ‘વજ્રપંજર’ નામે કવચરૂપે પ્રસિદ્ધ છે, જે ભય અને ઉપદ્રવો નાશ કરે છે; દેવી ઘોષણા કરે છે કે આ ઘટનાથી તેમનું નામ ‘દુર્ગા’ તરીકે લોકમાં પ્રસિદ્ધ થશે. અંતે કાશીમાં વિશેષવિધિ—અષ્ટમી અને ચતુર્દશી (ખાસ કરીને મંગળવારે) પૂજન, નવરાત્રિ ભક્તિ, વાર્ષિક યાત્રા-પાલન, તથા દુર્ગા-કુંડમાં સ્નાન-પૂજા; સાથે ક્ષેત્રરક્ષક અન્ય શક્તિઓ, ભૈરવો અને વેતાલોનો સંક્ષિપ્ત ઉલ્લેખ છે।
Adhyaya 23
त्रिविष्टप-लिङ्गमहिमा तथा ओंकारलिङ्ग-प्रादुर्भावकथा (Glory of the Triviṣṭapa Liṅga and the Origin Narrative of the Oṃkāra Liṅga)
આ અધ્યાયમાં સંવાદની પરતદાર રચના ખુલતી જાય છે. અગસ્ત્ય મુનિ સ્કંદને પૂછે છે—ષડાનન ત્રિલોચન મહાદેવ પાસે કેવી રીતે ગયો, વિરજા-પીઠનું મહત્ત્વ શું છે, અને કાશીના લિંગ-તીર્થોનું ભૂગોળ કેવી રીતે સમજવું. સ્કંદ વિરજા આસનનું વર્ણન કરીને ત્રિલોચન મહાલિંગ અને પિલિપિલા તીર્થને એક સમഗ്ര તીર્થ-સંકુલ તરીકે દર્શાવે છે. પછી દેવી શિવને વિનંતી કરે છે—કાશીમાં જે અનાદિ-સિદ્ધ લિંગો નિર્વાણના કારણ છે અને કાશીને મોક્ષપુરી તરીકે પ્રસિદ્ધ રાખે છે, તેમની સ્પષ્ટ યાદી કહો. શિવ ઓંકાર અને ત્રિલોચનથી શરૂ કરીને વિશ્વેશ્વર સુધી ચૌદ મુખ્ય લિંગોની ક્રમબદ્ધ સૂચિ આપે છે અને કહે છે કે એમના સંયુક્ત પ્રભાવથી જ મુક્તિક્ષેત્ર કાર્યરત રહે છે; નિયમિત યાત્રા અને પૂજન કરવાની પણ આજ્ઞા કરે છે. કલિયુગમાં કેટલાક ગુપ્ત અથવા હજી અપ્રગટ લિંગસમૂહો ભક્ત અને જાણકાર સાધકોને જ સુલભ હોવાનું પણ જણાવે છે. ત્યારબાદ દેવી દરેક લિંગનું અલગ મહાત્મ્ય પૂછે છે, ત્યારે ઓંકારલિંગની પ્રાદુર્ભાવકથા વિસ્તારે કહેવામાં આવે છે—આનંદકાનનમાં બ્રહ્માનું તપ, આદ્ય અક્ષર (અ-ઉ-મ) નું દિવ્ય પ્રાગટ્ય, નાદ-બિંદુ તત્ત્વવિચાર, બ્રહ્માની સ્તુતિ, વરદાન અને દર્શન-જપથી ઉદ્ધારની ખાતરી. આમ તીર્થ-નકશો, યાત્રા-વિધિ અને પ્રણવને શબ્દબ્રહ્મ રૂપે સમજાવતી તત્ત્વચર્ચા—બધું એક જ મોક્ષમુખી ઉપદેશમાં એકત્ર થાય છે.
Adhyaya 24
Oṃkāra-liṅga Māhātmya and Mahāpāśupata Vrata Instruction (ओंकारलिङ्गमाहात्म्यं महापाशुपतव्रतोपदेशश्च)
આ અધ્યાયમાં સ્કંદ અવિમુક્ત ક્ષેત્ર (કાશી)ની પરમ મહિમા અને ઓંકાર-લિંગનું માહાત્મ્ય વર્ણવે છે. પદ્મકલ્પના પ્રસંગે ભારદ્વાજપુત્ર દમન સંસારની અસ્થિરતા અને દુઃખમૂલતા જાણી આશ્રમો, નગરો, વનો, નદીઓ અને તીર્થોમાં ભટકે છે. તીર્થયાત્રા, મંત્રજપ, હોમ, ગુરુસેવા, શ્મશાનવાસ, ઔષધ-રસાયન પ્રયોગો અને કઠોર તપ કર્યા છતાં મન સ્થિર થતું નથી અને ‘સિદ્ધિનું બીજ’ મળતું નથી; તેથી તે “આ જ દેહમાં સિદ્ધિ” માટે ચોક્કસ ઉપદેશ માગે છે. દૈવયોગે દમન રેવા તટે ઓંકારધામ પહોંચીને પાશુપત તપસ્વીઓને જોઈ તેમના વૃદ્ધ આચાર્ય મુનિ ગર્ગને શરણ જાય છે. ગર્ગ અવિમુક્તને સંસારસાગરથી તારનાર શ્રેષ્ઠ ક્ષેત્ર કહી સ્તુતિ કરે છે, તેની સીમારક્ષકો તથા મણિકર્ણિકા-વિશ્વેશ્વર જેવા મુખ્ય સ્થાનો બતાવે છે અને સાધનાને ઓંકાર-લિંગપૂજામાં સ્થિર કરે છે. ત્યાં પાશુપત આદર્શોએ લિંગારાધનાથી સિદ્ધિ પામી તે કહેતાં એક ચેતવણીકથા પણ આપે છે—શિવના નિર્માલ્યનું ભક્ષણ કરનાર દેડકો દોષવશ ક્ષેત્ર બહાર મરી જાય છે અને મિશ્ર શુભ-અશુભ લક્ષણો સાથે પુનર્જન્મ પામે છે; તેથી શિવદ્રવ્ય અને નિર્માલ્ય પ્રત્યે આદર રાખવાનો નિયમ પ્રગટ થાય છે. પછી એ જ દેડકામાંથી પુનર્જાત માધવી ઓંકાર પ્રત્યે એકાંત ભક્તિ—સતત સ્મરણ, સેવા, ઇન્દ્રિયનિગ્રહ અને લિંગૈકપરાયણતા—થી વૈશાખ ચતુર્દશીની ઉપવાસ-જાગરણમાં લિંગમાં લીન થાય છે; દિવ્ય તેજ પ્રગટે છે અને સ્થાનિક ઉત્સવપરંપરાનો સંકેત મળે છે. અંતે ફલશ્રુતિમાં શ્રદ્ધાથી સાંભળનારને પાવનતા અને શિવલોકપ્રાપ્તિ, તેમજ ગણો દ્વારા ક્ષેત્રની નિત્ય રક્ષા જણાવાય છે.
Adhyaya 25
त्रिविष्टप-त्रिलोचन-लिङ्गमाहात्म्य तथा पिलिपिला-तीर्थविधिः (Māhātmya of Triviṣṭapa/Trilocana Liṅga and the Pilipilā Tīrtha Observance)
આ અધ્યાયમાં પૂર્વ શুদ্ধિ-પ્રસંગ સાંભળ્યા પછી અગસ્ત્ય મુનિ “ત્રિવિષ્ટપી” કથાનું વર્ણન માંગે છે. સ્કંદ કાશીના આનંદકાનનમાં સ્થિત ત્રિવિષ્ટપ લિંગ તથા તેનાથી પણ શ્રેષ્ઠ ત્રિલોચન લિંગનું માહાત્મ્ય કહી, આસપાસનાં તીર્થોનું પવિત્ર સૂક્ષ્મ-ભૂગોળ રજૂ કરે છે. સરસ્વતી, કાલિન્દી/યમુના અને નર્મદા—આ ત્રિનદી પુનઃપુનઃ સ્નાનરૂપે લિંગસેવા કરે છે એવો ત્રિનદી-પ્રતીક વર્ણવાય છે; તેમજ નદીનામધારી ઉપલિંગોના દર્શન, સ્પર્શ અને અર્ચનાના વિશેષ ફળો જણાવાય છે. પિલિપિલા તીર્થમાં સ્નાન, દાન તથા શ્રાદ્ધ-પિંડાદિ કર્મો, અને ત્રિવિષ્ટપ/ત્રિલોચનની પૂજા—આ બધું અનેક પાપો માટે સમગ્ર પ્રાયશ્ચિત્તવિધિ ગણાય છે; પરંતુ શિવનિંદા અને શૈવભક્ત-નિંદાનું પ્રાયશ્ચિત્ત થતું નથી—એવો સ્પષ્ટ નિષેધ છે. પંચામૃત, ગંધ-માલ્ય, ધૂપ-દીપ, નૈવેદ્ય, સંગીત-ધ્વજ, પ્રદક્ષિણા-નમસ્કાર અને બ્રાહ્મણ પાઠ જેવી ભક્તિપ્રક્રિયાઓ, માસિક શુભ તિથિઓ અને ત્રિવિષ્ટપનું સદા મંગલત્વ પણ જણાવાય છે. શાંતનવ, ભીષ્મેશ, દ્રોણેશ, અશ્વત્થામેશ્વર, વાલખિલ્યેશ્વર, વાલ્મીકેશ્વર વગેરે નજીકનાં લિંગો અને તેમના ફળપ્રદાનનું પણ વર્ણન છે।
Adhyaya 26
त्रिलोचनप्रासादे पारावतद्वन्द्वकथा (The Pigeon-Couple Narrative at the Trilocana Shrine)
આ અધ્યાયમાં સ્કંદ મૈત્રાવરુણને વિરજા-નામક પીઠ પર ત્રિલોચનના રત્નમય પ્રાસાદની પૂર્વકથા કહે છે. ત્યાં એક કબૂતર-દંપતિ નિત્ય પ્રદક્ષિણા કરે છે અને વાદ્યનાદ, આરતીદીપ વગેરેના સતત ભક્તિમય ગુંજન વચ્ચે વસે છે. એક બાજ તેમની ગતિ નિહાળી માર્ગ રોકી દે છે અને સંકટ ઊભું થાય છે. માદા કબૂતર વારંવાર સ્થળાંતર કરવા કહે છે અને નીતિ સમજાવે છે—પ્રાણ બચ્યા તો પરિવાર, ધન, ઘર બધું ફરી મળી શકે; સ્થળાસક્તિ બુદ્ધિમાનને પણ વિનાશ તરફ ધકે છે. છતાં તે કાશી, ઓંકારલિંગ અને ત્રિલોચનને પરમ પાવન કહી પવિત્રસ્થાન અને આત્મરક્ષા વચ્ચેનું ધર્મસંકટ વધુ તીવ્ર કરે છે. નર કબૂતર શરૂઆતમાં ન માને; વિવાદ થાય અને બાજ બંનેને પકડી લે છે. ત્યારે પત્ની ઉપાય કહે છે—બાજ ઉડતો હોય ત્યારે તેના પગને ચાંચથી દંશો; ઉપાય સફળ થાય છે, તે છૂટી જાય છે અને પતિ પણ પડીને બચી જાય છે. આથી શીખ મળે છે કે અવિરત પ્રયત્ન (ઉદ્યમ) ભાગ્ય સાથે જોડાય તો વિપત્તિમાં પણ અણધાર્યો ઉદ્ધાર થાય. પછી કર્મફળ અને પુનર્જન્મમાં દંપતિ અન્યત્ર ઉચ્ચ સ્થિતિ પામે છે. સાથે પરિમાલાલય નામનો વિદ્યાધર કાશીમાં ત્રિલોચનપૂજા કર્યા વિના ભોજન ન કરવાનું કઠોર વ્રત લે છે; અને નાગકન્યા રત્નાવલી સખીઓ સાથે પુષ્પ, સંગીત અને નૃત્યથી ત્રિલોચનની આરાધના કરી દિવ્ય દર્શન પામે છે. અંતે ફલશ્રુતિ—ત્રિલોચનકથા શ્રવણ પાપભારવાળાને પણ શુદ્ધ કરી ઉચ્ચ ગતિ તરફ દોરી જાય છે.
Adhyaya 27
Kedāra-mahimākhayāna (केदारमहिमाख्यानम्) — Glory of Kedāreśvara and Harapāpa-hrada in Kāśī
અધ્યાયની શરૂઆતમાં પાર્વતી કરુણાભાવે કેદારનું માહાત્મ્ય સાંભળવા વિનંતી કરે છે. શિવ કહે છે કે કેદાર જવાનો માત્ર સંકલ્પ પણ પાપક્ષયની શરૂઆત કરે છે; ઘરેથી પ્રસ્થાન, માર્ગમાં આગળ વધવું, નામસ્મરણ, અને અંતે દર્શન તથા તીર્થજળ ગ્રહણ—દરેક પગથિયે પુણ્ય અને ધાર્મિક સિદ્ધિ ક્રમે વધે છે. પછી હરપાપ-હ્રદ (કેદાર-કુંડ)નું મહત્ત્વ જણાવાય છે: ત્યાં સ્નાન, લિંગપૂજા અને શ્રાદ્ધ કરવાથી મહાપુણ્ય મળે છે અને પિતૃઓનો ઉદ્ધાર થાય છે. દૃષ્ટાંતકથામાં પાશુપત અનુશાસન ધરાવતો યુવાન તપસ્વી (આ પ્રસંગે વસિષ્ઠ તરીકે ઓળખાવેલો) કેદારયાત્રા કરે છે; તેના ગુરુને દિવ્યગતિ પ્રાપ્ત થાય છે, અને વસિષ્ઠના દૃઢ વ્રતથી શિવ પ્રસન્ન થઈ કલિયુગમાં સાધકોના હિત માટે તીર્થસ્થાને પોતાની સન્નિધિ સ્થાપે છે. અધ્યાય કેદાર આસપાસના લિંગો—ચિત્રાંગદેશ્વર, નીલકંઠ, અંબારીષેશ, ઇન્દ્રદ્યુમ્નેશ્વર, કાલંજરેશ્વર, ક્ષેમેશ્વર વગેરે—અને તેમના સ્થાનવિશેષ પુણ્યફળ પણ દર્શાવે છે, જેથી કાશીમાં કેદાર-સંબંધિત પવિત્ર યાત્રામાર્ગ રચાય છે.
Adhyaya 28
धर्मेशमहिमाख्यानम् (Dharmeśa-Mahimākhyāna) — The Glorification of Dharmeśvara and Dharma-pīṭha
આ અધ્યાય સ્તરબદ્ધ સંવાદરૂપે વહે છે. પાર્વતી આનંદકાનનમાં એવા વિશેષ પુણ્યવર્ધક લિંગ વિશે પૂછે છે કે જેના સ્મરણ, દર્શન, પ્રણામ, સ્પર્શ અને પંચામૃત-અભિષેકથી મહાપાપ ક્ષીણ થાય અને દાન-જપ-અર્પણનું ફળ અક્ષય બને. શિવ તેને આનંદવનનું ‘પરમ રહસ્ય’ કહે છે અને પછી સ્કંદના મુખે કથા આગળ વધે છે. અહીં ધર્મતીર્થ અને ધર્મપીઠનું વર્ણન છે; તેમનું માત્ર દર્શન પણ પાપમોચક કહેવાયું છે. વિવસ્વાનપુત્ર યમ શિવદર્શન માટે દીર્ઘકાળ ઘોર તપ કરે છે—ઋતુનિયમ, એક પગે ઊભા રહેવું, અલ્પ જળસેવન વગેરે. શિવ પ્રસન્ન થઈ વર આપે છે અને યમને ધર્મરાજ તથા કર્મસાક્ષી તરીકે નિયુક્ત કરી, કર્માનુસાર જીવોની યોગ્ય ગતિનું શાસન સોંપે છે. પછી ‘ધર્મેશ્વર’ નામના ધર્મકેન્દ્રિત લિંગની ઉપાસનામહિમા સ્થાપિત થાય છે—દર્શન, સ્પર્શ અને અર્ચનાથી શીઘ્ર સિદ્ધિ; તીર્થસ્નાનથી પુરુષાર્થસાધન; અને સરળ અર્પણ પણ ભક્તિથી ધર્મરક્ષક ગણાય. અંતે કાર્તિક શુક્લ અષ્ટમીની યાત્રા, ઉપવાસ, રાત્રિજાગરણ અને સ્તોત્રપાઠને શુદ્ધિ તથા શુભ ગતિ આપતી ફલશ્રુતિ તરીકે જણાવાયું છે.
Adhyaya 29
Dharma’s Petition, the Birds’ Request for Liberating Knowledge, and the Mapping of Mokṣa-Sites in Kāśī
અધ્યાય ૨૯ સ્કંદે કહેલા આંતરિક સંવાદરૂપે પ્રગટે છે. અમૃત-સમુદ્ર સમા કરુણામય શિવ પોતાના સ્પર્શથી ધર્મરાજને સાંત્વના આપી પુનર્જીવિત કરે છે અને તેમનું તપોબળ પુનઃસ્થાપિત કરે છે. ત્યારબાદ ધર્મરાજ અનાથ થયેલા મધુરભાષી, તપના સાક્ષી એવા કીર (પોપટ) પક્ષીઓની તરફથી શિવ પાસે રક્ષા અને કૃપાની યાચના કરે છે. શિવ સમક્ષ બોલાવાયેલા પક્ષીઓ સંસારનું ચિંતન રજૂ કરે છે—અસંખ્ય જન્મો, દેવ-માનવ-તિર્યક્ રૂપોમાં સુખ-દુઃખ, જય-પરાજય, વિદ્યા-અવિદ્યા નો ફેરફાર, અને ક્યાંય સ્થિરતા નથી. તપથી ઉત્પન્ન લિંગપૂજાના દર્શન અને શિવના સాక్షાત્ દર્શનને તેઓ નિર્ણાયક વળાંક માને છે અને લોકબંધન તોડે એવું જ્ઞાન માંગે છે. સ્વર્ગીય પદો નકારી, કાશીમાં એવું મરણ ઇચ્છે છે કે પુનર્જન્મ ન થાય (અપુનર્ભવ). પછી શિવ કાશીના મોક્ષસ્થાનોનું વિસ્તૃત વર્ણન કરે છે—પોતાનું ‘રાજનિવાસ’, મોક્ષલક્ષ્મીવિલાસ પ્રાસાદ, નિર્વાણમંડપ અને મુક્તિ-દક્ષિણા-જ્ઞાન મંડપો; જપ, પ્રાણાયામ, શતરુદ્રીય, દાન, વ્રત, જાગરણ વગેરેના વધારેલા ફળ; જ્ઞાનવાપીની મહિમા; અને મણિકર્ણિકા તથા અવિમુક્તેશ્વર જેવા પરમ કેન્દ્રો. અંતે શિવ પક્ષીઓને દિવ્ય વાહન આપી પોતાના ધામે ગમન કરાવે છે, કાશી-નિષ્ઠ કૃપા અને જ્ઞાનની તારક શક્તિ દર્શાવે છે।
Adhyaya 30
मनोरथतृतीया-व्रतविधानम् (Manoratha-Tṛtīyā Vrata: Procedure and Fruits)
આ અધ્યાયમાં ‘મનોરથ-તૃતીયા’ વ્રતની વિધિ અને ફળનું ક્રમબદ્ધ વર્ણન છે. જગદંબિકા ગૌરી ધર્મપીઠ પાસે નિવાસ કરીને લિંગભક્તોને સિદ્ધિ આપવાનો સંકલ્પ કરે છે. શિવ ‘વિશ્વભુજા’ રૂપે દેવીપૂજનની મહિમા કહીને જણાવે છે કે આ વ્રત મનોઇચ્છા પૂર્ણ કરે છે અને અંતે જ્ઞાનપ્રાપ્તિ તરફ દોરી જાય છે. દેવી વિધિની સ્પષ્ટતા માંગે ત્યારે શિવ પુલોમાની પુત્રી પૌલોમીનું દૃષ્ટાંત કહે છે. તે ભક્તિગાન, લિંગપૂજા અને શ્રદ્ધાથી આરાધના કરીને શુભ વિવાહ તથા ભક્તિસંપત્તિ માટે પ્રાર્થના કરે છે. ત્યારબાદ શિવ વ્રતનો કાળ (વિશેષે ચૈત્ર શુક્લ તૃતીયા), શુચિતાના નિયમો, રાત્રિ-નિયંત્રિત ‘નક્ત’ ઉપવાસ, અને પૂજાક્રમ જણાવે છે—પ્રથમ આશા-વિનાયક, પછી વિશ્વભુજા ગૌરી; પુષ્પ, ગંધ, અનુલેપન વગેરે અર્પણ કરીને દર મહિને એક વર્ષ પાલન, અંતે હોમ અને આચાર્યને દાન. ફળશ્રુતિમાં સમૃદ્ધિ, સંતાનલાભ, વિદ્યાપ્રાપ્તિ, દુર્ભાગ્યનાશ અને અંતે મોક્ષ સુધીના ફળો વિવિધ સ્થિતિઓ માટે કહ્યા છે. વારાણસી બહાર પણ પ્રતિમા-નિર્માણ અને દાન દ્વારા આ વ્રત અનુકૂળ રીતે કરી શકાય છે—એવું પણ જણાવાયું છે.
Adhyaya 31
धर्मेश्वराख्यान (Dharmēśvara Narrative) — Dharma-tīrtha, Dharma-kūpa, and the Five-Faced Liṅga Cluster
અગસ્ત્ય મુનિ સ્કંદને ધર્મતીર્થનું માહાત્મ્ય કહેવા વિનંતી કરે છે, જે શંભુએ દેવીને ઉપદેશ્યું હતું. સ્કંદ કહે છે—વૃત્રવધ પછી બ્રહ્મહત્યાદોષથી પીડિત ઇન્દ્ર પ્રાયશ્ચિત્ત માટે ભટકે છે; બૃહસ્પતિના ઉપદેશથી વિશ્વેશ્વર-રક્ષિત કાશીમાં આવે છે, જ્યાં આનંદવનમાં પ્રવેશતાં જ ભારે અશુદ્ધિઓ દૂર ભાગે છે એમ કહેવાય છે. ઉત્તરવાહિની પ્રવાહ પાસે ઇન્દ્ર શિવપૂજન કરે છે અને શિવાજ્ઞા “અહીં સ્નાન કર, હે ઇન્દ્ર” થવાથી ધર્મતીર્થ સ્થાપિત થાય છે; સ્નાનથી ઇન્દ્રનો દોષ શમન પામે છે. અધ્યાયમાં પિતૃકર્મનું મહત્ત્વ વિશેષ રીતે વર્ણવાયું છે—ધર્મપીઠે સ્નાન, શ્રાદ્ધ, તર્પણ અને દાનથી પિતૃઓ તૃપ્ત થાય છે; અલ્પ દાન પણ અક્ષય ફળ આપે છે. યતિઓ અને બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવવું વૈદિક યજ્ઞ સમાન ફળદાયક કહેવાયું છે. પછી ઇન્દ્ર તારકેશના પશ્ચિમે ઇન્દ્રેશ્વર લિંગ સ્થાપે છે; ધર્મેશની આસપાસ શચીશ, રંભેશ, લોકપાલેશ્વર, ધરણીશ, તત્ત્વેશ, વૈરાગ્યેશ, જ્ઞાનેશ્વર, ઐશ્વર્યેશ વગેરે દેવસ્થાનો દિશાનુસાર સ્થિત બતાવી, તેમને પંચવક્ત્ર તત્ત્વસંબંધિત રૂપો તરીકે સમજાવવામાં આવે છે. દુરદમા નામનો નીતિભ્રષ્ટ રાજા સંયોગે આનંદવનમાં પ્રવેશી ધર્મેશ્વર દર્શનથી અંતરપરિવર્તન પામે છે, ધર્મરાજ્ય સ્થાપે છે, આસક્તિ ત્યજી ફરી કાશીમાં આવી ઉપાસના કરે છે અને મોક્ષાભિમુખ અંત પામે છે. ફલશ્રુતિ મુજબ આ ધર્મેશ્વરાખ્યાનનું શ્રવણ—વિશેષે શ્રાદ્ધકાળે—સંચિત પાપ નાશ કરે છે, પિતૃસંતોષ કરાવે છે અને શિવધામ તરફ ભક્તિપ્રગતિ આપે છે.
Adhyaya 32
Vīreśa-liṅga Māhātmya and the Rescue of Malayagandhinī (वीरेशलिङ्गमाहात्म्य–मलयगन्धिनी-रक्षणम्)
પાર્વતી કાશીમાં શીઘ્ર સિદ્ધિ આપનાર પ્રસિદ્ધ વીરેેશના માહાત્મ્ય વિશે પૂછે છે—આ લિંગ કેવી રીતે પ્રગટ થયું? મહેશ્વર પુણ્યપ્રસંગથી કથા આરંભે છે અને રાજા અમિત્રજિતનું આદર્શ ચરિત્ર વર્ણવે છે—ધર્મનિષ્ઠ, રાજ્યકાર્યમાં કુશળ અને વિષ્ણુભક્તિમાં અડગ. તેના રાજ્યમાં હરિનામ, હરિમૂર્તિ અને હરિકથા સર્વત્ર વ્યાપેલી; સામાન્ય આચાર પણ ભક્તિનિયમોથી ઘડાયેલો, અહિંસા અને હરિના પવિત્ર દિવસોના નિયમિત પાલન પર વિશેષ ભાર છે. નારદ આવી રાજાની વિષ્ણુકેન્દ્રિત દૃષ્ટિની પ્રશંસા કરે છે અને સંકટ જણાવે છે—વિદ્યાધરની પુત્રી મલયગંધિનીને શક્તિશાળી દૈત્ય કંકાલકેતુએ અપહરણ કરી છે; તે માત્ર પોતાના જ ત્રિશૂલથી મરી શકે છે. નારદ સમુદ્રમાર્ગે પાતાળની નગરી ચમ્પકાવતી પહોંચવાનો ઉપાય બતાવે છે. રાજા પાતાળમાં જઈ દુઃખિત કન્યાને મળે છે અને દૈત્ય સૂઈ જાય ત્યારે જ કાર્ય કરવાનું જાણે છે. દૈત્ય ધનગર્વ અને બળજબરીના વિવાહની ડીંગો મારી આવે છે અને ત્રિશૂલ સાથે સૂઈ જાય છે; રાજા ત્રિશૂલ લઈ ધર્મયોધ્ધાની રીતે પડકાર આપે છે અને એ જ ત્રિશૂલથી દૈત્યનો વધ કરી કન્યાનું રક્ષણ કરે છે. અંતે પ્રસંગ કાશીની તારક શક્તિ તરફ વળે છે—કાશીસ્મરણથી પાપમલિનતા લાગતી નથી—અને આગળ વીરેેશલિંગની ઉત્પત્તિ તથા વ્રતવિધિઓ માટે ભૂમિકા બને છે।
Adhyaya 33
वीरवीरेश्वरलिङ्ग-प्रतिष्ठा, पुत्रप्राप्ति-व्रतविधान, तथा काशी-तीर्थ-क्रम (Vīravīreśvara Liṅga, Putra-prāpti Vrata Procedure, and the Ordered Survey of Kāśī Tīrthas)
અધ્યાય ૩૩માં ઉપદેશાત્મક કથા ત્રણ પડાવમાં વહે છે. પ્રથમ રાણી પુત્રપ્રાપ્તિ માટેનું ચોક્કસ વ્રતવિધાન કહે છે—નારદે પૂર્વે પ્રગટ કરેલું અને નલકૂબરના જન્મ જેવા સફળ દૃષ્ટાંતો દ્વારા પ્રમાણિત. વિધિમાં ગૌરી સાથે સ્તનપાન કરતું શિશુ પ્રતિમા-સ્થાપન, માર્ગશીર્ષ શુક્લ તૃતીયાનો સમય, કલશ-વ્યવસ્થા, વસ્ત્ર, કમળ અને સુવર્ણ ઉપચાર, સુગંધ, નૈવેદ્ય, રાત્રિ જાગરણ અને વૈદિક ઋચાઓ સાથે લઘુ હોમ આવે છે. અંતે ગુરુપૂજન, નવપ્રસૂતા કપિલા ગાય સહિત દાન, બ્રાહ્મણભોજન અને વંશધારક પુત્ર માટે મંત્રપૂર્વક પારણું થાય છે. પછી રાણીના ગર્ભધારણ અને બાળકના અદભુત ભાગ્યનું વર્ણન છે. અશુભ જન્મનક્ષત્રની ચિંતા થતાં મંત્રીઓ બાળકને દેવી વિકટા અને યોગિનીઓના રક્ષણવાળા પંચમુદ્રા મહાપીઠમાં લઈ જાય છે; માતૃકાગણ તેને રાજયોગ્ય ઠરાવી સુરક્ષિત પરત આપે છે. ત્યારબાદ રાજકુમાર આનંદકાનનમાં ઘોર તપ કરે છે; શિવ તેજોમય લિંગરૂપે પ્રગટ થઈ વર આપે છે. કુમાર પ્રાર્થના કરે છે કે આ લિંગમાં શિવનું નિત્ય સાન્નિધ્ય રહે અને માત્ર દર્શન-સ્પર્શ-ભક્તિથી, કઠિન પૂર્વકર્મ વિના, ભક્તોના અભિષ્ટ સિદ્ધ થાય; શિવ સંમતિ આપી સ્થાનને ‘વીરવીરેશ્વર’ નામે પ્રતિષ્ઠિત કરે છે અને નિત્યસિદ્ધિનું વચન આપે છે. અંતે શિવ કાશીમાં ગંગાતટના તીર્થોનો ક્રમ અને મહિમા તુલનાત્મક રીતે કહે છે—હયગ્રીવ, ગજ, કોકાવરાહ, દિલીપેશ્વર/દિલીપતીર્થ, સાગર-સપ્તસાગર, મહોદધિ, ચૌરતીર્થ, હંસતીર્થ, ત્રિભુવનકેશવ, ગોવ્યાઘ્રેશ્વર, માંધાતા, મુચુકુંદ, પૃથુ, પરશુરામ, બલરામ/કૃષ્ણાગ્રજ, દિવોદાસ, ભાગીરથીતીર્થ, નિષ્પાપેશ્વરલિંગ, દશાશ્વમેધ, બંદીતીર્થ, પ્રયાગપ્રસંગ, ક્ષોણીવરાહ, કાલેશ્વર, અશોક, શક્ર, ભવાની, પ્રભાસ, ગરુડ, બ્રહ્મ, વૃદ્ધાર્ક/વિધિ, નૃસિંહ, ચિત્રરથ વગેરે. અધ્યાય અંતે આગળ વધુ તીર્થવર્ણન ચાલુ રહેશે એવો સંકેત છે.
Adhyaya 34
Tīrtha-Saṅgraha in Kāśī: From Pādodaka to Pañcanada and the Supremacy of Maṇikarṇikā (Chapter 34)
આ અધ્યાયમાં સ્કંદ મુનિ અગસ્ત્યને કાશીના તીર્થોનો ક્રમ અને તેમના વિધિ-ફળનું વર્ણન કરે છે. આરંભે સંગમની પવિત્રતા સ્થાપી ‘પાદોદક’ (વિષ્ણુના ચરણજળ)ને મૂળ તીર્થ તરીકે દર્શાવે છે; ત્યારબાદ ક્ષીરાબ્ધિ, શંખ, ચક્ર, ગદા, પદ્મ, મહાલક્ષ્મી, ગારુડમત, પ્રહ્લાદ, અંબરીષ, આદિત્યકેશવ, દત્તાત્રેય, નારદ, વામન, નર-નારાયણ, યજ્ઞવારાહ, (વિદાર)નરસિંહ, ગોપીગોવિંદ, લક્ષ્મીનૃસિંહ, શેષ, શંખમાધવ, નીલગ્રીવ, ઉદ્દાલક, સાંખ્ય, સ્વર્લીન, મહીષાસુર, બાણ, ગોપ્રતાર, હિરણ્યગર્ભ, પ્રણવ, પિશંગિલા, પિલિપિલ, નાગેશ્વર, કર્ણાદિત્ય, ભૈરવ, ખર્વનૃસિંહ, મૃકંડુ અને અંતે પંચનદ—આવા અનેક સ્થાનોના નામો સાથે દરેકનું પાપક્ષય, સમૃદ્ધિ, દિવ્યદર્શન, લોકપ્રાપ્તિ અથવા પુનર્જન્મક્ષય જેવા ફળ સંક્ષેપે જણાવે છે. પંચનદ તીર્થને વિશેષ મહાપ્રભાવશાળી ગણાવી, ખાસ કરીને કાર્તિક માસમાં અને અમુક તિથિ-નક્ષત્રયોગોમાં તેની મહિમા વધારે કહે છે. જ્ઞાનહ્રદને જ્ઞાનવર્ધક અને મંગલ તીર્થને શુભતા-શાંતિ આપનાર તરીકે રજૂ કરી; પછી મખા, બિંદુ, પિપ્પલાદ, તામ્રવરાહ, કાલગંગા, ઇન્દ્રદ્યુમ્ન, રામ, ઐક્ષ્વાક, મરુત્ત, મૈત્રાવરુણ, અગ્નિ/અંગાર, કલી, ચંદ્ર, વીર, વિઘ્નેશ, હરિશ્ચંદ્ર, પર્વત, કંબલાશ્વતર, સારસ્વત, ઉમા વગેરે તીર્થોનું પણ સ્મરણ થાય છે. અંતે મણિકર્ણિકાની મહિમા શિખરે પહોંચે છે—તે ત્રિલોકવિખ્યાત, પાપવિનાશિની અને મહાયજ્ઞસમુચ્ચય સમકક્ષ (અથવા તેથી પણ શ્રેષ્ઠ) કહેવાય છે. ત્યાં સ્મરણ, દર્શન, સ્નાન અને પૂજનને ‘અક્ષય ફળ’ આપનાર પરમ સાધના તરીકે સ્થાપી અધ્યાય ભક્તિપૂર્વક પૂર્ણ થાય છે.
Adhyaya 35
दुर्वाससो वरप्रदानम् — Durvāsas Receives Boons; Establishment of Kāmeśvara and Kāmakūṇḍa (with Prahasiteśvara reference)
કાશીખંડમાં સ્કંદ કહે છે કે દીર્ઘ ભ્રમણ પછી મહર્ષિ દુર્વાસા કાશીમાં આવી શિવના આનંદકાનનનું દર્શન કરે છે. આશ્રમોની રમ્યતા, તપસ્વી સમુદાયો અને કાશીમાં વસતા જીવોમાં દેખાતો વિશેષ આનંદ જોઈ દુર્વાસા કાશીની અતુલ આધ્યાત્મિક શક્તિની સ્તુતિ કરે છે અને તેને સ્વર્ગલોકથી પણ શ્રેષ્ઠ માને છે. પરંતુ અચાનક વળાંક આવે છે—ઘણી તપશ્ચર્યાના છતાં દુર્વાસા ક્રોધિત થઈ કાશીને શાપ આપવા ઉદ્યત થાય છે. ત્યારે શિવનું દિવ્ય હાસ્ય પ્રગટે છે અને તે “હાસ્ય”સંબંધિત લિંગ પ્રહસિતેશ્વર તરીકે પ્રાદુર્ભવ/પ્રસિદ્ધ થાય છે. ગણોમાં ચંચળતા થાય છે, પણ શિવ હસ્તક્ષેપ કરીને કાશીની મોક્ષદાયિની મહિમામાં કોઈ શાપ અવરોધ ન બને તે સુનિશ્ચિત કરે છે. દુર્વાસા પશ્ચાત્તાપ કરીને કાશીને સર્વ જીવોની માતૃ-શરણ કહે છે અને કાશીને શાપ આપવાનો પ્રયત્ન શાપકર્તા પર જ પાછો ફરે છે એમ કહે છે. શિવ કાશી-સ્તુતિને શ્રેષ્ઠ ભક્તિકર્મ કહી વર આપે છે—કામના પૂર્ણ કરનાર લિંગ કામેશ્વર/દુર્વાસેશ્વર સ્થાપિત થાય છે અને એક તળાવનું નામ કામકુંડ રાખવામાં આવે છે. કામકુંડમાં સ્નાન અને પ્રદોષકાળે વિશેષ તિથિ-યોગમાં લિંગદર્શન કામદોષ શમન તથા પાપક્ષયકારી; આ કથા સાંભળવી-વાંચવી પણ પાવન કરનાર કહી છે.
Adhyaya 36
Viśvakarmēśvara-liṅga Prādurbhāva and Guru-bhakti in Kāśī (विश्वकर्मेशलिङ्गप्रादुर्भावः)
પાર્વતીના પ્રશ્નથી પ્રેરિત થઈ ભગવાન શિવ કાશીમાં વિશ્વકર્મેશ્વર લિંગના પ્રાદુર્ભાવની પાતક-નાશિની કથા કહે છે. વિશ્વકર્મા—બ્રહ્મા સાથે સંકળાયેલ પૂર્વ-અવતારી રૂપ અને ત્વષ્ટૃનો પુત્ર—ગુરુકુળમાં બ્રહ્મચારી તરીકે રહે છે. ગુરુ, ગુરુપત્ની, ગુરુપુત્ર અને ગુરુપુત્રી તેની પાસે અનેક કઠિન કામો માંગે છે—ટકાઉ વસ્ત્રો, પાદુકા/પગરખાં, આભૂષણો અને ઘરગથ્થુ સાધનો વગેરે. વચનપાલન અને ગુરુસેવા-ધર્મ વચ્ચે તે નૈતિક સંકટમાં ફસાય છે. અતિ વ્યાકુળ થઈ તે વનમાં જાય છે અને એક કરુણ તપસ્વીને મળે છે. તપસ્વી તેને કાશી—વિશેષ કરીને વૈશ્વેશ્વર ક્ષેત્ર અને આનંદવન—જવા ઉપદેશ આપે છે; ત્યાં શિવકૃપાથી દુર્લભ સિદ્ધિઓ પણ સુલભ થાય છે અને મોક્ષનું વિશેષ મહાત્મ્ય પ્રગટ થાય છે. કાશી પહોંચીને વિશ્વકર્મા સમજે છે કે તે તપસ્વી શિવની જ દયાભરી વ્યવસ્થા હતી. તે વન્ય અર્પણોથી લાંબા સમય સુધી લિંગપૂજા કરે છે. અંતે શિવ લિંગમાંથી પ્રગટ થઈ તેને સર્વ શિલ્પ-કલાઓમાં અદભુત કુશળતા આપે છે, ‘વિશ્વકર્મા’ નામની પુષ્ટિ કરે છે અને તે લિંગની ઉપાસનાના ફળો જણાવે છે. ઉપસંહારમાં દિવોદાસ વગેરે રાજાશ્રયનો સંકેત મળે છે અને ગુરુભક્તિ તથા સ્વીકારેલ કર્તવ્યો પૂર્ણ કરવાની પરમતા ફરી પ્રતિપાદિત થાય છે.
Adhyaya 37
Dakṣeśvara-liṅga-prādurbhāva and the Dakṣa-yajña Discourse (दक्षेश्वरलिङ्गप्रादुर्भावः)
અધ્યાય ૩૭માં અગસ્ત્ય મુનિ સ્કંદને કહે છે કે મુક્તિ આપનાર લિંગોની વાત સાંભળી તેમને પરમ સંતોષ થયો છે; તેથી દક્ષેશ્વરથી શરૂ થતા ચૌદ લિંગોનું સંપૂર્ણ વર્ણન કરવા વિનંતી કરે છે. પછી કથા દક્ષના પ્રસંગ તરફ વળે છે—પૂર્વે થયેલી અયોગ્યતા માટે પ્રાયશ્ચિત્તરૂપે શુદ્ધિ-સાધના કરવા તે કાશી આવે છે; બીજી તરફ કૈલાસમાં દેવસભામાં શિવ જગતના ધર્મક્રમ અને સામાજિક-યજ્ઞીય સ્થિરતા વિશે પૂછપરછ કરે છે. દક્ષના મનમાં અહંકાર અને રોષ વધે છે; શિવને વર્ણવ્યવસ્થાથી પર માનતાં તે અપમાન સમજે છે. તેથી તે એક મહાક્રતુ (મહાયજ્ઞ) ગોઠવે છે અને જાણબૂઝીને શિવને બહાર રાખે છે. દધીચિ મુનિ સિદ્ધાંતપૂર્વક સમજાવે છે—શિવ વિના કર્મકાંડ જડ છે; પ્રભુ વિના યજ્ઞ શ્મશાન સમાન છે અને સર્વ કર્મો નિષ્ફળ થાય છે. દક્ષ આ ઉપદેશ નકારીને યજ્ઞ સ્વયંસિદ્ધ છે એવો દાવો કરે છે, વૈર વધારેછે અને દધીચિને દૂર કરવાની આજ્ઞા આપે છે. અધ્યાયના અંતે યજ્ઞની બાહ્ય ભવ્યતા વર્ણવાય છે અને નારદના કૈલાસગમનનો સંકેત મળે છે—આગળ શિવની પ્રતિક્રિયા તથા કાશીના શૈવ તીર્થોની તત્ત્વસ્થાપનાની ભૂમિકા તૈયાર થાય છે.
Adhyaya 38
Dakṣayajña-Prasaṅga: Nārada’s Report, Śiva–Śakti Līlā, and Satī’s Departure (दक्षयज्ञप्रसङ्गः)
અધ્યાય ૩૮માં અગસ્ત્ય મુનિ સ્કંદને પૂછે છે—શિવલોક/કૈલાસે પહોંચ્યા પછી નારદે શું કર્યું? સ્કંદ કહે છે કે નારદે શિવ અને દેવીને ભક્તિપૂર્વક પ્રણામ કરી તેમનું દિવ્ય દર્શન કર્યું અને તેમની ‘લીલા’ જોઈ, જેમાં પાસા/દ્યુત જેવી રચનામાં કાળમાન અને જગતની પ્રક્રિયાઓ પ્રતીકરૂપે ગોઠવાયેલી છે. નારદના ઉપદેશમાં શિવનું માન-અપમાન પ્રત્યે નિર્વિકારત્વ, ગુણાતીત સ્વરૂપ અને જગતના નિષ્પક્ષ નિયંતારૂપે કાર્ય કરવું સ્પષ્ટ થાય છે; ત્યારબાદ દક્ષયજ્ઞમંડપમાં અજીબ અપશકુન, ખાસ કરીને શિવ-શક્તિની ગેરહાજરી જોઈ નારદ વ્યાકુળ થાય છે અને બનેલું પૂરું કહી શકતો નથી. આ સમાચાર સાંભળીને સતી દાક્ષાયણી મનમાં નિશ્ચય કરી પિતા દક્ષના યજ્ઞને ‘દર્શન’ કરવા શિવની પરવાનગી માગે છે. શિવ અશુભ જ્યોતિષચિહ્નો બતાવી અનાહૂત જવાથી અપરિવર્તનીય પરિણામો થાય એમ કહી અટકાવે છે; પરંતુ સતી દૃઢ ભક્તિથી કહે છે કે તે ભાગ લેવા નહીં, માત્ર જોવા જશે. ક્રોધમાં તે પ્રણામ-પ્રદક્ષિણા કર્યા વિના નીકળી પડે છે. વ્યથિત શિવ ગણોને ભવ્ય દિવ્ય વિમાન તૈયાર કરવાનો આદેશ આપે છે અને સતીને યજ્ઞસ્થળે મોકલે છે. દક્ષસભામાં અનાહૂત આગમનથી સૌ આશ્ચર્યચકિત થાય છે. દક્ષ શિવના તપસ્વી અને સીમાવર્તી સ્વભાવ વગેરે ગણાવી તેમની નિંદા કરે છે અને યજ્ઞસન્માનથી વંચિત કરે છે. સતી નૈતિક-તાત્ત્વિક રીતે જવાબ આપે છે—શિવ અজ্ঞેય હોય તો નિંદા અજ્ઞાન છે; અને અયોગ્ય માનતા હો તો લગ્નસંબંધ જ અસંગત બને. પતિનિંદાથી દગ્ધ થઈ સતી યોગસંકલ્પથી દેહને આહુતિ બનાવી આત્મદાહ કરે છે; પરિણામે યજ્ઞસ્થળે અપશકુન અને વિઘ્નો ફેલાય છે અને દક્ષનો યજ્ઞ ડગમગી જાય છે.
Adhyaya 39
Dakṣa-yajña-vināśaḥ — Vīrabhadrasya ājñā-prāptiḥ (Destruction of Dakṣa’s Sacrifice and Vīrabhadra’s Commission)
આ અધ્યાયમાં સતીના પ્રસંગ પછી નારદ મહાકાલસ્વરૂપ શંભુ પાસે આવે છે. શિવ અનિત્યતાનું તત્ત્વ કહે છે—દેહધારી અવસ્થાઓ ઉત્પત્તિ અને લયને આધીન છે; સ્વભાવથી નાશવંત વસ્તુઓમાં જ્ઞાની મોહ પામતા નથી. પછી કથા ધર્મ-નીતિના પરિણામ તરફ વળે છે: શિવ-નિંદા સાંભળીને સતીનો દેહત્યાગ શિવના પ્રચંડ ક્રોધનું કારણ બને છે. શિવના ક્રોધમાંથી એક ભયંકર વીરે પ્રાગટ્ય કરીને આજ્ઞા માગે છે; શિવ તેને ‘વીરભદ્ર’ નામ આપી દક્ષના યજ્ઞનો વિનાશ કરવા અને શિવનો અપમાન કરનારને દંડવા આદેશ આપે છે. વીરભદ્ર વિશાળ ગણો સાથે યજ્ઞમંડપ ધ્વસ્ત કરે છે—યજ્ઞસામગ્રી ઉથલાવે છે, હવિ છંટકાવે છે, અનેક મુખ્ય ભાગીદારોને ઇજા કરે છે; આથી યોગ્ય દેવભાવ વિના વિધિ અસ્થિર રહે છે તે દર્શાય છે. પછી વિષ્ણુ વીરભદ્રને સામનો કરીને તેની શક્તિ અજમાવે છે; શિવસ્મરણથી સુદર્શનચક્ર નિષ્ફળ થાય છે અને આકાશવાણી અતિહિંસા અટકાવે છે. શિવ-નિંદાના દોષે વીરભદ્ર દક્ષને શારીરિક દંડ આપે છે; અંતે મહાદેવ પુનઃસ્થાપનનો સંકેત આપે છે. આ દક્ષેશ્વર-ઉદ્ભવ કથા સાંભળવાથી પાપમલ દૂર થાય છે અને ‘અપરાધ-સ્થાન’ના સંસર્ગમાં પણ રક્ષા મળે છે—એવી ફલશ્રુતિ કહે છે।
Adhyaya 40
पार्वतीश-लिङ्गमाहात्म्य (Pārvatīśa Liṅga — Description and Merits)
અગસ્ત્ય ઋષિ પાર્વતીના હર્ષ સાથે જોડાયેલા, અગાઉ સૂચિત પાપનાશક વિષયનું વિસ્તૃત વર્ણન માંગે છે. સ્કંદ કહે છે—મેના દેવી પાર્વતીને વૈવાહિક નિવાસ વિશે પૂછે છે; ત્યારે પાર્વતી શિવ પાસે જઈને પોતાના નિવાસને તેમના જ ધામમાં સ્થાપિત કરવાની વિનંતી કરે છે. શિવ તેને હિમાલયથી આનંદવન લઈ જાય છે, જે પરમાનંદનું કારણ કહેવાય છે; ત્યાં પાર્વતીનું સ્વરૂપ આનંદથી પરિપૂર્ણ થાય છે. પાર્વતી તે ક્ષેત્રમાં અખંડ આનંદનો સ્ત્રોત પૂછે છે. શિવ સમજાવે છે—આ મોક્ષક્ષેત્રના પંચક્રોશ પરિમાણમાં સર્વત્ર લિંગો જ લિંગો છે; લિંગ વિના કોઈ સ્થાન નથી. ત્રિલોકના પુણ્યાત્માઓ દ્વારા પ્રતિષ્ઠિત ‘પરમાનંદરૂપ’ અસંખ્ય લિંગો ત્યાં વિદ્યમાન છે. પાર્વતી પણ લિંગપ્રતિષ્ઠાની અનુમતિ માગે છે; શિવની સંમતિથી મહાદેવની નજીક પાર્વતીશ લિંગ સ્થાપે છે. આ લિંગના દર્શનમાત્રથી બ્રહ્મહત્યા સહિત ઘોર પાપો નાશ પામે છે અને દેહબંધન તૂટે છે. કાશીમાં પૂજન કરવાથી સાધક ‘કાશી-લિંગ’ ભાવ પામી અંતે શિવમાં લીન થાય છે. વિશેષ આચરણ—ચૈત્ર શુક્લ તૃતીયાએ પૂજા કરવાથી ઇહલોકમાં મંગળ અને પરલોકમાં શુભ ગતિ મળે છે. અંતે ફલશ્રુતિ—આ માહાત્મ્ય સાંભળવાથી ઇહ-પર બંને હેતુ સિદ્ધ થાય છે.
Adhyaya 41
गंगेश्वरमहिमाख्यानम् (The Account of the Glory of Gaṅgeśvara)
સ્કંદ મુનિને ‘ગંગેશ્વર-સમુદ્ભવ’નો વિષય પ્રસ્તુત કરે છે. ગંગેશ્વર લિંગરૂપ છે; તેનું શ્રવણ અને સ્મરણ ગંગાસ્નાન સમાન તીર્થફળ આપે છે એમ અહીં પ્રતિપાદિત છે. કથા ચક્રપુષ્કરિણી-તીર્થ અને આનંદકાનનના પવિત્ર પરિસરમાં સ્થિત છે, જ્યાં શંભુના સંરક્ષણ હેઠળ કાશીનું અતુલ્ય ક્ષેત્ર-પ્રભાવ વર્ણવાયું છે. કાશીમાં લિંગ-પ્રતિષ્ઠાના અદ્ભુત ફળનું સ્મરણ કરાવી કહેવામાં આવે છે કે ગંગાએ વિશ્વેશના પૂર્વમાં એક શુભ લિંગ સ્થાપ્યું. કાશીમાં આ ગંગેશ્વર-લિંગનું દર્શન દુર્લભ છે; દશહરા તિથિએ પૂજન કરવાથી અનેક જન્મોના સંચિત પાપો તત્કાળ ક્ષીણ થાય છે. કલિયુગમાં લિંગ ‘ગુપ્તપ્રાય’ બનશે તેથી દર્શન વધુ દુર્લભ થશે; છતાં તેનું દર્શન પુણ્યદાયક અને સాక్షાત ગંગાદર્શન સમાન ગણાયું છે. અંતે ફલશ્રુતિ કહે છે—ગંગેશ-માહાત્મ્યનું શ્રવણ નરકગતિથી બચાવે, પુણ્યસંચય આપે અને ઇચ્છિત સિદ્ધિ કરાવે છે.
Adhyaya 42
नर्मदेश्वराख्यानम् (Narrative of Narmadeśvara) — Narmadā’s Boons and Liṅga-Establishment in Kāśī
આ અધ્યાયમાં સ્કંદ રેવા નર્મદાનું માહાત્મ્ય વર્ણવે છે—નર્મદાનું સ્મરણમાત્ર મહાપાપોને ક્ષીણ કરે છે. ઋષિસભામાં ‘કઈ નદી શ્રેષ્ઠ?’ એવો પ્રશ્ન થાય છે; ત્યારે માર્કંડેય નદીઓને પાવન અને પુણ્યદાયિની તરીકે વર્ગીકૃત કરીને ગંગા, યમુના, નર્મદા અને સરસ્વતી—આ ચતુષ્ટયને વેદસ્વરૂપ (ઋગ્, યજુઃ, સામ, અથર્વ) સાથે જોડે છે. ગંગાની અદ્વિતીયતા સ્વીકારાય છે, છતાં નર્મદા તપ કરીને સમતાનો વર માગે છે. બ્રહ્મા શરતપૂર્વક કહે છે—ત્ર્યક્ષ શિવ, પુરુષોત્તમ વિષ્ણુ, ગૌરી અને કાશી સમાન જો બીજું ક્યાંય હોય, તો જ ગંગાસમાન બીજી નદી થઈ શકે; એટલે એવી સમતા અતિ દુર્લભ છે. ત્યારબાદ નર્મદા વારાણસીમાં આવી લિંગપ્રતિષ્ઠાને સર્વોત્તમ પુણ્યકર્મ માની, ત્રિવિષિષ્ટપ નજીક પિલિપિલા-તીર્થમાં લિંગ સ્થાપે છે. શિવ પ્રસન્ન થઈ વર આપે છે—નર્મદાતટના પથ્થરો લિંગરૂપ બનશે; નર્મદાનું દર્શનમાત્ર તત્કાળ પાપક્ષય કરશે (અન્ય નદીઓમાં ફળ સમયાંતરે); અને સ્થાપિત લિંગ ‘નર્મદેશ્વર’ નામે ચિરમુક્તિ આપશે, ભક્તોને સૂર્યપુત્ર તરફથી પણ માન મળશે. અંતે ફલશ્રુતિ કહે છે કે નર્મદા-માહાત્મ્ય શ્રવણથી ‘પાપાવરણ’ દૂર થઈ પરજ્ઞાન પ્રાપ્ત થાય છે.
Adhyaya 43
सतीश्वरप्रादुर्भावः (Satiśvara Liṅga: Account of Manifestation)
આ અધ્યાયમાં અગસ્ત્ય મુનિ નર્મદાની પાવન મહિમા સાંભળી સતીશ્વરના પ્રાદુર્ભાવની કથા પૂછે છે. સ્કંદ કહે છે—બ્રહ્માએ ઘોર તપ કર્યું; પ્રસન્ન થઈ શિવે વર આપ્યો. બ્રહ્માએ પ્રાર્થના કરી કે શિવ મારા પુત્રરૂપે અવતરે અને દેવી દક્ષની પુત્રીરૂપે જન્મે. શિવે સંમતિ આપતાં બ્રહ્માના લલાટમાંથી ચંદ્રશેખર બાળક પ્રગટ થયો અને રડવા લાગ્યો; રોદનથી તેનું નામ ‘રુદ્ર’ પડ્યું. અગસ્ત્ય પૂછે છે—સર્વજ્ઞ દેવ કેમ રડ્યા? સ્કંદ સમજાવે છે કે તે દુઃખનું નહીં, મહાદેવના હર્ષ-વિસ્મયનું રોદન છે—બ્રહ્માના અભિપ્રાયને જાણી, અપત્યભાવના સ્નેહસભર સંબંધની શક્યતા જોઈ, સંતાનવિહોણી સૃષ્ટિ પર વિચારથી ભાવપરિવર્તન થયું અને દર્શન-સન્નિધિના પરમાનંદનું પ્રકટન થયું. પછી કથા સતી તરફ વળે છે—દક્ષકન્યા સતી કાશીમાં તપ કરીને વર માગે છે; શિવ આઠમા દિવસે વિવાહનું વચન આપે છે અને ત્યાં લિંગ સ્થાપે છે, જે ‘સતીશ્વર’ તરીકે પ્રસિદ્ધ થાય છે. સતીશ્વરની પૂજાથી સંકલ્પ ઝડપથી સિદ્ધ થાય છે, શુભ વિવાહ-સૌભાગ્ય મળે છે, અને સ્મરણમાત્રથી પણ સત્ત્વવૃદ્ધિ થાય છે. રત્નેશના પૂર્વમાં સ્થાન બતાવી, દર્શનથી તત્કાળ પાપક્ષય અને ક્રમે જ્ઞાનપ્રાપ્તિનું ફળ જણાવાયું છે.
Adhyaya 44
अमृतेशादिलिङ्गप्रादुर्भावः | Manifestation Accounts of Amṛteśvara and Other Liṅgas
સ્કંદ અગસ્ત્યને કાશીમાં સ્થિત સ્થાન-આધારિત લિંગપરંપરાઓનું ક્રમબદ્ધ વર્ણન કરે છે. આનંદકાનનમાં અમૃતેશ્વર લિંગનું માહાત્મ્ય પ્રથમ આવે છે. બ્રહ્મયજ્ઞ, અતિથિસત્કાર, તીર્થસેવા અને લિંગપૂજામાં નિષ્ઠાવાન ગૃહસ્થ ઋષિ સાનારુ પર સંકટ આવે છે—તેનો પુત્ર ઉપજંઘન વનમાં સર્પદંશથી પડી જાય છે. તેને સ્વર્ગદ્વાર નજીક મહાશ્મશાન તરફ લઈ જતાં સૂક્ષ્મ નિરીક્ષણથી શ્રીફળ જેટલું ગુપ્ત લિંગ પ્રગટ થાય છે; તેના સ્પર્શથી તત્કાળ પ્રાણપ્રાપ્તિ અને ‘અમૃતત્વ’ (મૃત્યુરહિતતા) પ્રાપ્ત થાય છે એવો તાત્ત્વિક દાવો સ્થાપિત થાય છે. પછી મોક્ષદ્વાર નજીક કરુણેશ્વરનું વર્ણન છે—સોમવારે એકભુક્ત વ્રત અને કરુણા-રૂપ પુષ્પ/પત્ર/ફળથી પૂજાનો વિધાન; દેવકૃપા ક્ષેત્રત્યાગ રોકે છે અને ભય દૂર કરે છે. ચક્રપુષ્કરિણી ખાતે જ્યોતીરૂપેશ્વરનું સ્થાન જણાવાઈ, તેમની ઉપાસનાથી ભક્તને તેજોમય સ્વરૂપ મળે છે. આગળ ચૌદ અને આઠ લિંગસમૂહોની ગણના કરીને લિંગોને સદાશિવના છત્રીસ તત્ત્વોના પ્રકાશરૂપ તરીકે સમજાવવામાં આવે છે અને કાશીને નિશ્ચિત મુક્તિક્ષેત્ર ગણાવી, જ્યાં વિવિધ સિદ્ધિઓ અને સાધનાઓ પૂર્ણ ફળ આપે છે, એવો નિષ્કર્ષ થાય છે.
Adhyaya 45
Vyāsa-bhuja-stambha (व्यासभुजस्तंभ) — Doctrinal Correction and the Establishment of Vyāseśvara
આ અધ્યાયમાં નૈમિષારણ્યમાં શૈવપ્રવૃત્તિ ધરાવતા ઋષિઓની સભામાં વ્યાસ સાથે થતો તત્ત્વચર્ચાનો પ્રસંગ આવે છે. વ્યાસ વેદ-ઇતિહાસ-પુરાણમાં હરિને જ એકમાત્ર સેવ્ય માની વૈષ્ણવ એકાંતવાદ રજૂ કરે છે; ત્યારે ઋષિઓ તેમને વારાણસી જવા કહે છે, જ્યાં વિશ્વેશ્વર શિવનું અધિકાર નિર્ધારક છે. વ્યાસ કાશી પહોંચીને પંચનદ-હ્રદમાં સ્નાન-પૂજન કરે છે અને જ્ઞાનવાપી નજીક વિશ્વેશ્વર પરિસરમાં વૈષ્ણવ જયઘોષો તથા લાંબી વિષ્ણુ નામાવલી સાથે પ્રવેશ કરે છે. પછી વ્યાસ ઊંચી કરેલી ભુજા સાથે પોતાનો દાવો દૃઢપણે પુનરાવર્તિત કરે છે, ત્યારે તેમની ભુજા અને વાણી પર સ્તંભ (જડતા) આવી જાય છે. એકાંતમાં વિષ્ણુ પ્રગટ થઈ ભૂલ બતાવે છે અને કહે છે કે એકમાત્ર વિશ્વેશ્વર શિવ જ છે; વિષ્ણુની શક્તિઓ અને જગત્કાર્યો પણ શિવકૃપાથી જ પ્રાપ્ત થાય છે, તેથી શુભ સમાધાન માટે શિવસ્તુતિ કરવી. વ્યાસ ‘વ્યાસાષ્ટક’ રૂપ શિવસ્તોત્ર અર્પે છે; નંદિકેશ્વર સ્તંભ દૂર કરી તેના પાઠફળ—પાપનાશ અને શિવસામીપ્ય—પ્રચાર કરે છે. અંતે વ્યાસ શૈવભક્તિમાં સ્થિર થઈ ઘંટાકર્ણ-હ્રદ નજીક ‘વ્યાસેશ્વર’ લિંગની સ્થાપના કરે છે; ત્યાં સ્નાન-દર્શનથી કાશી-સંબંધિત મોક્ષસ્થિતિ અને કલિયુગમાં પાપભય તથા આપત્તિથી રક્ષા મળે છે એવું જણાવાયું છે.
Adhyaya 46
Vyāsa’s Kāśī-Discipline, Viśveśvara–Manikarṇikā Supremacy, and the Kṛcchra–Cāndrāyaṇa Vow Taxonomy (Vyaśa-śāpa-vimokṣa Context)
અધ્યાય ૪૬માં અગસ્ત્ય પૂછે છે—શિવભક્ત અને ક્ષેત્ર-રહસ્યના જ્ઞાતા વ્યાસ શાપકથાથી કેવી રીતે જોડાયા? સ્કંદ ઉત્તર આપે છે કે કાશીમાં વ્યાસનું નિયમબદ્ધ જીવન હતું—નિત્ય સ્નાન, ક્ષેત્રમહિમાનો ઉપદેશ, લિંગોમાં વિશ્વેશ્વરની અને તીર્થોમાં મણિકર્ણિકાની પરમ પ્રાધાન્યતા. ત્યારબાદ કાશીવાસી અને યાત્રિકો માટે આચારસંહિતા આવે છે—દૈનિક સ્નાન-પૂજા, મણિકર્ણિકાનો ત્યાગ ન કરવો, વર્ણાશ્રમધર્મનું પાલન, ગુપ્ત દાન (વિશેષે અન્નદાન), નિંદા અને અસત્યથી દૂર રહેવું (પ્રાણરક્ષાર્થે મર્યાદિત અપવાદ સાથે), તથા સર્વ પ્રાણીઓનું રક્ષણ મહાપુણ્યદાયક ધર્મ તરીકે સ્થાપિત થાય છે. ક્ષેત્ર-સંન્યાસી અને કાશીમાં નિવાસ કરતા તપસ્વીઓ પૂજ્ય ગણાય છે; તેમની તૃપ્તિને વિશ્વેશ્વરની પ્રસન્નતા સાથે જોડવામાં આવે છે. ઇન્દ્રિય-નિગ્રહની પ્રશંસા છે, આત્મહાનિ અથવા મૃત્યુઇચ્છા નિષિદ્ધ છે; અને કાશીની સાધનાને વિશેષ કાર્યક્ષમ કહે છે—એક સ્નાન, એક પૂજા, થોડો જપ-હોમ પણ અન્યત્રના મહાયાગ સમાન ફળ આપે. ગૃહસ્થવાણીમાં અતિથિસત્કાર અને વિશ્વેશ્વર દર્શન-પૂજનથી મળતું પુણ્ય ઉલ્લેખાય છે. અંતે પ્રાયશ્ચિત્ત/નિયમવ્રતોનું તકનીકી વર્ગીકરણ—કૃચ્છ્રના ભેદ, પરાક, પ્રાજાપત્ય, સાંતપન/મહાસાંતપન, તપ્ત-કૃચ્છ્ર; તેમજ ચાંદ્રાયણના અનેક પ્રકાર—વર્ણવાય છે. શુદ્ધિનો સિદ્ધાંત કહે છે—શરીર જળથી, મન સત્યથી, બુદ્ધિ જ્ઞાનથી શુદ્ધ થાય; અને ક્ષેત્રનિવાસીના ગુણ—વિનય, અહિંસા, અલોભ, સેવા વગેરે—ગણીને ઉપસંહાર થાય છે. આગળ વ્યાસને ભિક્ષા ન મળવાની દૈવી પરીક્ષાનો સંકેત આપી “વ્યાસ-શાપ-વિમોક્ષ” પ્રસંગની ભૂમિકા બને છે અને અધ્યાયશ્રવણનું રક્ષાફળ પ્રતિજ્ઞાત થાય છે.
Adhyaya 47
Adhyāya 47: Liṅga–Tīrtha Cartography of Ānandakānana in Kāśī (Uttarārdha)
અધ્યાય ૪૭ કાશી ખંડના આનંદકાનનમાં તીર્થ અને લિંગની એકતા સમજાવે છે. દિવ્ય સાન્નિધ્યના ‘મૂર્તિ-પરિગ્રહ’થી પવિત્ર જળ ‘તીર્થ’ બને છે, અને જ્યાં શૈવ લિંગ સ્થાપિત હોય તે સ્થાન પોતે જ તીર્થ ગણાય—આ સિદ્ધાંત અહીં પ્રતિપાદિત છે. અગસ્ત્ય ઋષિ આનંદકાનનનાં તીર્થો અને લિંગરૂપોનું વિસ્તૃત વર્ણન માંગે છે; સ્કંદ દેવી–શિવના પૂર્વ સંવાદને અનુસરી ઉત્તર આપે છે. પછી વારાણસીમાં આવેલા અનેક નામધારી લિંગો, કુંડો અને હ્રદોની લાંબી શ્રેણી વર્ણવાય છે. ઉત્તર-દક્ષિણ-પૂર્વ-પશ્ચિમ દિશાસંબંધથી સ્થાનો બતાવી, દર્શન, પૂજા, સ્નાન, શ્રાદ્ધ વગેરે કર્મો સાથે ફલશ્રુતિ જોડાય છે—શુદ્ધિ, વિઘ્નનાશ, જ્ઞાન, સમૃદ્ધિ, પિતૃઉદ્ધાર, વિશેષ રોગ-દુઃખ નિવૃત્તિ અને શિવલોક, રુદ્રલોક, વિષ્ણુલોક, બ્રહ્મલોક, ગોલોક વગેરે લોકપ્રાપ્તિ. શુભ તિથિ-નક્ષત્ર જેવા સમયવિશેષોનો પણ ઉલ્લેખ છે. આ ‘સર્વ-લિંગમય’ અધ્યાયને રક્ષાત્મક પાઠ કહેવાયો છે—નિત્ય અધ્યયન/જપથી દંડકારી શક્તિઓનો ભય શમે અને જાણ્યા-અજાણ્યા પાપનો ભાર ઘટે. અંતે નંદીના વચન સાંભળી શિવ અને દેવી દિવ્ય વિમાન/રથમાં પ્રસ્થાન કરે છે.
Adhyaya 48
मुक्तिमण्डपगमनम् (Muktimaṇḍapa-Gamana: Śiva’s Entry into the Pavilion of Liberation; Etiology of ‘Kukkutamaṇḍapa’)
આ અધ્યાયમાં વ્યાસ સૂતને સ્કંદકથા સંભળાવવા પ્રેરિત કરે છે અને શંભુના મુક્તિમંડપમાં ભવ્ય પ્રવેશ (પ્રાવેશિકી-કથા)નું વર્ણન આવે છે. કાશી નગરમાં, જાણે ત્રિલોકમાં જ ઉત્સવ—વાદ્યો, ધ્વજો, દીપો, સુગંધ અને સર્વજનના આનંદથી મહોત્સવ છવાઈ જાય છે. શિવ અંતર્મંડપમાં પ્રવેશે ત્યારે બ્રહ્મા, ઋષિઓ, દેવગણો અને માતૃદેવીઓ અર્ઘ્ય-પૂજા તથા નીરાજનસદૃશ વિધિઓથી તેમનું સન્માન કરે છે. પછી શિવ વિષ્ણુ સાથે તત્ત્વસંવાદ કરે છે—આનંદવન (કાશી) પ્રાપ્ત કરવામાં વિષ્ણુની અનિવાર્ય ભૂમિકા સ્વીકારી તેમને સ્થિર સાન્નિધ્ય આપે છે; છતાં કાશીમાં શિવભક્તિ જ પુરુષાર્થસિદ્ધિનો મુખ્ય માર્ગ છે એમ ક્રમ દર્શાવે છે. મુક્તિમંડપ, આસપાસના મંડપો અને તીર્થસ્નાન—વિશેષ કરીને મણિકર્ણિકા—ના મોક્ષોપયોગી પુણ્યફળો ગણાવવામાં આવ્યા છે; સ્થિરચિત્તે થોડો સમય ત્યાં રહેવું અને શ્રવણ કરવું પણ મુક્તિમુખ ફળ આપે છે. અંતે ભવિષ્યવાણી થાય છે કે દ્વાપરમાં આ મંડપ ‘કુક્કુટમંડપ’ તરીકે પ્રસિદ્ધ થશે. મહાનંદ નામનો બ્રાહ્મણ દંભ અને અનીતિપૂર્વક દાનગ્રહણથી પતિત થઈ કુક્કુટયોનિમાં જન્મે છે; કાશી-સ્મરણ અને મંડપસમીપ નિયમિત જીવનથી તે ઉન્નતિ પામી અંતે મોક્ષ મેળવે છે—એથી સ્થળનું નામ લોકપ્રસિદ્ધ બને છે. ઘંટનાદના સંકેતો, શિવનું બીજા મંડપ તરફ ગમન અને શ્રોતાઓને આનંદ-સિદ્ધિ આપતી ફલશ્રુતિ સાથે અધ્યાય પૂર્ણ થાય છે.
Adhyaya 49
Viśveśvara-liṅga-mahima (विश्वेश्वरलिंगमहिमा) — The Glory of the Viśveśvara Liṅga
આ અધ્યાયમાં સંવાદોની ગૂંથણથી કથા આગળ વધે છે—વ્યાસ સૂતને અગસ્ત્યની જિજ્ઞાસા સાથે જોડાયેલો પ્રસંગ કહે છે, અને સ્કંદ શિવનું મુક્તિ/નિર્વાણ-સંબંધિત સ્થાનથી શૃંગાર-મંડપમાં આગમન વર્ણવે છે. શિવ પૂર્વાભિમુખ ઉમા સાથે આસનસ્થ છે; એક બાજુ બ્રહ્મા, બીજી બાજુ વિષ્ણુ, અને ઇન્દ્ર, ઋષિઓ તથા ગણો સેવા માટે હાજર છે. ત્યાં શિવ વિશ્વેશ્વર-લિંગને ‘પરમ-જ્યોતિ’ અને પોતાનું સ્થાવર (અચલ) સ્વરૂપ કહી તેની પરમ મહિમા પ્રગટ કરે છે. શિવ આદર્શ પાશુપત સાધકોના લક્ષણો જણાવે છે—નિયમશીલ, શુદ્ધ, અપરીગ્રહી, લિંગાર્ચનામાં પરાયણ અને કઠોર નૈતિક વ્રતોના પાલક. પછી પુણ્યફળોની વિગતવાર ક્રમરચના આવે છે: લિંગનું શ્રવણ, સ્મરણ, દર્શન માટે પ્રસ્થાન, દર્શન, સ્પર્શ અને અતિ અલ્પ અર્પણ—દરેક માટે વધતા જતા શુદ્ધિકારક અને મંગલકારી ફળો જણાવાય છે; અશ્વમેધ અને રાજસૂય યજ્ઞફળો સાથે પણ તુલના થાય છે, અને અંતે રક્ષણ તથા નિર્વાણાભિમુખ કૃપાનો આશ્વાસન મળે છે. મણિકર્ણિકા અને કાશીને ત્રિલોકમાં અનન્ય શક્તિશાળી ગણાવવામાં આવે છે, અને ભક્તો માટે શિવ લિંગરૂપે સતત સન્નિહિત રહે છે એમ પ્રતિપાદિત થાય છે. અંતે સ્કંદ કહે છે કે ક્ષેત્રશક્તિનો માત્ર એક અંશ જ કહેવાયો; અને વ્યાસ અગસ્ત્યના ધ્યાનમય પ્રતિભાવનો ઉલ્લેખ કરે છે.
Adhyaya 50
अनुक्रमणिकाध्यायः — Kāśī Yātrā-Parikramā, Tīrtha-Index, and Phalaśruti
આ પચાસમા અધ્યાયમાં વ્યાસજી સૂતના પ્રશ્નના ઉત્તરરૂપે કાશીખંડના વિષયવસ્તુને અનુક્રમણિકા જેવી ક્રમબદ્ધ રીતે રજૂ કરે છે. સંવાદો, તીર્થ-પ્રશંસા, મંદિરોની ઉત્પત્તિ-કથાઓ અને દેવતા-માહાત્મ્ય—આ બધું ક્રમશઃ ગણાવીને તેઓ ગ્રંથની આંતરિક વિષયસૂચિ સમાન માર્ગદર્શન આપે છે. પછી સૂતના પ્રેરણાથી વ્યાસ કાશી-યાત્રાની રીત જણાવે છે—પ્રથમ શુદ્ધિસ્નાન, દેવો અને પિતૃઓ માટે તર્પણ-પૂજન, બ્રાહ્મણોનું સન્માન અને દાન. ત્યારબાદ અનેક પરિક્રમાઓ: દૈનિક પંચતીર્થિકા (જ્ઞાનવાપી, નંદિકેશ, તારકેશ, મહાકાલ, દંડપાણિ વગેરે), વિશાળ વૈશ્વેશ્વરી તથા બહુ-આયતન માર્ગો, અષ્ટાયતન યાત્રા, એકાદશલિંગ યાત્રા અને ચંદ્ર તિથિ અનુસાર ગૌરી-યાત્રા. અંતર્ગૃહ (આંતરિક પરિસર)માં અનેક દેવાલય-દર્શન સાથે વિસ્તૃત યાત્રાક્રમ પણ વર્ણવાયો છે, અને વધુ ફળ માટે મૌનનું મહત્ત્વ જણાવાયું છે. અંતે ફલશ્રુતિ કહે છે કે શ્રવણ-પાઠથી મહાન લાભ થાય છે, લખિત પ્રતીઓનું પૂજન-સન્માન મંગલદાયક છે, અને વિધિપૂર્વક કરેલી યાત્રાઓ વિઘ્નનાશ, પુણ્યવૃદ્ધિ તથા મુક્તિ-ઉન્મુખ ફળ આપે છે.
FAQs about Uttara Ardha
It highlights Kāśī as a network of empowered sites where deity-presence is stabilized through installation and worship—especially solar forms (Arunāditya, Vṛddhāditya, Keśavāditya, Vimalāditya) linked to precise locales and practices.
Repeated claims include reduction of fear and suffering, mitigation of poverty and disease, purification from sins through darśana and hearing, and enhanced spiritual outcomes when worship is performed at designated Kāśī tīrthas.
The section embeds (i) Vinatā’s servitude-cause linked to Aruṇa’s emergence and subsequent solar association, (ii) Vṛddhāditya’s ‘old-age removal’ boon to Hārīta, (iii) Keśavāditya’s instruction on Śiva-liṅga worship, and (iv) Vimalāditya’s cure of kuṣṭha and protection of devotees.