Adhyaya 21

Verse 1

अगस्त्य उवाच । कथं दुर्गेति वै नाम देव्या जातंमुमासुत । कथं च काश्यां सा सेव्या समाचक्ष्वेति मामिह

અગસ્ત્ય બોલ્યા—હે ઉમાસુત! દેવીનું ‘દુર્ગા’ નામ કેવી રીતે પડ્યું? અને કાશીમાં તેમની વિધિપૂર્વક સેવા-પૂજા કેવી રીતે કરવી? એ મને અહીં કહો.

Verse 2

स्कंद उवाच । कथयामि महाबुद्धे यथा कलशसंभव । दुर्गा नामाभवद्देव्या यथा सेव्या च साधकैः

સ્કંદે કહ્યું—હે મહાબુદ્ધિમાન કલશસમ્ભવ (અગસ્ત્ય)! દેવીને “દુર્ગા” નામ કેવી રીતે પ્રાપ્ત થયું અને સાધકો તેને કયા પ્રકારે સેવ્ય-પૂજ્ય માની ઉપાસે, તે હું કહું છું।

Verse 3

दुर्गो नाम मदादैत्यो रुरु दैत्यांगजोभवत् । यश्च तप्त्वा तपस्तीव्रं पुंभ्योजेयत्वमाप्तवान्

રુરુ દૈત્યના વંશમાં “દુર્ગ” નામનો એક મહાદૈત્ય જન્મ્યો; તેણે ઘોર તપ કરીને પુરુષોથી અજય રહેવાનો વર મેળવ્યો।

Verse 4

ततस्तेनाखिला लोका भूर्भुवःस्वर्मुखा अपि । स्वसात्कृता विनिर्जित्य रणे स्वभुजसारतः

પછી તેણે પોતાના ભુજબળના પરાક્રમથી યુદ્ધમાં સૌને જીતી, ભૂઃ-ભુવઃ-સ્વઃ સહિત સર્વ લોકોને પોતાના વશમાં કરી લીધા।

Verse 5

स्वयमिंद्रः स्वयं वायुः स्वयं चंद्रः स्वयं यमः । स्वयमग्निः स्वयं पाशी धनदोभूत्स्वयं बली

ઇન્દ્ર પોતે, વાયુ પોતે, ચંદ્ર પોતે, યમ પોતે; અગ્નિ પોતે, પાશધારી વરુણ પોતે અને ધનદ કુબેર—બધા જ તેના આગળ જાણે નિર્બળ બની ગયા।

Verse 6

स्वयमीशानरुद्रार्क वसूनां पदमाददे । तत्साध्वसाद्विमुक्तानि तपांस्यति तपस्विभिः

તેણે ઈશાન, રુદ્ર, સૂર્ય અને વસુઓનાં પદો પણ પોતે જ કબજે કર્યા; તેના ભયથી તપસ્વીઓએ તપ અને નિયમો ત્યજી દીધા।

Verse 7

न वेदाध्ययनं चक्रुर्ब्राह्मणास्तद्भयादिताः । यज्ञवाटा विनिर्ध्वस्तास्तद्भटैरतिदुःसहैः

તેના ભયથી વ્યાકુળ થયેલા બ્રાહ્મણોએ વેદાધ્યયન કર્યું નહીં; અને અતિ દુર્ધર્ષ તેના સૈનિકોએ યજ્ઞવાટિકાઓ ધ્વસ્ત કરી નાખી।

Verse 8

विध्वस्ता बहुशः साध्व्यस्तैरमार्गकृतास्पदैः । प्रसभं च परस्वानि अपहृत्य दुरासदाः

અધર્મને જ નિવાસ બનાવનારા તે દુર્જનોએ અનેક સાધ્વી સ્ત્રીઓને વારંવાર અપમાનિત કર્યા; અને દુર્ધર્ષ બની પરધન બળપૂર્વક અપહૃત કર્યું।

Verse 9

अभोक्षिषुर्दुराचाराः क्रूरकर्मपरिग्रहाः । नद्यो विमार्गगा आसञ्ज्वलंति न तथाग्नयः

દુરાચાર અને ક્રૂર કર્મોમાં આસક્ત તેઓએ અશાંતિ ફેલાવી; નદીઓ માર્ગભ્રષ્ટ થઈ વહેવા લાગી, અને અગ્નિઓ પણ યથાવત્ પ્રજ્વલિત ન થયા।

Verse 10

ज्योतींषि न प्रदीप्यंति तद्भयाकुलितान्यहो । दिग्वधूवसनन्यासन्विच्छायानि समंततः

અહો! તેના ભયથી વ્યાકુળ થઈ દીવો-જ્યોતિઓ પણ પ્રકાશિત ન થઈ; અને સર્વ દિશાઓ દિગ્વધૂઓએ વસ્ત્ર ત્યાગ્યા હોય તેમ સર્વત્ર નિષ્પ્રભ બની ગઈ।

Verse 11

धर्मक्रियाविलुप्ताश्च प्रवृत्ताः सुकृतेतराः । त एव जलदीभूय ववृषुर्निज लीलया

ધર્મક્રિયાઓ લુપ્ત થઈ ગઈ અને લોકો પુણ્યવિરુદ્ધ વર્તનમાં પ્રવૃત્ત થયા; તેઓ જ પોતાની લીલાથી મેઘ બની વરસ્યા।

Verse 12

सस्यानि तद्भयात्सूते त्वनुप्तापि वसुंधरा । सदैव फलिनो जातास्तरवोप्यवकेशिनः

તેના ભયથી, હે સૂત! વાવ્યા વિના પણ ધરતી શસ્યો ઉપજાવે છે; અને પાંદડાવિહોણા વૃક્ષો પણ સદૈવ ફળદાયી બની જાય છે।

Verse 13

बंदीकृताः सुरर्षीणां पत्न्यस्तेनातिदर्पिणा । दिवौकसः कृतास्तेन समस्ताः काननौकसः

તે અતિદર્પીએ દેવર્ષિઓની પત્નીઓને બંધક બનાવી; અને સ્વર્ગવાસી સર્વને વનવાસીઓ સમાન કરી દીધા।

Verse 14

मर्त्या अमर्त्यान्स्वगृहं प्राप्तानपि भयार्दिताः । अपि संभाषमात्रेण नार्च्चयंति विपज्जुषः

ભયથી પીડિત મર્ત્યો પોતાના ઘેર આવેલા અમર્ત્યોને પણ પૂજા-સત્કાર આપતા ન હતા; આપત્તિગ્રસ્તો તો માત્ર અભિવાદનના શબ્દથી પણ નમન કરતા ન હતા।

Verse 15

स्कंद उवाच । न कौलीन्यं न सद्वृत्तं महत्त्वाय प्रकल्पते । एकमेव पदं श्रेयः पदभ्रंशो हि लाघवम्

સ્કંદે કહ્યું—માત્ર કુલીનતા કે માત્ર સદ્વૃત્ત જ મહત્ત્વને નિશ્ચિત કરતી નથી. શ્રેયના માર્ગ પર એક દૃઢ પગલું જ મંગલ છે; અને પદભ્રંશ નિશ્ચયે લાઘવ છે।

Verse 16

विपद्यपि हि ते धन्या न ये दैन्यप्रणोदिताः । धनैर्मलिनचित्तानामालभंतेंगणं क्वचित्

વિપત્તિમાં પણ જે દૈન્યથી પ્રેરિત થતા નથી તેઓ ધન્ય છે. પરંતુ ધનથી મલિન ચિત્તવાળા લોકો ક્યારેક માત્ર ધનના બળે જ આંગણું—અર્થાત્ સ્થાન-પ્રતિષ્ઠા—મેળવે છે।

Verse 17

पंचत्वमेव हि वरं लोके लाघववर्ज्जितम् । नामरत्वमपि श्रेयो लाघवेन समन्वितम्

આ લોકમાં નીચતા વિનાનું મૃત્યુ જ ખરેખર શ્રેયસ્કર છે; અને નીચતા સાથે જોડાયેલા જીવન કરતાં ‘નામરહિત અમરત્વ’ પણ વધુ ઉત્તમ છે.

Verse 18

त एव लोके जीवंति पुण्यभाजस्त एव वै । विपद्यपि न गांभीर्यं यच्चेतोब्धिः परित्यजेत्

આ લોકમાં ખરેખર જીવંત તેઓ જ છે, પুণ્યના અધિકારી પણ તેઓ જ—જેનુ સમુદ્રસમાન હૃદય વિપત્તિમાં પણ પોતાની ગાંભીર્યતા છોડતું નથી.

Verse 19

कदाचित्संपदुदयः कदाचिद्विपदुद्गमः । दैवाद्द्वयमपि प्राप्य धीरो धैर्यं न हापयेत्

ક્યારેક સમૃદ્ધિનો ઉદય થાય, ક્યારેક વિપત્તિ ઊભી થાય; દૈવયોગે બન્ને મળ્યાં છતાં ધીર પુરુષે ધૈર્ય ન ગુમાવવું.

Verse 20

उदयानुदयौ प्राज्ञैर्द्रष्टव्यौ पुष्पवंतयोः । सदैकरूपताऽत्याज्या हर्षाहर्षौ ततोऽध्रुवौ

જેમ ફૂલવાળા વૃક્ષોમાં ઉદય-અનુદય દેખાય છે, તેમ જ પ્રાજ્ઞે ઉન્નતિ-અવનતિ જોવી; સદૈવ એકસરખાપણાની ઇચ્છા ત્યાજ્ય—એથી હર્ષ અને શોક અસ્થિર છે.

Verse 21

यस्त्वापदं समासाद्य दैन्यग्रस्तो विपद्यते । तस्य लोकद्वयं नष्टं तस्माद्दैन्यं विवर्जयेत्

જે મનુષ્ય આપત્તિ આવીને દૈન્યથી ગ્રસ્ત થઈ તૂટી પડે છે, તેનું બંને લોકમાં નાશ થાય છે; તેથી દૈન્ય (નિરાશા) ત્યજવી જોઈએ.

Verse 22

आपद्यपि हि ये धीरा इह लोके परत्र च । न तान्पुनः स्पृशेदापत्तद्धैर्येणावधीरिता

જે ધીર પુરુષો આપત્તિમાં પણ ઇહલોક અને પરલોકમાં સમચિત્ત રહે છે, તેમને ફરી આપત્તિ સ્પર્શતી નથી; કારણ કે ધૈર્યથી દુઃખ નિર્બળ બની જાય છે।

Verse 23

भ्रष्टराज्याश्च विबुधा महेशं शरणं गताः । सर्वज्ञेन ततो देवीप्रेरिताऽसुरमर्दने

રાજ્યથી વંચિત દેવતાઓ મહેશના શરણે ગયા. ત્યારબાદ સર્વજ્ઞ પ્રભુની પ્રેરણાથી દેવીને અસુરમર્દન માટે પ્રેષિત કરવામાં આવી।

Verse 24

माहेश्वरीं समासाद्य भवान्याज्ञां प्रहृष्टवत् । अमर्त्यायाऽभयं दत्त्वा समरायोपचक्रमे

માહેશ્વરીને સમીપ જઈ ભવાનીની આજ્ઞા હર્ષપૂર્વક સ્વીકારી. અમર્ત્યોને અભય આપી પછી તે યુદ્ધકાર્યમાં પ્રવૃત્ત થઈ।

Verse 25

कालरात्रीं समाहूय कांत्या त्रैलोक्यसुंदरीम् । प्रेषयामास रुद्राणी तमाह्वातुं सुरद्रुहम्

રુદ્રાણીએ કાલરાત્રિને બોલાવી—કાંતિથી ત્રૈલોક્યસુંદરી એવી તેણીને—દેવદ્રોહી તે શત્રુને બોલાવવા માટે પ્રેષિત કરી।

Verse 26

कालरात्री समासाद्य तं दैत्यं दुष्टचेष्टितम् । उवाच दैत्याधिपते त्यज त्रैलोक्यसंपदम्

કાલરાત્રિ દुष્ટ ચેષ્ટાવાળા તે દૈત્યને સમીપ જઈ બોલી—“હે દૈત્યાધિપતિ, ત્રૈલોક્યસંપદનો ત્યાગ કર.”

Verse 27

त्रिलोकीं लभतामिंद्रस्त्वं तु याहि रसातलम् । प्रवर्तंतां क्रियाः सर्वा वेदोक्ता वेदवादिनाम्

ઇન્દ્ર ફરી ત્રિલોકને પ્રાપ્ત કરે; અને તું તો રસાતળમાં જા. વેદવચનથી નિર્ધારિત, વેદજ્ઞો દ્વારા આચરિત સર્વ ક્રિયાઓ નિર્વિઘ્ન પ્રવર્તે.

Verse 28

अथ चेद्गर्वलेशोऽस्ति तदायाहि समाजये । अथवा जीविताकांक्षी तदिंद्रं शरणं व्रज

અને જો ગર્વનો લેશમાત્ર પણ બાકી હોય, તો આવ—યુદ્ધમાં સામનો કર. નહિ તો, જીવવાની ઇચ્છા હોય તો ઇન્દ્રનું શરણ ગ્રહણ કર.

Verse 29

इति वक्तुं महादेव्या महामंगलरूपया । त्वदंतिके प्रेषिताहं मृत्युस्ते तदुपेक्षया

આ કહેવા માટે, પરમ મંગલસ્વરૂપા મહાદેવીએ મને તારા સમીપે મોકલ્યો છે. જો તું તેને અવગણશે, તો એ ઉપેક્ષાથી જ તારો મૃત્યુ નિશ્ચિત છે.

Verse 30

अतो यदुचितं कर्तुं तद्विधेहि महासुर । परं हितं चेच्छृणुयाज्जीवग्राहं ततो व्रज

અતએવ, હે મહાસુર, જે યોગ્ય છે તે જ કર. જો તું પરમ હિતની વાત સાંભળવા ઇચ્છે, તો જીવન-રક્ષાનો ઉપાય ગ્રહણ કરી તે મુજબ પ્રસ્થાન કર.

Verse 31

इत्याकर्ण्य वचो देव्या महाकाल्याः स दैत्यराट् । प्रजज्वाल तदा क्रोधाद्गृह्यतां गृह्यतामियम्

દેવી મહાકાળીનું વચન સાંભળી તે દૈત્યરાજ ક્રોધથી પ્રજ્વલિત થયો અને બૂમ પાડી—“આને પકડો, પકડો!”

Verse 32

त्रैलोक्यमोहिनी ह्येषा प्राप्ता मद्भाग्यगौरवैः । त्रैलोक्यराज्यसंपत्ति वल्ल्याः फलमिदं महत्

નિશ્ચયે આ ત્રૈલોક્યમોહિની મારા ભાગ્યના ગૌરવથી મને પ્રાપ્ત થઈ છે. ત્રૈલોક્યના રાજ્ય અને સંપત્તિરૂપ સમૃદ્ધિ-વલ્લીનું આ મહાન પરિપક્વ ફળ છે.

Verse 33

एतदर्थं हि देवर्षि नृपा बंदी कृता मया । अनायासेन मे प्राप्ता गृहमेषा शुभोदयात्

હે દેવર્ષિ! આ જ હેતુથી મેં રાજાઓને બંધિ બનાવ્યા હતા. અને હવે શુભોદયના કારણે તે અનાયાસે મારા ગૃહમાં આવી પહોંચી છે.

Verse 34

अवश्यं यस्य योग्यं यत्तत्तस्येहोपतिष्ठते । अरण्ये वा गृहे वापि यतो भाग्यस्य गौरवात्

જેના માટે જે ખરેખર યોગ્ય છે, તે તેને અહીં અવશ્ય પ્રાપ્ત થાય છે—વનમાં હોય કે ઘરમાં—કારણ કે ભાગ્યનો પ્રભાવ પ્રબળ છે.

Verse 35

अंतःपुरचरा एतां नयंत्वंतःपुरं महत् । अनया सदलं कृत्या मम राष्ट्रमलंकृतम्

અંતઃપુરની સ્ત્રીઓ આને મહાન અંતઃપુરમાં લઈ જાય. આની સાથે તેના દળ અને સેવાકાર્ય સહિત મારું રાજ્ય અલંકૃત થયું છે.

Verse 36

अहो महोदयश्चाद्य जातो मम महामते । केवलं न ममैकस्य सर्वदैत्यान्वयस्य च

અહો મહામતે! આજે મને મહાન સમૃદ્ધિ પ્રાપ્ત થઈ છે. આ માત્ર મારા માટે નથી, પરંતુ સમગ્ર દૈત્યવંશ માટે પણ છે.

Verse 37

नृत्यंतु पितरश्चाद्य मोदंतां बांधवाः सुखम् । मृत्युः कालोंऽतको देवाः प्राप्नुवंत्वद्य मे भयम्

આજે પિતૃગણ નૃત્ય કરે અને મારા બંધુજન સુખથી આનંદિત થાય. મૃત્યુ, કાળ, અંતક અને દેવગણ પણ—આજે—મારો ભય પામે.

Verse 38

इति यावत्समायातास्तां नेतुं सौविदल्लकाः । तावत्तया कालरात्र्या प्रत्युक्तो दैत्यपुंगवः

તે આમ બોલતો હતો એટલામાં તેને લઈ જવા સૌવિદલ્લક સેવકો આવી પહોંચ્યા. તત્કાળ કાલરાત્રીએ દૈત્યશ્રેષ્ઠને પ્રતિઉત્તર આપ્યો.

Verse 39

कालरात्र्युवाच । दैत्यराज महाप्राज्ञ नैतद्युक्तं भवादृशाम् । वयं दूत्यः परवशा राजनीतिविदुत्तम

કાલરાત્રિ બોલ્યા—હે દૈત્યરાજ, હે મહાપ્રાજ્ઞ! આ આપ જેવા માટે યોગ્ય નથી. અમે તો પરવશ દૂતીઓ છીએ, હે રાજનીતિના ઉત્તમ જાણકાર।

Verse 40

अल्पोपि दूतसंबाधां न विदध्यात्कदाचन । किं पुनर्ये भवादृक्षा महांतो बलिनोऽधिपाः

સામાન્ય માણસ પણ કદી દૂતને કષ્ટ કે અવરોધ આપતો નથી; તો આપ જેવા મહાન, બળવાન અધિપતિઓ તો કેવી રીતે આપશે!

Verse 41

दूतीषु कोनुरागोयं महाराजाल्पिकास्विह । अनायासेन च वयमायास्यामस्तदागमात्

હે મહારાજ! અહીં અમ જેવી તુચ્છ દૂતીઓ પ્રત્યે આ કેવો અનુરાગ? અને આવવાનો સમય આવશે ત્યારે અમે અનાયાસે ફરી આવી જઈશું.

Verse 42

विजित्य समरे तां तु स्वामिनीं मम दैत्यप । मादृशीनां सहस्रणि परिभुंक्ष्व यथेच्छया

હે દૈત્યપતિ! સમરમાં મારી તે સ્વામિનીને જીતીને, મારી જેવી સ્ત્રીઓના સહસ્રોને તારી ઇચ્છા મુજબ ભોગવ.

Verse 43

अद्यैव ते महासौख्यं भावितस्याविलोकनात् । बांधवानां सुखं तेद्य भविता सह पूर्वजैः

આજ જ, જે વિધિથી નિશ્ચિત છે તેનું દર્શન થતાં તને મહાસુખ મળશે; અને આજ જ, પૂર્વજો સહિત તારા બંધુઓનું સુખ પણ સિદ્ધ થશે.

Verse 44

संपत्स्यंतेऽद्य ते कामाः सर्वे ये चिरचिंतिताः । अबला सा च मुग्धा च तस्यास्त्राता न कश्चन

આજ તારી લાંબા સમયથી વિચારેલી બધી ઇચ્છાઓ પૂર્ણ થશે. તે અબલા અને નિર્દોષ છે; તેની રક્ષા કરનાર કોઈ નથી.

Verse 45

सर्वरूपमयी चैव तां भवान्द्रष्टुमर्हति । अहं हि दर्शयिष्यामि यत्र साऽस्ति जगत्खनिः

તે સર્વરૂપમયી છે; તમે તેને દર્શન કરવા યોગ્ય છો. જ્યાં તે છે—જે જગતની ખાણ/મૂલસ્રોત છે—તે સ્થાન હું જાતે બતાવીશ.

Verse 46

धृतायामपि चैकस्यां कस्ते कामो भविष्यति । अहं ते सन्निधिं नैव त्यक्ष्याम्यद्य दिनावधि

એકને પણ જો તું પકડી લે, તો તારી કઈ ઇચ્છા બાકી રહેશે? આજે દિવસના અંત સુધી હું તારી સન્નિધિ કદી છોડિશ નહીં.

Verse 47

ततो निवारयैतान्मामादित्सून्सौविदल्लकान् । इति श्रुत्वा वचस्तस्याः स कामक्रोधमोहितः

ત્યારે તેણીએ કહ્યું—“મને પકડવા ઇચ્છતા આ સૌવિદલ્લકોને રોકો.” તેના વચન સાંભળી તે કામ અને ક્રોધથી મોહિત થયો.

Verse 48

तामेव बह्वमंस्तैकां दूतीं मृत्योरिवासुरः । शुद्धांतरक्षिणश्चैतां शुद्धां तं प्रापयंत्वरम्

તે અસુરે એ એકલી દૂતીને જાણે મૃત્યુ સમજી. અને અંતઃપુરના શુદ્ધ રક્ષકો પણ તેને ઝડપથી તે ઉત્તમ સ્ત્રી પાસે પહોંચાડી દીધો.

Verse 49

इति तेन समादिष्टाः सर्वे वर्पवरा मुने । तां धर्तुमुद्यमं चक्रुर्बलेन बलवत्तराः

તેના આદેશથી, હે મુનિ, તે બધા શ્રેષ્ઠ વીરો—બળવાનો કરતાં પણ વધુ બળવાન—બળપૂર્વક તેને પકડવા પ્રયત્ન કરવા લાગ્યા.

Verse 50

सा तान्भस्मीचकाराशु हुंकारजनिताग्निना । ततो दैत्यपतिः क्रुद्धो दृष्ट्वा तान्भस्मसात्कृतान्

તેણીએ પોતાના હુંકારથી ઉત્પન્ન અગ્નિ વડે તેમને ક્ષણમાં ભસ્મ કરી દીધા. પછી દૈત્યપતિ તેમને ભસ્મસાત થયેલા જોઈ ક્રોધિત થયો.

Verse 51

क्षणेनैव तया दूत्या दैत्त्यास्त्र्ययुतसंमितान् । दृशा व्यापारयामास दुर्धरं दुर्मुखं खरम्

એ દૂતીએ ક્ષણમાં જ પોતાની દૃષ્ટિથી દૈત્યાસ્ત્રોના દશ-સહસ્ર સમાન, દુર્ધર, ભયાનક-મુખ અને ઉગ્ર શક્તિઓને પ્રવર્તિત કરી દીધી.

Verse 52

सीरपाणिं पाशपाणिं सुरेंद्रदमनं हनुम् । यज्ञारिं खङ्गलोमानमुग्रास्यं देवकंपनम्

આહ્વાન કરો—સીરપાણિ, પાશપાણિ, ઇન્દ્રને દમન કરનાર હનુમાન; યજ્ઞનો શત્રુ ખઙ્ગલોમાન, ઉગ્રાસ્ય અને દેવકંપન।

Verse 53

बद्ध्वा पाशैरिमां दुष्टामानयंत्वाशु दानवाः । विध्वस्तकेशवेशां च विस्त्रस्तांबरभूषणाम्

પાશોથી આ દુષ્ટાને બાંધીને તુરંત અહીં લાવો, હે દાનવો—તેના કેશ-વેશ વિખરાયેલા છે અને વસ્ત્ર-ભૂષણ છૂટા પડી ગયા છે।

Verse 54

इति दैत्याधिपादेशाद्दुर्धरप्रमुखास्ततः । पाशासिमुद्गरधरास्तामादातुं कृतोद्यमाः

આ રીતે દૈત્યાધિપતિના આદેશથી દુર્ધર વગેરે આગળ વધ્યા—પાશ, ખડ્ગ અને ગદા ધારણ કરીને, તેને પકડી લેવા ઉદ્યત।

Verse 55

गिरींद्रगुरुवर्ष्माणः शस्त्रास्त्रोद्यतपाणयः । दिगंतं ते परिप्राप्तास्तदुच्छ्वासानिलाहताः

તેમના દેહ મહાપર્વતો જેવા વિશાળ હતા; હાથમાં શસ્ત્ર-અસ્ત્ર ઉંચા કરીને તેઓ દિગંત સુધી પહોંચ્યા, પરંતુ તેના શ્વાસની પવનથી આઘાત પામી પાછા ઠેલાઈ ગયા।

Verse 56

तेषूड्डीनेषु दैत्येषु शतकोटिमितेषु च । निर्जगाम ततः सा तु कालरात्रिर्नभोध्वगा

જ્યારે શતકોટિ દૈત્ય ઉછળી છૂટા પડી ગયા, ત્યારે આકાશમાં ગમન કરનારી તે કાલરાત્રિ સ્વયં પ્રગટ થઈ।

Verse 57

ततस्तां तु विनिर्यांतीमनुजग्मुर्महासुराः । कोटिकोटिसहस्राणि पूरयित्वा तु रोदसी

પછી તે બહાર નીકળતી જ મહાસુરો તેના પાછળ ગયા; કરોડે કરોડ, હજારે હજારે સૈન્યથી બંને લોક ભરાઈ ગયા।

Verse 58

दुर्गोनाम महादैत्यः शतकोटि रथावृतः । गजानामर्बुदशतद्वयेनपारिवारितः

દુર્ગ નામનો મહાદૈત્ય શતકોટિ રથોથી ઘેરાયેલો હતો અને હાથીઓના બે સો અર્બુદથી ચારે તરફથી પરિઘેરાયેલો હતો।

Verse 59

कोट्यर्बुदेन सहितो हयानां वातरंहसाम् । पदातिभिरसंख्यातैः पच्चूर्णितशिलोच्चयैः

તે પવનવેગે દોડતા ઘોડાઓના કોટિ-અર્બુદ સાથે હતો અને અણગણિત પદાતિઓથી યુક્ત હતો, જે પથ્થરી ટેકરાઓને પણ ચૂર્ણ કરી દેતા।

Verse 60

उदायुधैर्महाभीमैःकृतत्रिजगतीभयैः । समेतः स महादैत्यो दुर्गः क्रुद्धो विनिर्ययौ

ત્રિલોકને ભયભીત કરનાર અતિ ભયંકર ઉઠાવેલા શસ્ત્રોથી સજ્જ થઈ, સૈન્યসহિત તે મહાદૈત્ય દુર્ગ ક્રોધે કરીને બહાર નીકળ્યો।

Verse 61

अथ दृष्ट्वा महादेवी विंध्याचलकृतालयाम् । आगत्य कालरात्र्यां च निवेदित तदागसम्

પછી મહાદેવીએ વિંધ્યાચલમાં નિવાસ કરનાર તેણીને જોઈને, આવી કાલરાત્રિને તે અપરાધની વાત નિવેદન કરી।

Verse 62

महाभुजसहस्राढयां महातेजोभिबृंहिताम् । तत्तद्घोरप्रहरणां रणकौतुकसादराम्

તે હજારો મહાબાહુઓથી પરિપૂર્ણ અને અપાર તેજથી વધેલી હતી. નાનાવિધ ઘોર શસ્ત્રો ધારણ કરીને, રણકૌતુક માટે શ્રદ્ધાપૂર્વક ઉત્સુક હતી.

Verse 63

प्रौद्यच्चंद्रसहस्रांशु निर्मार्जित शुभाननाम् । लावण्यवार्धि निर्गच्छच्चंचच्चंद्रैकचंद्रिकाम्

તેનું શુભ મુખ જાણે ઉગતા સહસ્ર ચંદ્રોના કિરણોથી ધોઈને વધુ તેજસ્વી બન્યું. તેના લાવણ્ય-સમુદ્રમાંથી એક જ કંપતી ચંદ્રિકા વહેતી નીકળી.

Verse 64

महामाणिक्यनिचय रोचिःखचितविग्रहाम् । त्रैलोक्यरम्यनगरी सुप्रकाशप्रदीपिकाम्

તેનું સ્વરૂપ મહામાણિક્યના ઢગલાની કાંતિથી ખচিত હતું. ત્રિલોક્યને રમ્ય લાગતી નગરી માટે તે અતિપ્રકાશમાન દીપિકા સમાન હતી.

Verse 65

हरनेत्राग्निनिर्दग्ध कामजीवातुवीरुधम् । लसत्सौंदर्यसंभार जगन्मोहमहौषधिम्

તે હરનાં નેત્રાગ્નિથી દગ્ધ થયેલા કામદેવને પણ જીવંત કરનાર સંજીવની વેલ હતી. ઝળહળતા સૌંદર્યસંભારથી યુક્ત, જગતને મોહીત કરનાર મહૌષધિ હતી.

Verse 66

विषमेषु शरैर्भिन्नहृदयो दैत्यपुंगवः । आदिष्टवान्महासैन्यनायकानुप्रशासनः

વિષમ પરિસ્થિતિમાં બાણોથી ભેદાયેલ હૃદય ધરાવતો દૈત્યશ્રેષ્ઠ, શાસનપૂર્વક, પોતાની મહાસેનાના નાયકોને આદેશ આપતો થયો.

Verse 67

अयि जंभ महाजंभ कुजंभ विकटानन । लंबोदर महाकाय महादंष्ट्र महाहनो

હે જંભ, હે મહાજંભ, હે કુજંભ, હે વિકટાનન! હે લંબોદર, મહાકાય, મહાદંષ્ટ્ર અને મહાહનુ!

Verse 68

पिंगाक्ष महिषग्रीव महोग्रात्युग्रविग्रह । क्रूराक्ष क्रोधनाक्रंद संक्रंदन महाभय

હે પિંગાક્ષ, હે મહિષગ્રીવ, અતિ ઉગ્ર અને ભયાનક સ્વરૂપવાળા! હે ક્રૂરાક્ષ, ક્રોધથી ગર્જન કરનાર—હે સંક્રંદન, મહાભય!

Verse 69

जितांतक महाबाहो महावक्त्र महीधर । दुंदुभे दुंदुभिरव महादुंदुभिनासिक

હે જીતાંતક, મહાબાહો! હે મહાવક્ત્ર, મહીધર! હે દુંદુભે, દુંદુભિ-રવવાળા! હે મહાદુંદુભિ-નાસિક!

Verse 70

उग्रास्य दीर्घदशनमेवकेश वृकानन । सिंहास्य सूकरमुख शिवाराव महोत्कट

હે ઉગ્રાસ્ય, દીર્ઘદશન, એકકેશ, વૃકાનન! હે સિંહાસ્ય, સૂકરમુખ! હે શિવારાવ, મહોત્કટ!

Verse 71

शुकतुंड प्रचंडास्य भीमाक्ष क्षुदमानस । उलूकनेत्र कंकास्य काकतुंड करालवाक्

હે શુકતુંડ, પ્રચંડાસ્ય! હે ભીમાક્ષ, ક્ષુદ્રમાનસ! હે ઉલૂકનેત્ર, કંકાસ્ય! હે કાકતુંડ, કરાલવાક્!

Verse 72

दीर्घग्रीव महाजंघ क्रमेलक शिरोधर । रक्तबिंदो जपानेत्र विद्युज्जिह्वाग्नितापन

હે દીર્ઘગ્રીવ, મહાજંઘ, ક્રમેલક, શિરોધર! હે રક્તબિંદુ, જપાનેત્ર, વિદ્યુજ્જિહ્વા અને અગ્નિતાપન!

Verse 73

धूम्राक्ष धूमनिःश्वास चंडचंडांशुतापन । महाभीषणमुख्याश्च शृण्वंत्वाज्ञां ममादरात्

હે ધૂમ્રાક્ષ, ધૂમનિઃશ્વાસ, ચંડ, ચંડાંશુતાપન તથા મહાભીષણ-પ્રમુખ અન્યોએ! આદરપૂર્વક મારી આજ્ઞા સાંભળો.

Verse 74

भवत्स्वेतेषु चान्येषु एतां विंध्यवासिनीम् । धृत्यानेष्यति बुद्ध्या वा बलेनापि च्छलेन वा

તમામાંથી—અને અન્યમાંથી પણ—કોઈક આ વિંધ્યવાસિનીને દૃઢ નિશ્ચયથી અહીં લાવે; બુદ્ધિથી, બળથી અથવા છલથી પણ.

Verse 76

यांतु क्षिप्रं नयावन्मे पंचेषु शरपीडितम् । मनोविह्वलतां गच्छेदेतत्प्राप्तेरभावतः

તેઓ તત્કાળ જાય અને તેને મારી પાસે લઈ આવે; હું પંચબાણોના શરોથી પીડિત છું. આ ન મળે તો મારું મન અત્યંત વ્યાકુળ થઈ જશે.

Verse 77

इत्याकर्ण्य वचस्तस्य दुर्गस्य दनुजेशितुः । प्रोचुः सर्वे तदा दैत्याः प्रबद्धकरसंपुटाः

તે કઠોર દાનવાધિપતિના વચન સાંભળી, ત્યારે સર્વ દૈત્યો કરજોડી વિનયપૂર્વક બોલ્યા.

Verse 78

अवधेहि महाराज किमेतत्कर्मदुष्करम् । अनाथायास्तथैकस्या अबलया विशेषतः

હે મહારાજ, વિચાર કરો—આ કાર્ય દુષ્કર કેમ બને? વિશેષ કરીને જ્યારે તે અનાથ, એકલી અને નિર્બળ સ્ત્રી છે.

Verse 79

अस्या आनयने कोयं महायत्नविधिः प्रभो । कोऽस्मान्प्रलयकालाग्निमहाज्वालावलीसमान्

હે પ્રભુ, તેને લાવવા માટે આટલો મહાયત્ન અને વિસ્તૃત ઉપાય શા માટે? પ્રલયકાળની અગ્નિની મહાજ્વાલાઓ સમાન અમને કોણ સહન કરી શકે?

Verse 80

सहेत त्रिषु लोकेषु त्वत्प्रसादात्कृतोद्यमान् । यद्यादेशो भवेदद्य तदेंद्रं स मरुद्गणम्

તમારા પ્રસાદથી અમે ઉદ્યત થઈએ તો ત્રિલોકમાં બધું સહન કરી જીત મેળવી શકીએ. આજે તમારી આજ્ઞા હોય તો ઇન્દ્ર પણ મરુદ્ગણ સહિત વશ થશે.

Verse 81

सांतःपुरं समानीय क्षिप्नुमस्त्वत्पदाग्रतः । भूर्भुवःस्वरिदं सर्वं त्वदाज्ञावशवर्तितम्

અંતઃપુર સહિત તેને લાવી અમે ત્વરિત તમારા ચરણાગ્રે હાજર કરી દઈશું. ભૂઃ-ભુવઃ-સ્વઃ—આ સર્વ તમારા આજ્ઞાવશમાં વર્તે છે.

Verse 82

महर्जनस्तपःसत्यलोकास्त्वदधिकारिणः । तत्राप्यसाध्यं नास्माकं त्वन्निदेशान्महासुर

મહર્, જન, તપ અને સત્ય લોક પણ તમારા અધિકારમાં છે. હે મહાસુર, તમારા નિર્દેશથી ત્યાં પણ અમારે માટે કશું અસાધ્ય નથી.

Verse 83

वैकुंठनायको नित्यं त्वदाज्ञापरिपालकः । यानि रम्याणि रत्नानि तानि संप्रेषयन्मुदा

વૈકુંઠનાથ સદા તમારી આજ્ઞાનું પાલન કરે છે; જે જે રમ્ય રત્નો છે, તે બધાં આનંદથી મોકલે છે.

Verse 84

अस्माभिरेव संत्यक्तः कैलासाधिपतिः स वै । विपाशी चातिनिःस्वत्वाद्भस्मकृत्त्यहिभूषणः

એ કૈલાસાધિપતિને તો અમે જ ત્યજી દીધો છે; અતિ નિઃસ્વ હોવાથી તે ભૂખ્યો રહે છે—ભસ્મલિપ્ત, ચર્મવસ્ત્રધારી અને સર્પોને ભૂષણ કરનાર।

Verse 85

अर्धांगेनास्मद्भयतो योषिदेका निगूहिता । तस्य ग्रामेपि सकले द्वितीयो न चतुष्पदः

અમારા ભયથી તેણે પોતાના અર્ધાંગમાં એક જ સ્ત્રીને ગુપ્ત રાખી છે; અને તેના સમગ્ર ગામમાં બીજું કોઈ ચતુષ્પદ પણ નથી.

Verse 86

एकोऽजरद्गवः सोपि नान्यस्मात्परिजीवति । श्मशानवासिनः सर्वे सर्वे कौपीनवाससः

એક જ અજર વૃષભ છે, અને તે પણ બીજાના આધારથી જીવતો નથી; તેઓ બધા શ્મશાનવાસી છે અને બધા કૌપીન જ ધારણ કરે છે.

Verse 87

सर्वे विभूतिधवला सर्वेप्येक कपर्द्दिनः । समस्ते नगरे तस्य वसंत्येवंविधा गणाः

બધા વિભૂતિથી ધવળ છે, અને બધા એક જ કપર્દ (જટાગુચ્છ) ધારણ કરે છે; તેના સમગ્ર નગરમાં આવા જ ગણો વસે છે.

Verse 88

तेषां गणानां किं कुर्मो दरिद्राणां वयं विभो । समुद्रा रत्नसंभारं प्रत्यहं प्रेषयंति च

હે વિભો! તે દરિદ્ર ગણો માટે અમે શું કરી શકીએ? સમુદ્રો પણ પ્રતિદિન રત્નોનો ઢગલો મોકલે છે।

Verse 89

नागा वराकाश्चास्माकं सायंसायं स्वयं प्रभो । प्रदीपयंति सततं फणा रत्नप्रदीपकान्

હે પ્રભો! અમારા વિનમ્ર નાગો સાંજેસાંજ પોતે જ પોતાના ફણાં પર રત્નદીપો સતત પ્રજ્વલિત કરે છે।

Verse 90

कल्पद्रुमः कामगवी चिंतामणिगणा बहु । तव प्रसादादस्माकमपि तिष्ठंति वेश्मसु

તમારા પ્રસાદથી અમારા ઘરોમાં પણ કલ્પદ્રુમ, કામધેનુ અને અનેક ચિંતામણિ રત્નસમૂહો સ્થિત છે।

Verse 91

वायुर्व्यजनतां यातस्त्वां सेवेत प्रयत्नतः । स्वच्छान्यंबूनि वरुणः प्रत्यहं पूरयत्यहो

વાયુ વ્યજનધારી બની પ્રયત્નપૂર્વક તમારી સેવા કરે છે; અને વરુણ—અહો!—પ્રતિદિન નિર્મળ જળોથી (સ્થાન) ભરી દે છે।

Verse 92

वासांसि क्षालयेदग्निश्चंद्रश्छत्रधरः स्वयम् । सूर्यः प्रकाशयेन्नित्यं क्रीडावाप्यंबुजानि च

અગ્નિ વસ્ત્રો ધોઈ આપે છે; ચંદ્ર સ્વયં છત્ર ધારણ કરે છે; અને સૂર્ય નિત્ય ક્રીડાવાપીના કમળોને પણ પ્રકાશિત કરે છે।

Verse 93

कस्त्वत्प्रसादं नेक्षेत मर्त्यामर्त्योरगेषु च । सर्वे त्वामुपजीवंति सुराऽसुरखगादयः

હે દેવ! મર્ત્ય, અમર્ત્ય અને નાગકુળમાં એવો કોણ છે કે જે તમારા પ્રસાદની ઇચ્છા ન કરે? દેવો, અસુરો, પક્ષીઓ વગેરે સર્વ જીવો તમારા આધારથી જ જીવંત છે।

Verse 94

पश्य नः पौरुषं राजन्नानयामो बलादिमाम् । इत्युक्त्वा युगपत्सर्वे क्षुब्धास्तोयधयो यथा

“હે રાજન! અમારું પરાક્રમ જુઓ—અમે એને બળપૂર્વક અહીં લઈ આવીશું.” એમ કહી તેઓ બધા એકસાથે ક્ષુબ્ધ જલરાશિ જેવી રીતે ધસી આવ્યા।

Verse 95

संवर्तकालमासाद्य प्लावितुं जगतीमिमाम् । रणतूर्य निनादश्च समुत्तस्थौ समंततः

જાણે પ્રલયકાળ આવી આ ધરતીને પ્લાવિત કરવા આવ્યો હોય તેમ, રણતૂર્યોનો નાદ ચારે તરફથી ઊઠ્યો।

Verse 96

रोमांचिता यच्छ्रवणात्कातरा अप्यकातराः । ततो देवा भयत्रस्ताश्चकंपे च वसुंधरा

એ ધ્વનિ સાંભળતાં જ નિર્ભય પણ રોમાંચિત થઈ કંપી ઊઠ્યા. ત્યારબાદ દેવો ભયથી ત્રસ્ત થયા અને વસુંધરા પણ ધ્રુજી ઊઠી।

Verse 97

क्षुब्धा अंबुधयः सर्वे पेतुर्नक्षत्रमालिकाः । रोदसीमंडलं व्याप्तं तेन तूर्यरवेण वै

બધા સમુદ્રો ક્ષુબ્ધ થયા અને નક્ષત્રમાળાઓ જાણે પડી ગઈ. તે તૂર્યરવથી દ્યાવા-પૃથ્વીનું સમગ્ર મંડળ વ્યાપ્ત થઈ ગયું।

Verse 98

ततो भगवती देवी स्वशरीरसमुद्भवाः । शक्तीरुत्पादयामास शतशोऽथ सहस्रशः

ત્યારે ભગવતી દેવીએ પોતાના જ શરીરમાંથી ઉત્પન્ન થયેલી શક્તિઓને—પ્રથમ સૈંકડો અને પછી સહસ્રોની સંખ્યામાં—પ્રગટ કરી।

Verse 99

ताभिः शक्तिभिरेतेषां बलिनां दितिजन्मनाम् । प्रत्येकं परितो रुद्ध उद्वेलः सैन्यसागरः

એ શક્તિઓએ દિતિજન્મા બલવાન દૈત્યોના ઉછળતા સૈન્ય-સમુદ્રને ચારે તરફથી ઘેરી લીધો; દરેક દળ અલગ અલગ રીતે બંધાઈ ગયું।

Verse 100

शस्त्रास्त्राणि महादैत्यैर्यान्युत्सृष्टानि संगरे । ताभिः शक्तिभिरुग्राणि तृणीकृत्योज्झितान्यरम्

મહાદૈત્યોે યુદ્ધમાં ફેંકેલા ભયંકર શસ્ત્ર-અસ્ત્રોને તે શક્તિઓએ તૃણ સમાન તુચ્છ કરી તત્કાળ દૂર ફેંકી દીધાં।

Verse 110

स च बाणस्तया देव्या निज बाणैर्महाजवैः । निवारितोपि वेगेन तां देवीमभ्यगान्मुने

હે મુને! તે બાણને દેવીએ પોતાના મહાવેગી બાણોથી રોક્યો હોવા છતાં, તેના જ વેગથી તે દેવીએ તરફ ધસી આવ્યો।

Verse 119

तावञ्जगज्जनन्याताः प्रेरिता निज शक्तयः । विचेरुर्दैत्यसैन्येषु संवर्ते मृत्युसैन्यवत्

એટલા સમય સુધી જગજ્જનનીની આજ્ઞાથી પ્રેરિત તેની સ્વશક્તિઓ દૈત્યસેનાઓમાં પ્રલયકાળના મૃત્યુસૈન્ય સમાન વિહરતી રહી।