Adhyaya 44

Verse 1

स्कंद उवाच । अन्यान्यपि च लिंगानि कथयामि महामुने । अमृतेशमुखादीनि यन्नामाप्यमृतप्रदम्

સ્કંદે કહ્યું—હે મહામુને! હું અન્ય લિંગોનું પણ વર્ણન કરું છું—અમૃતેશ વગેરે—જેનાં નામમાત્રથી પણ અમૃતસમાન મોક્ષ પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 2

पुरा सनारु नामासीन्मुनिरत्र गृहाश्रमी । ब्रह्मयज्ञरतो नित्यं नित्यं चातिथिदैवतः

પૂર્વકાળે અહીં સનારુ નામના એક મુનિ ગૃહસ્થાશ્રમમાં હતા; તેઓ નિત્ય બ્રહ્મયજ્ઞમાં રત રહેતા અને અતિથિઓને સદા દેવતુલ્ય માનતા।

Verse 3

लिंगपूजारतो नित्यं नित्यं तीर्थाप्रतिग्रही । तस्यर्षेरभवत्पुत्रः सनारोरुपजंघनिः

તે નિત્ય લિંગપૂજામાં રત રહેતા અને નિત્ય તીર્થપ્રસાદ (તીર્થજળ) ભક્તિપૂર્વક ગ્રહણ કરતા; તે મુનિ સનારુને ઉપજંઘની નામનો પુત્ર થયો।

Verse 4

स कदाचिद्गतोरण्यं तत्र दष्टः पृदाकुना । अथ तत्स वयोभिश्च स आनीतः स्वमाश्रमम्

તે એક વખત અરણ્યમાં ગયો; ત્યાં તેને વિષધર સર્પે દંશ કર્યો. પછી તેના સાથીઓએ તેને ઉઠાવી પોતાના આશ્રમમાં પાછો લાવ્યો.

Verse 5

सनारुणा समुच्छ्वस्य नीतः स उपजंघनिः । महाश्मशानभूभागं स्वर्गद्वारसमीपतः

સનારુ વ્યથાથી હાંફતો ઉપજંઘનિને સ્વર્ગદ્વારની નજીક આવેલા મહાશ્મશાનના ભૂભાગ પર લઈ ગયો.

Verse 6

तत्रासीच्छ्रीफलाकारं लिंगमेकं सुगुप्तवत् । निधाय तत्र तं यावच्छवं संचिंतयेत्सुधीः

ત્યાં શ્રીફળ (નારિયળ) જેવા આકારનું એક લિંગ હતું, જાણે સારી રીતે ગુપ્ત રાખેલું. તેને ત્યાં મૂકી તે વિદ્વાન તેને શવ સમાન માની વિચાર કરવા લાગ્યો.

Verse 7

सर्पदष्टस्य संस्कारः कथं भवति चेति वै । तावत्स जीवन्नुत्तस्थौ सुप्तवच्चौपजंघनिः

‘સર્પદંશિતનો અંત્યેષ્ટિ-સંસ્કાર કેવી રીતે થાય?’ એમ વિચારતાં જ, ઉપજંઘની ઊંઘમાંથી જાગ્યો હોય તેમ જીવિત થઈ ઊભો થયો.

Verse 8

अथ तं वीक्ष्य स मुनिः सनारुरुपजंघनिम् । पुनः प्राणितसंपन्नं विस्मयं प्राप्तवान्परम्

પછી મુનિ સનારુએ ઉપજંઘનિને ફરી પ્રાણસંપન્ન થયેલો જોઈ પરમ આશ્ચર્ય પામ્યો.

Verse 9

प्राणितव्येऽत्र को हेतुर्मच्छिशोरुपजंघनेः । क्षेत्राद्बहिरहिर्यं हि दष्टा नैषीत्परासु ताम्

અહીં પ્રાણ ટકીને રહેવાનો શું હેતુ, જ્યારે મારા શિશુની જાંઘ પર સર્પે દંશ કર્યો છે? આ પવિત્ર ક્ષેત્રની બહાર તો સર્પદંશ નિશ્ચયે તેને મૃત્યુ તરફ લઈ જતો.

Verse 10

इति यावत्स संधत्ते धियं तज्जीवितैकिकाम् । तावत्पिपीलिका त्वेका मृतं क्वापि पिपीलिकम्

તે મનમાં માત્ર તે જીવનની ચિંતા રૂપ એક જ વિચાર ગૂંથી રહ્યો હતો, એટલામાં એક કીડી ક્યાંકથી એક મરી ગયેલી કીડીને લઈને આવી.

Verse 11

आनिनाय च तत्रैव सोप्य नन्निर्गतस्ततः । अथ विज्ञाय स मुनिस्तत्त्वं जीवितसूचितम्

તે તેને ત્યાં જ લાવી મૂક્યું અને તે પણ ત્યાંથી ખસ્યું નહીં. ત્યારે મુનિએ જીવનરક્ષણ સૂચવનાર તત્ત્વને સમજી લીધું.

Verse 12

मृदु हस्ततलेनैव यावत्खनति वै मुनिः । तावच्छ्रीफलमात्रं हि लिंगं तेन समीक्षितम्

મુનિએ નરમ હથેળીથી થોડું ખોદતાં જ, બિલ્વફળ જેટલા માપનું એક લિંગ તેમણે જોયું.

Verse 13

सनारुणाथ तल्लिंगं तेन तत्र समर्चितम् । चिरकालीन लिंगस्य कृतं नामापि सान्वयम्

પછી તેમણે ત્યાં અર્ઘ્ય, અરુણ વગેરે ઉપચારોથી તે લિંગની વિધિવત્ પૂજા કરી. અને તે પ્રાચીન લિંગનું નામ પણ પરંપરા-সহ સ્થાપિત કર્યું.

Verse 14

अमृतेश्वरनामेदं लिंगमानंदकानने । एतल्लिंगस्य संस्पर्शादमृतत्वं लभेद्ध्रुवम्

આનંદકાનનમાં આવેલું આ લિંગ ‘અમૃતેશ્વર’ નામે પ્રસિદ્ધ છે. આ લિંગના સ્પર્શમાત્રથી મનુષ્ય નિશ્ચયે અમૃતત્વ (મૃત્યુરહિત અવસ્થા) પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 15

अमृतेशं समभ्यर्च्य जीवत्पुत्रः स वै मुनिः । स्वास्पदं समनुप्राप्तो दृष्टआश्चर्यवज्जनैः

અમૃતેશનું વિધિપૂર્વક પૂજન કરીને તે મુનિ—જેનાનો પુત્ર જીવિત થયો હતો—પોતાના નિવાસસ્થાને પરત ગયો; લોકો આશ્ચર્યથી તેને જોયા કરતા રહ્યા.

Verse 16

तदाप्रभृति तल्लिंगममृतेशं मुनीश्वर । काश्यां सिद्धिप्रदं नृणां कलौ गुप्तं भवेत्पुनः

ત્યાંથી, હે મુનિશ્રેષ્ઠ, કાશીમાં ‘અમૃતેશ’ નામનું તે લિંગ મનુષ્યોને સિદ્ધિ આપે છે; પરંતુ કલિયુગમાં તે ફરી ગૂપ્ત થઈ જાય છે.

Verse 18

अमृतेश समं लिंगं नास्ति क्वापि महीतले । तल्लिंगं शंभुना तिष्ये कृतं गुप्तं प्रयत्नतः

પૃથ્વી પર ક્યાંય અમૃતેશ સમાન બીજું કોઈ લિંગ નથી. તિષ્ય (કલી) યુગમાં શંભુએ તે લિંગને પ્રયત્નપૂર્વક ગૂપ્ત રાખ્યું છે.

Verse 19

अमृतेश्वर नामापि ये काश्यां परिगृह्णते । न तेषामुपसर्गोत्थं भयं क्वापि भविष्यति

કાશીમાં જે માત્ર ‘અમૃતેશ્વર’ નામને પણ આશ્રય કરે છે, તેમને ક્યાંય ઉપસર્ગોથી ઉત્પન્ન થતો ભય ક્યારેય થતો નથી.

Verse 20

मुनेऽन्यच्च महालिंगं करुणेश्वरसंज्ञितम् । मोक्षद्वार समीपे तु मोक्षद्वारेश्वराग्रतः

હે મુનિ! ‘કરુણેશ્વર’ નામે બીજું એક મહાલિંગ છે. તે મોક્ષદ્વારની નજીક, મોક્ષદ્વારેશ્વરના સન્મુખ સ્થિત છે.

Verse 21

दर्शनात्तस्य लिंगस्य महाकारुणिकस्य वै । न क्षेत्रान्निर्गमो जातु बहिर्भवति कस्यचित्

તે મહાકરુણિક લિંગના દર્શન માત્રથી કોઈ પણ વ્યક્તિ આ પવિત્ર ક્ષેત્ર (કાશી)માંથી બહાર કદી જ નીકળતો નથી.

Verse 22

स्नातव्यं मणिकर्ण्यां च द्रष्टव्यः करुणेश्वरः । क्षेत्रोपसर्गजा भीतिर्हातव्या परया मुदा

મણિકર્ણીમાં સ્નાન કરવું અને કરુણેશ્વરના દર્શન કરવાં. ક્ષેત્રમાં ઉપસર્ગોથી ઉપજતો ભય પરમાનંદથી ત્યજી દેવો જોઈએ.

Verse 23

सोमवासरमासाद्य एकभक्तव्रतं चरेत् । यष्टव्यः करुणापुष्पैर्व्रतिना करुणेश्वरः

સોમવારે આવી એકભક્ત વ્રત (એક વખત ભોજન) કરવું. વ્રતીને ‘કરુણા’ પુષ્પોથી કરુણેશ્વરની પૂજા કરવી જોઈએ.

Verse 24

तेन व्रतेन संतुष्टः करुणेशः कदाचन । न तं क्षेत्राद्बहिः कुर्यात्तस्मात्कार्यं व्रतं त्विदम्

તે વ્રતથી સંતોષ પામેલા કરુણેશ ક્યારેય તે ભક્તને આ ક્ષેત્રમાંથી બહાર નહીં કાઢે. તેથી આ વ્રત અવશ્ય કરવું જોઈએ.

Verse 25

तत्पत्रैस्तत्फलैर्वापि संपूज्यः करुणेश्वरः । यो न जानाति तल्लिंगं सम्यग्ज्ञानविवर्जितः

તેના પાંદડાં કે તેના ફળોથી પણ કરુણેશ્વરનું વિધિપૂર્વક પૂજન કરવું જોઈએ. જે તે લિંગને જાણતો નથી, તે સમ્યક્ જ્ઞાનથી વંચિત છે.

Verse 26

तेनार्च्यः करुणावृक्षो देवेशः प्रीयतामिति । यो वर्षं सोमवारस्य व्रतं कुर्यादिति द्विजः

એ જ અર્પણોથી કરુણાવૃક્ષનું અર્ચન કરીને—‘દેવેશ પ્રસન્ન થાઓ’ એમ પ્રાર્થના કરવી. દ્વિજ કહે છે—જે એક વર્ષ સુધી સોમવારનું વ્રત કરે…

Verse 27

प्रसन्नः करुणेशोत्र तस्य दास्यति वांछितम् । द्रष्टव्यः करुणेशोत्र काश्यां यत्नेन मानवैः

અહીં કરુણેશ પ્રસન્ન થાય તો ઇચ્છિત વર આપે છે. તેથી કાશીમાં મનુષ્યોએ પ્રયત્નપૂર્વક કરુણેશના દર્શન કરવા જોઈએ.

Verse 28

इति ते करुणेशस्य महिमोक्तो महत्तरः । यं श्रुत्वा नोपसर्गोत्थं भयं काश्यां भविष्यति

આ રીતે તને કરુણેશની અતિ મહાન મહિમા જણાવાઈ. તેને સાંભળવાથી કાશીમાં આપત્તિજન્ય ભય ઊભો થતો નથી.

Verse 29

मोक्षद्वारेश्वरं चैव स्वर्गद्वोरेश्वरं तथा । उभौ काश्यां नरो दृष्ट्वा स्वर्गं मोक्षं च विंदति

મોક્ષદ્વારેશ્વર તથા સ્વર્ગદ્વારેશ્વર—કાશીમાં આ બંનેના દર્શનથી મનુષ્ય સ્વર્ગ અને મોક્ષ બંને પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 30

ज्योतीरूपेश्वरं लिंगं काश्यामन्यत्प्रकाशते । तस्य संपूजनाद्भक्ता ज्योतीरूपा भवंति हि

કાશીમાં ‘જ્યોતીરૂપેશ્વર’ નામનું લિંગ અનન્ય તેજથી પ્રકાશિત થાય છે. તેનું પૂર્ણ શ્રદ્ધાથી પૂજન કરવાથી ભક્તો પણ નિશ્ચયે જ્યોતિ-સ્વરૂપ બને છે.

Verse 31

चक्रपुष्करिणी तीरे ज्योतीरूपेश्वरं परम् । समभ्यर्च्याप्नुयान्मर्त्यो ज्योतीरूपं न संशयः

ચક્રપુષ્કરિણીના તટે પરમ જ્યોતીરૂપેશ્વરનું વિધિપૂર્વક અર્ચન કરવાથી મનુષ્ય નિઃસંદેહ જ્યોતિ-સ્વરૂપને પામે છે.

Verse 32

यदा भागीरथी गंगा तत्र प्राप्ता सरिद्वरा । तदारभ्यार्चयेन्नित्यं तल्लिंगं स्वर्धुनी मुदा

જ્યારે નદીઓમાં શ્રેષ્ઠ ભાગીરથી ગંગા ત્યાં પહોંચી, ત્યારથી સ્વર્ધુની આનંદપૂર્વક તે લિંગનું નિત્ય પૂજન કરે છે.

Verse 33

पुरा विष्णौ तपत्यत्र तल्लिंगं स्वयमेव हि । तत्राविरासीत्तेजस्वि तेन क्षेत्रमिदं शुभम्

પૂર્વકાળે વિષ્ણુ અહીં તપ કરતા હતા ત્યારે તે લિંગ સ્વયં પ્રગટ થયું. તેજસ્વી રૂપે ત્યાં આવિર્ભૂત થયેલ હોવાથી આ ક્ષેત્ર શુભ છે.

Verse 34

चक्रपुष्करिणी तीरे ज्योतीरूपेश्वरं तदा । दूरस्थोपीह यो ध्यायेत्तस्य सिद्धिरदूरतः

ચક્રપુષ્કરિણીના તટે તે જ્યોતીરૂપેશ્વરનું જે અહીં ધ્યાન કરે, તે દૂર હોય તોય તેની સિદ્ધિ નજીક જ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 35

एतेष्वपि च लिंगेषु चतुर्दशसु सत्तम । लिंगाष्टकं महावीर्यं कर्मबीजदवानलम्

હે સત્તમ પુરુષ! આ ચૌદ લિંગોમાં પણ લિંગાષ્ટક મહાવીર્યવાન છે—કર્મબીજને દહન કરનાર દાવાનલ સમાન.

Verse 36

ओंकारादीनि लिंगानि यान्युक्तानि चतुर्दश । तथा दक्षेश्वरादीनि लिंगान्यष्टौ महांति च

ઓંકારથી આરંભ કરીને જે ચૌદ લિંગો વર્ણવાયા છે; તેમ જ દક્ષેશ્વરથી આરંભ કરીને આઠ મહાન લિંગો પણ છે.

Verse 37

अमृतेश्वर संस्पर्शान्मृता जीवंति तत्क्षणात् । अमृतत्वं भजंतेऽत्र जीवंतः स्पर्शमात्रतः

અમૃતેશ્વરના સ્પર્શથી મૃત પણ તે ક્ષણે જીવંત થાય છે; અને જીવંતો પણ અહીં માત્ર સ્પર્શથી અમૃતત્વ પામે છે.

Verse 38

षदत्रिंशत्तत्त्वरूपोसौ लिगेष्वेषु सदाशिवः । अस्मिन्क्षेत्रे वसन्नित्यं तारकं ज्ञानमादिशेत्

આ લિંગોમાં સદાશિવ છત્રીસ તત્ત્વોના સ્વરૂપે નિવાસ કરે છે; આ ક્ષેત્રમાં નિત્ય વસીને તે તારક જ્ઞાન—ઉદ્ધારક વિદ્યા—ઉપદેશે છે.

Verse 39

क्षेत्रस्य तत्त्वमेतद्धि षट्त्रिंशल्लिंगरूप्यहो । एतेषां भजनात्पुंसां न भवेद्दुर्गतिः क्वचित्

આ ક્ષેત્રનું તત્ત્વ આ જ છે—આ અહો! છત્રીસ લિંગરૂપોથી અદ્ભુત રીતે રચાયેલું છે. એનું ભજન કરનારને ક્યારેય દુર્ગતિ થતી નથી.

Verse 40

मुने रहस्यभूतानि र्लिगान्येतानि निश्चितम् । एतल्लिंगप्रभावाच्च मुक्तिरत्र सुनिश्चिता

હે મુને, આ લિંગો નિશ્ચયે રહસ્યસ્વરૂપ છે. આ લિંગોના પ્રભાવથી કાશીમાં અહીં મુક્તિ નિઃસંદેહ નિશ્ચિત છે.

Verse 41

मोक्षक्षेत्रमिंदं काशी लिंगैरेतैर्मेहामते । एतान्यन्यानि सिद्धानि संभवंति युगेयुगे

હે મહામતે, આ લિંગો દ્વારા કાશી મોખ્ષક્ષેત્ર છે. અને આવા જ અન્ય સિદ્ધ પ્રકટ સ્વરૂપો પણ યુગે યુગે ઉત્પન્ન થાય છે.

Verse 42

आनंदकाननं शंभोः क्षेत्रमेतदनादिमत् । अत्र संस्थितिमापन्ना मुक्ता एव न संशयः

આ શંભુનું આનંદકાનન છે—અનાદિ પવિત્ર ક્ષેત્ર. અહીં સ્થિતિમા પહોંચનાર નિઃસંદેહ મુક્ત જ થાય છે.

Verse 43

योगसिद्धिरिहास्त्येव तपःसिद्धिरिहैव हि । व्रतसिद्धिर्मंत्रसिद्धिस्तीर्थसिद्धिः सुनिश्चितम्

અહીં જ યોગસિદ્ધિ છે, અહીં જ તપસિદ્ધિ છે. વ્રતસિદ્ધિ, મંત્રસિદ્ધિ અને તીર્થફળ—બધું અહીં નિશ્ચિત મળે છે.

Verse 44

सिद्ध्यष्टकं तु यत्प्रोक्तमणिमादि महत्तरम् । तज्जन्मभूमिरेषैव शंभोरानंदवाटिका

અણિમા આદિ જે મહત્તર અષ્ટસિદ્ધિઓ કહેવાય છે, તેમનું જન્મસ્થાન આ જ છે—શંભુની આ આનંદવાટિકા.

Verse 45

निर्वाणलक्ष्म्याः सदनमेतदानंदकाननम् । एतत्प्राप्य न मोक्तव्यं पुण्यैः संसारभीरुणा

આ આનંદકાનન નિર્વાણ-લક્ષ્મીનું જ નિવાસસ્થાન છે. તેને પ્રાપ્ત કરીને સંસારથી ભયભીત સાધકે તેને છોડવું નહીં; પુણ્યકર્મોથી તેને દૃઢપણે ધારણ કરવું જોઈએ.

Verse 46

अयमेव महालाभ इदमेव परं तपः । एतदेव महत्पुण्यं लब्धा वाराणसीह यत्

આ જ મહાલાભ છે, આ જ પરમ તપ છે. આ જ મહાપુણ્ય છે—કે અહીં વારાણસી પ્રાપ્ત થઈ છે.

Verse 47

अवश्यं जन्मिनो मृत्युर्यत्र कुत्र भविष्यति । कर्मानुसारिणी लभ्या गतिः पश्चाच्छुभाशुभा

જન્મેલા માટે મૃત્યુ નિશ્ચિત છે—તે ક્યાંક ને ક્યાંક થશે જ. ત્યારબાદ કર્મ અનુસાર શુભ કે અશુભ ગતિ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 48

मृत्युं विज्ञाय नियतं गतिकर्मानुसारिणीम् । अवश्यं काशिका सेव्या सर्वकर्मनिवारिणी

મૃત્યુ નિશ્ચિત છે અને ગતિ કર્માનુસાર છે એમ જાણી, કાશિકાની સેવા-શરણ અવશ્ય લેવી જોઈએ; કારણ કે તે સર્વ કર્મબંધનોનું નિવારણ કરે છે.

Verse 49

मानुष्यं प्राप्य यं मूढा निमेषमितजीवितम् । न सेवंते पुरीं काशीं ते मुष्टा मंदबुद्धयः

નિમેષમાત્ર ક્ષણભંગુર જીવનવાળી માનવદેહ પ્રાપ્ત કરીને પણ જે મૂઢો કાશીપુરીની સેવા નથી કરતા, તેઓ દયનીય અને મંદબુદ્ધિ છે.

Verse 50

दुर्लभं जन्म मानुष्यं दुर्लभा काशिकापुरी । उभयोः संगमासाद्य मुक्ता एव न संशयः

માનવ જન્મ દુર્લભ છે અને કાશિકાપુરી પણ દુર્લભ છે. બંનેનો સંગમ પ્રાપ્ત થાય તો મુક્તિ નિશ્ચિત—એમાં સંશય નથી.

Verse 51

क्व च तादृक्तपांसीह क्व तादृग्योग उत्तमः । यादृग्भिः प्राप्यते मुक्तिः काश्यां मोक्षोत्तमोत्तमः

આવી તપસ્યા ક્યાં મળે, અને એવો ઉત્તમ યોગ ક્યાં? જે સાધનોથી મુક્તિ પ્રાપ્ત થાય, કાશીમાં જ તે સર્વોત્તમમાં પણ સર્વોત્તમ મોક્ષ મળે છે.

Verse 52

सत्यं सत्यं पुनः सत्यं सत्यपूर्वं पुनःपुनः । न काशी सदृशी मुक्त्यै भूमिरन्या महीतले

સત્ય, સત્ય, ફરી સત્ય—અને સત્યને પ્રથમ રાખીને વારંવાર કહું છું: પૃથ્વી પર મુક્તિ માટે કાશી જેવી બીજી કોઈ ભૂમિ નથી.

Verse 53

विश्वेशो मुक्तिदो नित्यं मुक्त्यै चोत्तरवाहिनी । आनंदकानने मुक्तिर्मुक्तिर्नान्यत्र कुत्रचित्

વિશ્વેશ્વર સદા મુક્તિ આપનાર છે, અને ઉત્તરવાહિની (ગંગા) પણ મુક્તિ માટે છે. આનંદકાનનમાં જ મુક્તિ છે—બીજે ક્યાંય કદી નથી.

Verse 54

एक एव हि विश्वेशो मुक्तिदो नान्य एव हि । स एव काशीं प्रापय्य मुक्तिं यच्छति नान्यतः

વિશ્વેશ્વર જ એકમાત્ર મુક્તિદાતા છે, બીજો કોઈ નથી. તે જ કાશી સુધી પહોંચાડીને મુક્તિ આપે છે; અન્ય ક્યાંયથી નહીં.

Verse 55

सायुज्यमुक्तिरत्रैव सान्निध्यादिरथान्यतः । सुलभा सापि नो नूनं काश्यां मोक्षोस्ति हेलया

અહીં જ સાયુજ્ય-મુક્તિ (ભગવાન સાથે એકત્વ) છે; અન્યત્ર સાન્નિધ્ય વગેરે ફળો મળે છે. તે સાયુજ્ય પણ ખરેખર સહેલું નથી; પરંતુ કાશીમાં મોક્ષ તો જાણે સહેજે પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 56

स्कंद उवाच । शृण्वगस्त्य महाभाग भविष्यं कथयाम्यहम् । कृष्णद्वैपायनो व्यासोऽकथयद्यन्महद्वचः । निश्चिकेतुमनाः पश्चाद्यत्करिष्यति तच्छृणु

સ્કંદે કહ્યું—હે મહાભાગ અગસ્ત્ય, સાંભળ; હું ભવિષ્ય કહું છું. કૃષ્ણદ્વૈપાયન વ્યાસે જે મહાન વચન કહ્યું, તે સાંભળ; અને પછી નિશ્ચય કરવા ઇચ્છીને તે જે કરશે, તે પણ સાંભળ.

Verse 94

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीति साहस्र्यां संहितायां चतुर्थे काशीखंड उत्तरार्धेऽमृतेशादिलिंगप्रादुर्भावोनाम चतुर्नवतितमोऽध्यायः

આ રીતે શ્રી સ્કંદ મહાપુરાણની એકાશી-સહસ્ર શ્લોકોની સંહિતાના ચતુર્થ ભાગમાં, કાશીખંડના ઉત્તરાર્ધમાં ‘અમૃતેશ આદિ લિંગોના પ્રાદુર્ભાવ’ નામનો ચોરાણુંમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.