Adhyaya 31
અગસ્ત્ય મુનિ સ્કંદને ધર્મતીર્થનું માહાત્મ્ય કહેવા વિનંતી કરે છે, જે શંભુએ દેવીને ઉપદેશ્યું હતું. સ્કંદ કહે છે—વૃત્રવધ પછી બ્રહ્મહત્યાદોષથી પીડિત ઇન્દ્ર પ્રાયશ્ચિત્ત માટે ભટકે છે; બૃહસ્પતિના ઉપદેશથી વિશ્વેશ્વર-રક્ષિત કાશીમાં આવે છે, જ્યાં આનંદવનમાં પ્રવેશતાં જ ભારે અશુદ્ધિઓ દૂર ભાગે છે એમ કહેવાય છે. ઉત્તરવાહિની પ્રવાહ પાસે ઇન્દ્ર શિવપૂજન કરે છે અને શિવાજ્ઞા “અહીં સ્નાન કર, હે ઇન્દ્ર” થવાથી ધર્મતીર્થ સ્થાપિત થાય છે; સ્નાનથી ઇન્દ્રનો દોષ શમન પામે છે. અધ્યાયમાં પિતૃકર્મનું મહત્ત્વ વિશેષ રીતે વર્ણવાયું છે—ધર્મપીઠે સ્નાન, શ્રાદ્ધ, તર્પણ અને દાનથી પિતૃઓ તૃપ્ત થાય છે; અલ્પ દાન પણ અક્ષય ફળ આપે છે. યતિઓ અને બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવવું વૈદિક યજ્ઞ સમાન ફળદાયક કહેવાયું છે. પછી ઇન્દ્ર તારકેશના પશ્ચિમે ઇન્દ્રેશ્વર લિંગ સ્થાપે છે; ધર્મેશની આસપાસ શચીશ, રંભેશ, લોકપાલેશ્વર, ધરણીશ, તત્ત્વેશ, વૈરાગ્યેશ, જ્ઞાનેશ્વર, ઐશ્વર્યેશ વગેરે દેવસ્થાનો દિશાનુસાર સ્થિત બતાવી, તેમને પંચવક્ત્ર તત્ત્વસંબંધિત રૂપો તરીકે સમજાવવામાં આવે છે. દુરદમા નામનો નીતિભ્રષ્ટ રાજા સંયોગે આનંદવનમાં પ્રવેશી ધર્મેશ્વર દર્શનથી અંતરપરિવર્તન પામે છે, ધર્મરાજ્ય સ્થાપે છે, આસક્તિ ત્યજી ફરી કાશીમાં આવી ઉપાસના કરે છે અને મોક્ષાભિમુખ અંત પામે છે. ફલશ્રુતિ મુજબ આ ધર્મેશ્વરાખ્યાનનું શ્રવણ—વિશેષે શ્રાદ્ધકાળે—સંચિત પાપ નાશ કરે છે, પિતૃસંતોષ કરાવે છે અને શિવધામ તરફ ભક્તિપ્રગતિ આપે છે.
Shlokas
Verse 1
अगस्त्य उवाच । धर्मतीर्थस्य माहात्म्यं कीदृग्देवेन शंभुना । स्कंद देव्यै समाख्यातं तदाख्याहि कृपां कुरु
અગસ્ત્ય બોલ્યા—હે સ્કંદ, ધર્મતીર્થનું જે માહાત્મ્ય ભગવાન શંભુએ દેવીને જણાવ્યું, તે કેવું હતું? કૃપા કરીને તે વર્ણન કહો।
Verse 2
स्कंद उवाच । विंध्योन्नतिहृदाख्यामि धर्मतीर्थसमुद्भवम् । आकर्णय महाप्राज्ञ यथा देवेन भाषितम्
સ્કંદ બોલ્યા—હે મહાપ્રાજ્ઞ, સાંભળો. ‘વિંધ્યોણ્ણતિ-હૃદ’ નામના પ્રસંગમાં જેમ કહેવાયું છે તેમ, પ્રભુએ જેમ કહ્યું તેમ જ ધર્મતીર્થના ઉદ્ભવનું વર્ણન હું કરીશ।
Verse 3
वृत्रं निहत्य वृत्रारिर्ब्रह्महत्यामवाप्तवान् । अनुतप्तोथ पप्रच्छ प्रायश्चित्तं पुरोहितम्
વૃત્રનો વધ કરીને વૃત્રારિ (ઇન્દ્ર) બ્રહ્મહત્યાના પાપને પામ્યો. પશ્ચાત્તાપથી વ્યાકુળ થઈ તેણે પછી પોતાના પુરોહિતને પ્રાયશ્ચિત્ત વિષે પૂછ્યું।
Verse 4
बृहस्पतिरुवाच । यदि त्वं देवराजेमां ब्रह्महत्यां सुदुस्त्यजाम् । अपानुनुत्सुस्तद्याहि काशीं विश्वेशपालिताम्
બૃહસ્પતિએ કહ્યું—હે દેવરાજ! જો તું આ અત્યંત દુષ્કર અને ત્યજવા કઠિન બ્રહ્મહત્યાના પાપને દૂર કરવા ઇચ્છે, તો વિશ્વેશ્વર દ્વારા રક્ષિત કાશીમાં જા।
Verse 5
नान्यत्किंचित्क्वचिद्दृष्टं ब्रह्महत्यामहौषधम् । राजधानीं परित्यज्य शक्र विश्वेशितुः पराम्
બ્રહ્મહત્યાના પાપ માટે આવું મહૌષધ ક્યાંય બીજે દેખાયું નથી. તેથી હે શક્ર! તારી રાજધાની ત્યજી વિશ્વેશ્વરની પરમ પુરીમાં જા।
Verse 6
भैरवस्यापिहस्ताग्रादपतद्वैधसं शिरः । यत्रानंदवने तत्र वृत्रशत्रो व्रज द्रुतम्
આનંદવનમાં ભૈરવના હાથના અગ્રભાગથી વૈધસ (બ્રહ્મા)નું શિર પડ્યું હતું. હે વૃત્રશત્રુ! એ જ સ્થાને ત્વરિત જા।
Verse 7
सीमानमपि संप्राप्य शक्रानंदवनस्य हि । ब्रह्महत्या पलायेत वेपमाना निराश्रया
હે શક્ર! આનંદવનની સીમા સુધી પહોંચતાં જ બ્રહ્મહત્યા—કંપતી અને નિરાશ્રય બની—પલાયન કરશે।
Verse 8
अन्येषामपि पापानां महापापजुषामपि । नाशयित्री परा काशी विश्वेश समधिष्ठिता
અન્ય પાપો માટે પણ, તેમજ મહાપાપોમાં રત રહેનારાઓ માટે પણ—વિશ્વેશ્વર અધિષ્ઠિત પરમ કાશી નાશ કરનારી છે।
Verse 9
महापातकतो मुक्तिः काश्यामे व शतक्रतो । महासंसारतो मुक्तिः काश्यामेव न चान्यतः
હે શતક્રતુ! મહાપાતકોમાંથી મુક્તિ માત્ર કાશીમાં છે; અને મહાસંસારચક્રમાંથી વિમોચન પણ કાશીમાં જ છે—અન્યત્ર નથી.
Verse 10
निर्वाणनगरी काशी काशी सर्वाघसंघहृत् । विश्वेशितुः प्रिया काशी द्यौः काशी सदृशी नहि
કાશી નિર્વાણની નગરી છે; કાશી સર્વ પાપસમૂહને હરી લે છે. કાશી વિશ્વેશ્વરને પ્રિય છે; સ્વર્ગ પણ કાશી સમાન નથી.
Verse 11
ब्रह्महत्याभयं यस्य यस्य संसारतो भयम् । जातुचित्तेन न त्याज्या काशिका मुक्तिकाशिका
જેનને બ્રહ્મહત્યાનો ભય, જેને સંસારનો ભય—તે મુક્તિ આપનારી કાશિકાને હૃદયમાં કદી ત્યજવી નહીં.
Verse 12
जंतूनां कर्मबीजानां यत्र देहविसर्जने । न जातुचित्प्ररोहोस्ति हरदृष्ट्याप्तशुष्मणाम्
તે સ્થાને, જ્યારે જીવો દેહનો ત્યાગ કરે છે, ત્યારે હરનાં દર્શનથી જેમની પ્રાણશક્તિ શુષ્ક થઈ ગઈ છે—તેમનાં કર્મબીજ ફરી કદી અંકુરિત થતા નથી.
Verse 13
तां काशीं प्राप्य वृत्रारे वृत्रहत्यापनुत्तये । समाराधय विश्वेशं विश्वमुक्तिप्रदायकम्
હે વૃત્રારે! તે કાશીને પ્રાપ્ત કરીને, વૃત્રવધના પાપનિવારણ માટે, વિશ્વને મુક્તિ આપનાર વિશ્વેશ્વરની વિધિપૂર્વક આરાધના કર.
Verse 14
बृहस्पतेरिति वचो निशम्य स सहस्रदृक् । आयाद्द्रुततरं काशीं महापातकघातुकाम्
બૃહસ્પતિનાં વચન સાંભળી સહસ્રનેત્ર શચીપતિ ઇન્દ્ર તરત જ કાશી તરફ દોડી ગયા—જે મહાપાતકોનો પણ નાશ કરનારી છે.
Verse 15
स्नात्वोत्तरवहायां च धर्मेशं परितः स्थितः । आराधयन्महादेवं ब्रह्मद्वत्याप नुत्तये
ઉત્તરવાહિનીમાં સ્નાન કરીને તે ધર્મેશ્વરની આસપાસ ઊભો રહ્યો અને બ્રહ્મહત્યાના દોષની નિવૃત્તિ માટે મહાદેવની આરાધના કરી.
Verse 16
महारुद्रजपासक्तः सुत्रामाथ त्रिलोचनम् । ददर्श लिंगमध्यस्थं स्वभासा दीपितांबरम्
મહારુદ્ર મંત્રના જપમાં લીન સુત્રામા ઇન્દ્રે લિંગમધ્યસ્થ ત્રિલોચન પ્રભુને દર્શન કર્યા; તેમની સ્વપ્રભાએ સર્વ દિશાઓ પ્રકાશિત કરી.
Verse 17
पुनस्तुष्टाव वेदोक्तै रुद्रसूक्तैरनेकधा । विनिष्क्रम्य ततो लिंगादाविर्भूय भवोवदत्
પછી તેણે વેદોક્ત રુદ્રસૂક્તોથી અનેક રીતે સ્તુતિ કરી; ત્યારબાદ ભવ ભગવાન લિંગમાંથી બહાર આવી પ્રગટ થઈને બોલ્યા.
Verse 18
शचीपते प्रसन्नोस्मि वरं वरय सुव्रत । किं देयं द्रुतमाख्याहि धर्मपीठकृतास्पद
‘હે શચીપતે! હું પ્રસન્ન છું. હે સુવ્રત, વર માગ. ધર્મપીઠમાં આશ્રય લેનાર, ત્વરિત કહો—શું આપવું?’
Verse 19
श्रुत्वेति देवदेवस्य स प्रेमवचनं हरिः । सर्वज्ञ किंतेऽविदितं तमुवाचेति वृत्रहा
દેવદેવના સ્નેહભર્યા વચનો સાંભળી વૃત્રહા ઇન્દ્રે ઉત્તર આપ્યો— “હે સર્વજ્ઞ! તમને અજાણ્યું શું હોઈ શકે?”
Verse 20
ततस्तत्कृपयानुन्नो धर्मपीठनिषेवणात् । निष्पाद्य तीर्थं तत्रेशोऽत्र स्नाहींद्रेति चाब्रवीत्
પછી કરુણાથી પ્રેરિત થઈ અને ધર્મપીઠની સેવામાં ઇન્દ્રના ભક્તિભાવથી પ્રસન્ન થઈ પ્રભુએ ત્યાં એક તીર્થ સ્થાપ્યું અને કહ્યું— “હે ઇન્દ્ર! અહીં સ્નાન કર.”
Verse 21
तत्रेंद्रः स्नानमात्रेण दिव्यगंधोऽभवत्क्षणात् । अवाप च रुचिं चारुं प्राक्तनीं शातयाज्ञिकीम्
ત્યાં માત્ર સ્નાન કરવાથી જ ઇન્દ્ર ક્ષણમાં દિવ્ય સુગંધથી યુક્ત થયો અને પ્રાચીન યજ્ઞોથી પ્રાપ્ત થયેલી તેની મનોહર પૂર્વ કાંતિ ફરી પ્રાપ્ત કરી.
Verse 22
तदाश्चर्यमथो दृष्ट्वा मुनयो नारदादयः । परिसस्नुर्मुदायुक्ता धर्मतीर्थेऽघहारिणि
આ અદ્ભુત દૃશ્ય જોઈ નારદ આદિ મુનિઓ આનંદથી ભરાઈ પાપહારી ધર્મતીર્થમાં પણ સ્નાન કરવા લાગ્યા.
Verse 23
अतर्पयन्पितॄन्दिव्यान्व्यधुः श्राद्धानि श्रद्धया । धर्मेशं स्नापयामासुस्तत्तीर्थाम्बुभृतैर्घटैः
તેઓએ દિવ્ય પિતૃઓને તર્પણથી તૃપ્ત કર્યા અને શ્રદ્ધાથી શ્રાદ્ધવિધિ કરી; તેમજ તે તીર્થના જળથી ભરેલા ઘટો વડે ધર્મેશ્વરનું અભિષેક-સ્નાન કરાવ્યું.
Verse 24
तदा प्रभृति तत्तीर्थं धर्मांधुरिति विश्रुतम् । ब्रह्महत्यादि पापानामक्लेशं क्षालनं परम्
ત્યાંથી તે તીર્થ “ધર્માંધુ” નામે પ્રસિદ્ધ થયું. બ્રહ્મહત્યાદિ પાપોને પણ કષ્ટ વિના ધોઈ નાખનારું તે પરમ પાવન છે.
Verse 25
यत्फलं तीर्थराजस्य स्नानेन परिकीर्त्यते । सहस्रगुणितं तत्स्याद्धर्मांधु स्नानमात्रतः
તીર્થરાજમાં સ્નાનથી જે ફળ ગાય છે, તે જ ફળ ધર્માંધુમાં માત્ર સ્નાનથી સહસ્રગણું થાય છે.
Verse 26
गंगाद्वारे कुरुक्षेत्रे गंगासागरसंगमे । यत्फलं लभते मर्त्यो धर्मतीर्थे तदाप्नुयात्
ગંગાદ્વાર, કુરુક્ષેત્ર અથવા ગંગા-સાગર સંગમે મનુષ્ય જે પુણ્યફળ મેળવે છે, તે જ ફળ ધર્મતીર્થમાં પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 27
नर्मदायां सरस्वत्यां गौतम्यां सिंहगे गुरौ । स्नात्वा यत्फलमाप्येत धर्मकूपे तदाप्नुयात्
નર્મદા, સરસ્વતી, ગૌતમી, સિંહગે અથવા ગુરુ-તીર્થમાં સ્નાનથી જે ફળ મળે, તે જ ફળ ધર્મકૂપમાં પ્રાપ્ત થાય છે.
Verse 28
मानसे पुष्करे चैव द्वारिके सागरे तथा । तीर्थे स्नात्वा फलं यत्स्यात्तत्स्याद्धर्मजलाशये
માનસ સરોવર, પુષ્કર, દ્વારિકા તથા સાગર-તીર્થમાં સ્નાનથી જે ફળ થાય, તે જ ફળ ધર્મજલાશયમાં પણ મળે છે.
Verse 29
कार्तिक्यां सूकरक्षेत्रे चैत्र्यां गौरीमहाह्रदे । शंखोद्धारे हरिदिने यत्फलं तत्फलं त्विह
કાર્તિકમાં સૂકરક્ષેત્રે, ચૈત્રમાં ગૌરી-મહાહ્રદે, શંખોદ્ધારે અને હરિના પવિત્ર દિવસે જે પુણ્યફળ મળે—તે જ ફળ અહીં પણ પ્રાપ્ત થાય છે।
Verse 30
तीर्थद्वयं प्रतीक्षंते सिस्नासून्पितरो नरान् । गंगायां धर्मकूपे च पिंडनिर्वपणाशया
ગંગા અને ધર્મ-કૂપ—આ બે તીર્થોમાં સ્નાન કરવા ઇચ્છુક મનુષ્યોની પિતૃઓ પિંડ-અર્પણની આશાથી રાહ જુએ છે।
Verse 31
पितामहसमीपे वा धर्मेशस्याग्रतोथ वा । फल्गौ च धर्मकूपे च माद्यंति प्रपितामहाः
પિતામહની નજીક હોય કે ધર્મેશના સમક્ષ; તેમજ ફલ્ગુમાં અને ધર્મ-કૂપમાં પણ—પ્રપિતામહો આનંદિત થઈ હર્ષ પામે છે।
Verse 32
धर्मकूपे नरः स्नात्वा परितर्प्य पितामहान् । गयां गत्वा किमधिकं कर्ता पितृमुदावहम्
ધર્મ-કૂપમાં સ્નાન કરીને અને પિતૃઓને વિધિપૂર્વક તૃપ્ત કર્યા પછી, ગયામાં જઈને મનુષ્ય પિતૃહિતનું કયું વધુ ફળ કરશે?
Verse 33
यथा गयायां तृप्ताः स्युः पिंडदाने पितामहाः । धर्मतीर्थे तथैव स्युर्न न्यूनं नैव चाधिकम्
જેમ ગયામાં પિંડદાનથી પિતૃઓ તૃપ્ત થાય છે, તેમ જ ધર્મ-તીર્થમાં પણ થાય છે—ન ઓછું, ન વધારે; ફળ સમાન છે।
Verse 34
ते धन्याः पितृभक्तास्ते प्रीणितास्तैः पितामहाः । पैत्रादृणाद्धर्मतीर्थे निष्कृतिर्यैः कृता सुतैः
પિતૃભક્ત એવા પુત્રો ધન્ય છે; તેમના દ્વારા પિતામહો સંપૂર્ણ તૃપ્ત થાય છે. જે પુત્રો ધર્મતીર્થમાં પ્રાયશ્ચિત્ત કરીને પિતૃ-ઋણમાંથી મુક્ત થાય છે, તેઓ જ ખરેખર ભાગ્યશાળી છે.
Verse 35
तत्तीर्थस्य प्रभावेण निष्पापोभूत्क्षणेन च । प्रणम्य देवदेवेशमिंद्रोऽगादमरावतीम्
તે તીર્થના પ્રભાવથી તે ક્ષણમાં જ નિષ્પાપ થયો. પછી દેવોના દેવેશને પ્રણામ કરીને ઇન્દ્ર અમરાવતી તરફ ગયો.
Verse 36
अपारो महिमा तस्य धर्मतीर्थस्य कुंभज । तत्कूपे स्वं निरीक्ष्यापि श्राद्धदानफलं लभेत्
હે કુંભજ (અગસ્ત્ય)! તે ધર્મતીર્થનો મહિમા અપાર છે. તેના કૂવામાં પોતાનું પ્રતિબિંબ માત્ર જોઈ લેતાં પણ શ્રાદ્ધ અને દાનનું ફળ મળે છે.
Verse 37
तत्रापि काकिणी मात्रं यच्छेत्पितृमुदे नरः । अक्षयं फलमाप्नोति धर्मपीठप्रभावतः
ત્યાં પણ જો કોઈ મનુષ્ય પિતૃઓના આનંદ માટે માત્ર એક કાકિણી દાન આપે, તો ધર્મપીઠના પ્રભાવથી તેને અક્ષય ફળ મળે છે.
Verse 38
तत्र यो भोजयेद्विप्रान्यतिनोथ तपस्विनः । सिक्थे सिक्थे लभेत्सोथ वाजपेयफलं स्फुटम्
ત્યાં જે કોઈ બ્રાહ્મણો, યતિઓ અથવા તપસ્વીઓને ભોજન કરાવે, તે દરેક ગ્રાસે વાજપેય યજ્ઞનું સ્પષ્ટ ફળ નિશ્ચિત રીતે મેળવે છે.
Verse 39
प्राप्यामरावतीं शक्रस्ततो दिविषदां पुरः । धर्मपीठस्य माहात्म्यं महत्काश्यामवर्णयत्
અમરાવતીને પ્રાપ્ત કરીને શક્ર (ઇન્દ્ર) દેવસભા સમક્ષ કાશીમાં આવેલા ધર્મપીઠનું મહાન માહાત્મ્ય વર્ણવવા લાગ્યો।
Verse 40
आगत्य पुनरप्यत्र शंभोरानंदकानने । मुनिवृंदारकैः सार्धं लिंगमस्थापयद्धरिः
પુનઃ અહીં શંભુના આનંદકાનનમાં આવી હરિએ મુનિવૃંદો સાથે મળીને લિંગની પ્રતિષ્ઠા કરી।
Verse 41
तारकेशात्पश्चिमत इंद्रेश्वरमितीरितम् । तस्य संदर्शनात्पुंसामैंद्रलोको न दूरतः
તારકેશના પશ્ચિમે ‘ઇન્દ્રેશ્વર’ નામે પ્રસિદ્ધ ક્ષેત્ર છે. તેનું દર્શન માત્ર કરતાં મનુષ્યો માટે ઇન્દ્રલોક દૂર રહેતો નથી।
Verse 42
तद्दक्षिणे शचीशश्च स्वयं शच्या प्रतिष्ठितः । शचीशार्चनतः स्त्रीणां सौभाग्यमतुलं भवेत्
તેના દક્ષિણમાં શચીશ છે, જેને સ્વયં શચીએ પ્રતિષ્ઠિત કર્યો. શચીશની આરાધનાથી સ્ત્રીઓને અતુલ સૌભાગ્ય અને દાંપત્યસમૃદ્ધિ મળે છે।
Verse 43
तत्समीपेस्ति रंभेशो बहुसौख्यसमृद्धिदः । इंद्रेश्वरस्य परितो लोकपालेश्वरो परः
તેની નજીક રંભેશ છે, જે બહુ સુખ અને સમૃદ્ધિ આપે છે. અને ઇન્દ્રેશ્વરના ચારે તરફ પરમ લોકપાલેશ્વર વિરાજે છે।
Verse 44
तदर्चनात्प्रसीदंति लोकपालाः समृद्धिदाः । धर्मेशात्पश्चिमाशायां धरणीशः प्रकीर्तितः । तद्दर्शनेन धैर्यं स्याद्राज्ये राजकुलादिषु
તેણીની આરાધનાથી લોકપાલો પ્રસન્ન થઈ સમૃદ્ધિ આપે છે. ધર્મેશના પશ્ચિમ દિશામાં ‘ધરણીશ’ નામનું લિંગ પ્રખ્યાત છે. તેનું દર્શન માત્રથી રાજ્ય, રાજકુલ અને લોકજીવનમાં ધૈર્ય તથા સ્થિર સાહસ પ્રગટે છે.
Verse 45
धर्मेशाद्दक्षिणे पूज्यं तत्त्वेशाख्यं परं नरैः । तत्त्वज्ञानं प्रवर्तेत तल्लिंगस्य समर्चनात्
ધર્મેશના દક્ષિણમાં ‘તત્ત્વેશ’ નામનું પરમ લિંગ મનુષ્યો માટે પૂજનીય છે. તે લિંગની ભક્તિપૂર્વક સમર્ચનાથી જીવનમાં તત્ત્વજ્ઞાન પ્રવર્તે છે.
Verse 46
धर्मेशात्पूर्वदिग्भागे वैराग्येशं समर्चयेत् । निवृत्तिश्चेतसस्तस्य लिंगस्य स्पर्शनादपि
ધર્મેશના પૂર્વ દિશાભાગમાં ‘વૈરાગ્યેશ’ની સમર્ચના કરવી જોઈએ. તે લિંગના સ્પર્શ માત્રથી પણ મન વિષયાસક્તિમાંથી નિવૃત્ત થઈ વૈરાગ્ય તરફ વળે છે.
Verse 47
ज्ञानेश्वरं तथैशान्यां ज्ञानदं सर्वदेहिनाम् । ऐश्वर्येशमुदीच्यां च लिंगाद्धर्मेश्वराच्छुभात्
ઈશાન ખૂણે ‘જ્ઞાનેશ્વર’ લિંગ છે, જે સર્વ દેહધારીઓને જ્ઞાન આપે છે. અને ઉત્તર દિશામાં ‘ઐશ્વર્યેશ’ છે—આ બન્ને શુભ ધર્મેશ્વર-લિંગના સંબંધથી પ્રતિષ્ઠિત છે.
Verse 48
तद्दर्शनाद्भवेन्नृणामैश्वर्यं मनसेप्सितम् । पंचवक्त्रस्य रूपाणि लिंगान्येतानि कुंभज
એના દર્શન માત્રથી મનુષ્યોને હૃદયમાં ઇચ્છિત ઐશ્વર્ય અને પ્રભુત્વ પ્રાપ્ત થાય છે. હે કુંભજ (અગસ્ત્ય), આ લિંગો પંચવક્ત્ર ભગવાન શિવના જ સ્વરૂપો છે.
Verse 49
एतान्यवश्यं संसेव्य नरः प्राप्नोति शाश्वतम् । अन्यत्तत्रैव यद्वृत्तं तदाख्यामि मुने शृणु
આ લિંગોનું શ્રદ્ધાપૂર્વક નિત્ય સેવન કરનાર મનુષ્ય નિશ્ચયે શાશ્વત પદને પામે છે. હે મુનિ, એ જ સ્થાને બનેલો બીજો એક પ્રસંગ હવે હું કહું છું—સાંભળો.
Verse 50
यच्छ्रुत्वापि नरो घोरे संसाराब्धौ न मज्जति । कदंबशिखरो नाम विंध्यपादो महानिह
આ વાત સાંભળવાથી પણ મનુષ્ય ભયંકર સંસાર-સમુદ્રમાં ડૂબતો નથી. અહીં ‘કદંબશિખર’ નામે એક મહાન પુરુષ હતો; તે મહાબલી ‘વિંધ્યપાદ’ હતો.
Verse 51
दमस्य पुत्रस्तत्रासीद्दुर्दमो नाम पार्थिवः । पितर्युपरते राज्यं संप्राप्याविजितेंद्रियः
ત્યાં દમાનો પુત્ર ‘દુર્દમ’ નામે એક રાજા હતો. પિતા પરલોક પામ્યા પછી રાજ્ય મળ્યું છતાં તે ઇન્દ્રિયોને જીત્યો નહોતો.
Verse 52
हरेत्पुरंध्रीः प्रसभं पौराणां काममोहितः । असाधवः प्रियास्तस्य साधवोऽप्रियतां ययुः
કામમોહથી મત્ત થઈ તે નગરજનોની સ્ત્રીઓને બળપૂર્વક હરી લેતો. દુષ્ટો તેને પ્રિય હતા અને સજ્જનો અપ્રિય બની ગયા.
Verse 53
अदंड्यान्दंडयांचक्रे दंड्येष्वासीत्पराङमुखः । सदैव मृगयाशीलः सोऽभून्मृगयु संगतः
જેને દંડ આપવો ન જોઈએ તેને તે દંડ આપતો, અને જે દંડનીય હતા તેમની તરફ તે પીઠ ફેરવતો. સદા શિકારમાં આસક્ત રહી તે શિકારીઓની સંગતમાં જોડાયો.
Verse 54
विवासिताः स्वविषयात्तेन सन्मतिदायिनः । धर्माधिकारिणः शूद्रा ब्राह्मणाः करदीकृताः
તેણે પોતાના-પોતાના વિષયમાંથી સન્મતિ આપનારા જ્ઞાની સલાહકારોને હાંકી કાઢ્યા; શૂદ્રોને ધર્માધિકારના નિર્ધારક બનાવ્યા અને બ્રાહ્મણોને કર આપનારી પ્રજાની સ્થિતિમાં ઉતાર્યા।
Verse 55
परदारेषुसंतुष्टः स्वदारेषु पराङ्मुखः । आनर्च जातुचिन्नैव देवौ दुःखांतकारिणौ
પરસ્ત્રીઓમાં તૃપ્ત અને પોતાની પત્ની પ્રત્યે વિમુખ રહી, દુઃખનો અંત કરનાર તે બે દેવોની તેણે ક્યારેય ઉપાસના કરી નહીં।
Verse 56
हारिणौ सर्वपापानां सर्ववांछितदायिनौ । सर्वेषां जगतीसारौ श्रीकंठश्रीपतीपती
તેઓ સર્વ પાપોના હરણ કરનાર, સર્વ ઇચ્છિત વર આપનાર—સર્વ જીવો માટે જગતનો સાર છે: શ્રીકંઠ (શિવ) અને શ્રીપતિ (વિષ્ણુ), એ બે પ્રભુ।
Verse 57
स्वप्रजास्वेक उदितो धूमकेतुरिवापरः । दुर्दमो नाम भूपालः क्षयाया कांड एव हि
પોતાની પ્રજામાં ધૂમકેતુ સમાન બીજો એક ઉદય થયો—દુર્દમ નામનો ભુપાલ; તે ખરેખર વિનાશનું અપશકુન જ હતો।
Verse 58
स कदाचिन्मृगयुभिः पापर्धि व्यसनातुरः । सार्धं विवेशारण्यानि गृष्टिपृष्ठानुगो हयी
એક વખત પાપમય શિકારના વ્યસનથી વ્યાકુળ થઈ, તે શિકારીઓ સાથે જંગલોમાં પ્રવેશ્યો; ઝુંડની પાછળ પાછળ ચાલતા ઘોડા પર તે સવાર હતો।
Verse 59
एकाकी दैवयोगेन दुर्दमः सोऽवनीपतिः । धन्वी तुरंगमारुढोऽविशदानंदकाननम्
ત્યારે દૈવયોગે દુર્દમ રાજા એકલો રહી ગયો. ધનુષ ધારણ કરીને, ઘોડા પર આરુઢ થઈ, તે આનંદકાનન—આનંદના વનમાં—પ્રવેશ્યો.
Verse 60
स विलोक्याथ सर्वत्र पादपा नवकेशिनः । सुच्छायांश्च सुविस्तारान्गतश्रम इवाभवत्
તેણે સર્વત્ર નજર કરી તો નવા પાંદડાંથી શોભિત વૃક્ષો બધે જ દેખાયા. સુમધુર છાયા અને વિશાળ વિસ્તરણ જોઈ તે જાણે થાકમુક્ત થયો.
Verse 62
केवलं मृगया जातस्तत्खेदो न व्यपाव्रजत् । आजन्मजनितः खेदो निरगात्तद्वनेक्षणात्
માત્ર શિકારથી થયેલો થાક તો દૂર ન થયો; પરંતુ જન્મોજન્મથી ઉપજેલો ખેદ તે વનના દર્શનથી વિલીન થયો.
Verse 63
सुगंधेन सुशीतेन सुमदेन सुवायुना । क्षणं संवीजितो राजा पल्लवव्यजनैः कुजैः
સુગંધિત, શીતળ, આનંદદાયક સુવાયુથી રાજા થોડો સમય વૃક્ષોના પલ્લવ-વ્યજનોથી જાણે પંખાવાયો.
Verse 64
अथावरुह्य तुरगात्स भूपालोतिविस्मितः । धर्मेशमंडपं प्राप्य स्वात्मानं प्रशशंस ह
પછી રાજા ઘોડા પરથી ઉતરી અત્યંત વિસ્મિત થયો. ધર્મેશના મંડપે પહોંચી ત્યાં તેણે પોતાનું જ સ્તુતિગાન શરૂ કર્યું.
Verse 65
धन्योस्म्यहं प्रसन्नोस्मि धन्ये मेद्य विलोचने । धन्यमद्यतनं चाहर्यदपश्यमिमां भुवम्
હું ધન્ય છું, મારું હૃદય પ્રસન્ન છે. આજે મારી આ આંખો ધન્ય છે. ધન્ય છે આજનો દિવસ—જે દિવસે મેં આ પાવન કાશીભૂમિનું દર્શન કર્યું।
Verse 66
पुनर्निनिंद चात्मानं धर्मपीठ प्रभावतः । धिङ्मां दुर्जनसंसर्गं त्यक्तसज्जनसंगमम्
ધર્મપીઠના પ્રભાવથી તેણે ફરી પોતાને જ ઠપકો આપ્યો—“ધિક્કાર છે મને! મેં દુર્જનોનો સંગ કર્યો અને સજ્જનોનો સત્સંગ ત્યાગ્યો।”
Verse 67
जंतूद्वेगकरं मूढं प्रजापीडनपंडितम् । परदारपरद्रव्यापहृत्यासुखमानिनम्
“હું મૂઢ હતો, જીવજંતુઓને વ્યથા આપનાર; પ્રજાને પીડવામાં જ ‘પંડિત’; પરસ્ત્રી અને પરધન અપહરણમાં જ સુખ માનનાર હતો।”
Verse 68
अद्ययावन्मम गतं वृथाजन्माल्पमेधस । धर्मस्थानानीदृशानि यद्दृष्टानि न कुत्रचित्
“આજ સુધી મારું જીવન વ્યર્થ ગયું—મારી બુદ્ધિ કેટલી અલ્પ હતી! કારણ કે આવા ધર્મસ્થાનો મેં ક્યાંય જોયા નહોતા।”
Verse 69
एवं बहु विनिंद्य स्वं नत्वा धर्मेश्वरं विभुम् । आरुह्याश्वं ययौ राजा दुर्दमो विषयं स्वकम्
આ રીતે લાંબા સમય સુધી પોતાને ધિક્કારી, મહાન ધર્મેશ્વરને નમસ્કાર કરીને, રાજા દુર્દમ ઘોડા પર ચઢી પોતાના રાજ્યમાં પરત ગયો।
Verse 70
ततोमात्यान्समाहूय क्रमायातांश्चिरंतनान् । नवीनान्परिनिर्वास्य पौरांश्चापि समाह्वयत्
પછી તેણે પોતાના મંત્રીઓને બોલાવ્યા—જે પ્રાચીન, કાળથી પરખાયેલા અને સ્થિર હતા. નવા નિયુક્તોને દૂર કરીને તેણે નગરના પૌરજનોને પણ એકત્ર બોલાવ્યા.
Verse 71
ब्राह्मणांश्चनमस्कृत्य तेभ्यो वृत्तीः प्रदाय च । पुत्रे राज्यं समारोप्य प्रजाधर्मे निवेश्य च
તેણે બ્રાહ્મણોને નમસ્કાર કરીને તેમને યોગ્ય વૃત્તિ (જીવિકા) આપી. પછી પુત્રને રાજ્યસિંહાસન પર સ્થાપિત કરીને પ્રજાને ધર્મમાર્ગમાં દૃઢપણે નિવેશિત કરી.
Verse 72
परिदंड्य च दंडार्हान्साधूंश्च परितोष्य च । दारानपि परित्यज्य विषयेषु पराङ्मुखः
દંડને પાત્ર લોકોને તેણે દંડિત કર્યા અને સાધુજનને સંતોષ આપ્યો. ગૃહબંધન પણ ત્યજીને તે વિષયભોગોથી પરાંમુખ થયો.
Verse 73
समागच्छदथैकाकी काशीं श्रेयोविकासिनीम् । धर्मेश्वरं समाराध्य कालान्निर्वाणमाप्तवान्
પછી તે એકલો શ્રેયને પ્રકટ કરનારી કાશીમાં આવ્યો. ભક્તિપૂર્વક ધર્મેશ્વરની આરાધના કરીને, સમય આવતાં તેણે નિર્વાણ (પરમ મુક્તિ) પ્રાપ્ત કરી.
Verse 74
धर्मेशदर्शनान्नित्यं तथाभूतः स दुर्दमः । बभूव दमिनां श्रेष्ठः प्रांते मोक्षं च लब्धवान्
ધર્મેશના નિત્ય દર્શનથી દુર્દમ એવો જ રૂપાંતરિત થયો. તે દમનશીલોમાં શ્રેષ્ઠ બન્યો અને અંતે મોક્ષ પણ પ્રાપ્ત કર્યો.
Verse 76
इदं धर्मेश्वराख्यानं यः श्रोष्यति नरोत्तमः । आजन्मसंचितात्पापात्स मुक्तो भवति क्षणात्
જે શ્રેષ્ઠ પુરુષ ધર્મેશ્વરના આ પવિત્ર આખ્યાનને સાંભળે છે, તે જન્મોજન્મના સંચિત પાપોથી ક્ષણમાં મુક્ત થાય છે।
Verse 77
श्राद्धकाले विशेषेण धर्मेशाख्यानमुत्तमम् । श्रावयेद्ब्राह्मणान्धीमान्पितॄणां तृप्तिकारणम्
વિશેષ કરીને શ્રાદ્ધકાળે ધર્મેશનું આ ઉત્તમ આખ્યાન બુદ્ધિમાન પુરુષે બ્રાહ્મણોને સાંભળાવવું; તે પિતૃઓની તૃપ્તિનું કારણ બને છે।
Verse 78
धर्माख्यानमिदं शृण्वन्नपि दूरस्थितः सुधीः । सर्वपापर्विनिर्मुक्तो गंतांते शिवमंदिरम्
આ ધર્માખ્યાન સાંભળનાર સુધી પુરુષ દૂર હોય તોય સર્વ પાપોથી નિર્મુક્ત થઈ અંતે શિવમંદિર/શિવધામને પામે છે।
Verse 79
इत्थं धर्मेश माहात्म्यं मया स्वल्पं निरूपितम् । धर्मपीठस्य माहात्म्यं सम्यक्को वेद कुंभज
આ રીતે મેં ધર્મેશનું માહાત્મ્ય સંક્ષેપમાં વર્ણવ્યું; પરંતુ હે કુંભજ! ધર્મપીઠની યથાર્થ મહિમા સમ્યક રીતે કોણ જાણી શકે?
Verse 81
इति श्रीस्कांदे महापुराणे एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां चतुर्थे काशीखंडे उत्तरार्धे धर्मेश्वराख्याननामैकाशीतितमोध्यायः
આ રીતે શ્રી સ્કંદ મહાપુરાણની એકાશીતિસાહસ્રી સંહિતાના ચોથા કાશીખંડના ઉત્તરાર્ધમાં ‘ધર્મેશ્વરાખ્યાન’ નામનો એક્યાસીવો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।