Adhyaya 17

Verse 1

अगस्त्य उवाच । रत्नेश्वरसमुत्पतिं कथयस्व षडानन । रत्नभूतं महालिंगं यत्काश्यां परिवर्ण्यते

અગસ્ત્ય બોલ્યા—હે ષડાનન! રત્નેશ્વરની ઉત્પત્તિ કહો; કાશીમાં જેનું વર્ણન થાય છે તે રત્નમય મહાલિંગનું વર્ણન કરો।

Verse 2

कोस्य लिंगस्य महिमा केनैतच्च प्रतिष्ठितम् । एतं विस्तरतो ब्रूहि गौरीहृदयनंदन

આ લિંગની મહિમા શું છે અને તેને કોણે પ્રતિષ્ઠિત કર્યું? હે ગૌરીહૃદયનંદન! આ વાત વિસ્તારે કહો।

Verse 3

स्कंद उवाच । रत्नेश्वरस्य माहात्म्यं कथयिष्यामि ते मुने । यथा च रत्नलिंगस्य प्रादुर्भावोऽभवद्भुवि

સ્કંદ બોલ્યા—હે મુને! હું તને રત્નેશ્વરનું માહાત્મ્ય કહેશ અને રત્નલિંગ પૃથ્વી પર કેવી રીતે પ્રાદુર્ભવ્યું તે પણ વર્ણવીશ।

Verse 4

श्रुतं नामापि लिंगस्य यस्य जन्मत्रयार्जितम् । वृजिनं नाशयेत्तस्य प्रादुर्भावं ब्रुवे मुने

જે લિંગનું નામ માત્ર સાંભળવાથી ત્રણ જન્મોના સંચિત પાપ નાશ પામે છે, હે મુને, તેના પ્રાદુર્ભાવનું વર્ણન હું કરું છું।

Verse 5

शैलराजेन रत्नानि यानि पुंजीकृतान्यहो । उत्तरे कालराजस्य तानि तस्य गिरेर्वृषात्

અહો! શૈલરાજે જે રત્નો ઢગલા કરીને સંગ્રહ્યા હતા, તે કાલરાજના ઉત્તરે, તે પર્વતની ઊંચી ઢાળ પર હતાં।

Verse 6

सर्वरत्नमयं लिंगं जातं तत्सुकृतात्मनः । शक्रचापसमच्छायं सर्वरत्नद्युतिप्रभम्

તે સુકૃતાત્માના પુણ્યપ્રભાવથી સર્વરત્નમય લિંગ પ્રગટ થયું। તે ઇન્દ્રધનુષ સમ છાયાવાળું અને સર્વ રત્નોની દીપ્તિથી તેજસ્વી હતું॥

Verse 7

तल्लिंगदर्शनादेव ज्ञानरत्नमवाप्यते । शैलेश्वरं समालोक्य शिवौ तत्र समागतौ

તે લિંગના માત્ર દર્શનથી જ ‘જ્ઞાનરત્ન’ પ્રાપ્ત થાય છે। શૈલેશ્વરને જોઈ શિવ અને (પાર્વતી) બંને ત્યાં એકસાથે આવ્યા॥

Verse 8

यत्र रत्नमयं लिंगमाविर्भूतं स्वयं मुने । तस्य स्फुरत्प्रभाजालैस्ततमंबरमंडलम्

હે મુને! જ્યાં તે રત્નમય લિંગ સ્વયં પ્રગટ થયું, ત્યાં તેની ઝળહળતી પ્રભાજાળોથી સમગ્ર આકાશમંડળ વ્યાપ્ત થઈ ગયું॥

Verse 9

तत्र दृष्ट्वा शुभं लिंगं सर्वरत्नसमुद्भवम् । भवान्यदृष्टपूर्वा हि परिपप्रच्छ शंकरम्

ત્યાં સર્વરત્નસમુદ્ભવ તે શુભ લિંગને જોઈ—જે ભવાની પહેલાં ક્યારેય ન જોઈ હતી—તેણે શંકરને વિગતે પૂછ્યું॥

Verse 10

देवदेव जगन्नाथ सर्वभक्ताभयप्रद । कुतस्त्यमेतल्लिंगं द्विसप्तपातालमूलवत्

હે દેવદેવ, હે જગન્નાથ, સર્વ ભક્તોને અભય આપનાર! આ લિંગ ક્યાંથી આવ્યું છે? જાણે ચૌદ પાતાળ સુધી મૂળ ધરાવતું હોય તેમ છે॥

Verse 11

ज्वालाजटिलिताकाशं प्रभाभासित दिङ्मुखम् । किमाख्यं किं स्वरूपं च किं प्रभावं भवांतक

જેની જ્વાળાઓ જાણે આકાશને જટિલ કરી દે છે અને જેના તેજથી દિશાઓના મુખ પ્રકાશિત થાય છે—હે ભવાંતક! તેનું નામ શું, તેનું સ્વરૂપ શું અને તેનો પ્રભાવ શું?

Verse 12

यस्य संवीक्षणादेव मनोमेतीव हृष्टवत् । इहैव रमते नाथ कथयैतत्प्रसादतः

જેનું માત્ર દર્શન કરતાં જ મન આનંદથી જાણે મત્ત બની અહીં જ રમે છે—હે નાથ! કૃપાથી આ વિષે કહો.

Verse 13

देवदेव उवाच । शृण्वपर्णे समाख्यामि यत्त्वया पृच्छि पार्वति । स्वरूपमेतल्लिंगस्य सर्वतेजोनिधेः परम्

દેવોના દેવ બોલ્યા—હે અપર્ણા, સાંભળ; હે પાર્વતી, તું જે પૂછ્યું છે તે હું કહું છું. આ લિંગનું પરમ સ્વરૂપ છે—સર્વ તેજનો પરમ નિધિ.

Verse 14

तव पित्रा हिमवता गिरिराजेन भामिनि । त्वामुद्दिश्य महारत्नसंभारोत्राप्यनायि हि

હે ભામિની! તારા પિતા હિમવત્ ગિરિરાજે તને ઉદ્દેશીને અહીં પણ મહારત્નસંભાર લાવ્યો હતો.

Verse 15

अत्र तानि च रत्नानि राशीकृत्य हिमाद्रिणा । सुकृतोपार्जितान्येव ययौ स्वसदनं पुनः

હિમાદ્રીએ તે રત્નોને અહીં ઢગલો કરીને રાખ્યાં; તે બધાં સંચિત પુણ્યથી જ પ્રાપ્ત થયેલાં હતાં. પછી તે ફરી પોતાના નિવાસે ગયો.

Verse 16

तवार्थं वाममार्थं वा श्रद्धया यत्समर्प्यते । काश्यां तस्य परीपाको भवेदीदृग्विधोऽनघे

હે નિષ્પાપે! તારા હિત માટે કે વિરુદ્ધ હેતુથી પણ જે કંઈ શ્રદ્ધાથી અર્પિત થાય, તે કાશીમાં અર્પિત થતાં તેનું ફળ આ જ રીતે અત્યંત ઉત્તમ બને છે.

Verse 17

लिंगं रत्नेश्वराख्यं वै मत्स्वरूपं हि केवलम् । अस्य प्रभावो हि महान्वाराणस्यामुमे ध्रुवम्

‘રત્નેશ્વર’ નામનું આ લિંગ નિશ્ચયે માત્ર મારું જ સ્વરૂપ છે. હે ઉમા! વારાણસીમાં તેનો પ્રભાવ અત્યંત મહાન છે—આ નિશ્ચિત છે.

Verse 18

सर्वेषामिह लिंगानां रत्नभूतमिदं परम् । अतो रत्नेश्वरं नाम परं निर्वाणरत्नदम्

અહીંના સર્વ લિંગોમાં આ પરમ શ્રેષ્ઠ, રત્નસ્વરૂપ છે. તેથી તેનું નામ ‘રત્નેશ્વર’—જે નિર્વાણ-રત્નનો પરમ દાતા છે.

Verse 19

अनेनैव सुवर्णेन पित्रा राशीकृतेन च । प्रासादमस्य लिंगस्य विधापय महेश्वरि

હે મહેશ્વરી! તારા પિતાએ ઢગલાંરૂપે સંગ્રહેલું આ જ સુવર્ણ લઈને આ લિંગનો પ્રાસાદ (મંદિર-ભવન) બનાવડાવ.

Verse 20

लिंगप्रासादकरणात्खंडस्फुटित संस्कृतेः । लिंगस्थापनजं पुण्यं हेलयैवेह लभ्यते

લિંગ માટે પ્રાસાદ બનાવવાથી અને ખંડિત-સ્ફુટિતનું સંસ્કાર (મરામત/પુનઃસ્થાપન) કરવાથી, અહીં લિંગસ્થાપનથી ઉત્પન્ન પુણ્ય અલ્પ પ્રયત્ને જ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 21

तथेति भगवत्योक्त्वा गणाः प्रासादनिर्मितौ । सोमनंदि प्रभृतयो ऽसंख्या व्यापारिता मुने

“તથાસ્તુ” કહી ભગવતીનું વચન માની ગણો પ્રાસાદ-નિર્માણમાં પ્રવૃત્ત થયા. હે મુને, સોમનંદિ વગેરેના નેતૃત્વમાં અસંખ્ય ગણો કાર્યમાં નિયુક્ત થયા.

Verse 22

गणैश्च कांचनमयो नानाकौतुकचित्रितः । निर्ममे याममात्रेण प्रासादो मेरुशृंगवत्

અને ગણોએ કાંચનમય, અનેક અદ્ભુત કૌતુક-આલેખનોથી શોભિત પ્રાસાદ રચ્યો. માત્ર એક યામમાં તે મેરુશિખર સમાન પૂર્ણ થયો.

Verse 23

देवी प्रदृष्टवदना दृष्ट्वा प्रासादनिर्मितिम् । गणेभ्यो व्यतरद्भूरि समानं पारितोषिकम्

દેવીએ પ્રસન્ન મુખે પ્રાસાદનું નિર્માણ પૂર્ણ થયેલું જોઈ ગણોને બહુ અને સમાન પારિતોષિક આપ્યું.

Verse 24

पुनश्च देवी पप्रच्छ प्रणिपातपुरःसरम् । महिमानं महादेवं लिंगस्यास्य महामुने

પછી દેવીએ પ્રથમ પ્રણામ કરીને, હે મહામુને, મહાદેવને આ લિંગની મહિમા વિષે ફરી પૂછ્યું.

Verse 25

देवदेव उवाच । लिंगं त्वनादिसंसिद्धमेतद्देवि शुभप्रदम् । आविर्भूतमिदानीं च त्वत्पितुः पुण्यगौरवात्

દેવદેવ બોલ્યા—હે દેવી, આ લિંગ અનાદિ અને નિત્યસિદ્ધ છે તથા શુભપ્રદ છે. પરંતુ હવે તે તારા પિતાના પુણ્ય-ગૌરવથી પ્રकट થયું છે.

Verse 26

गुह्यानां परमं गुह्यं क्षेत्रेऽस्मिश्चिंतितप्रदम् । कलौ कलुषबुद्धीनां गोपनीयं प्रयत्नतः

આ કાશીક્ષેત્રમાં રહસ્યોમાં પરમ રહસ્ય છે, ઇચ્છિત ફળ આપનારું. કલિયુગમાં કલુષિત બુદ્ધિવાળાઓમાં તેને પ્રયત્નપૂર્વક ગુપ્ત રાખવું જોઈએ.

Verse 27

यथा रत्नं गृहे गुप्तं न कैश्चिज्ज्ञायते परैः । अविमुक्ते तथा लिंगं रत्नभूतं गृहे मम

જેમ ઘરમાં છુપાયેલું રત્ન બીજાને જાણીતું થતું નથી, તેમ અવિમુક્તમાં મારા જ ધામની અંદર રત્નસમાન એક લિંગ ગુપ્ત છે.

Verse 28

यानि ब्रह्मांडमध्येत्र संति लिंगानि पार्वति । तैरर्चितानि सर्वाणि रत्नेशो यैः समर्चितः

હે પાર્વતી! બ્રહ્માંડમાં જેટલાં લિંગો છે, અહીં જે રત્નેશનું પૂજન કરે છે તે સર્વ લિંગોનું પૂજન કર્ય સમાન છે.

Verse 29

प्रमादेनापि यैर्गौरि लिंगं रत्नेशमर्चितम् । ते भवंत्येव नियतं सप्तद्वीपेश्वरा नृपाः

હે ગૌરી! જે અજાણતાં પણ રત્નેશ-લિંગનું પૂજન કરે છે, તે નિશ્ચિતપણે સાત દ્વીપોના અધિપતિ રાજા બને છે.

Verse 30

त्रैलोक्ये यानि वस्तूनि रत्नभूतानि तानि तु । रत्नेश्वरं समभ्यर्च्य सकृत्प्राप्नोति मानवः

ત્રિલોકમાં જે જે રત્નસમાન પદાર્થો છે, રત્નેશ્વરનું એકવાર પૂજન કરીને મનુષ્ય તે બધું પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 31

पूजयिष्यंति ये लिंगं रत्नेशं कामवर्जिताः । ते सर्वे मद्गणा भूत्वा प्रांते द्रक्ष्यंति मामिह

જે કામનાવિહિન થઈ રત્નેશ લિંગની પૂજા કરશે, તે સર્વે મારા ગણ બની જીવનાંતમાં આ પુણ્યક્ષેત્રમાં જ મારું દર્શન કરશે।

Verse 32

रुद्राणां कोटिजप्येन यत्फलं परिकीर्तितम् । तत्फलं लभ्यते देवि रत्नेशस्य समर्चनात्

હે દેવી! રુદ્રમંત્રના કરોડ જપથી જે ફળ કહેલું છે, તે જ ફળ રત્નેશની યોગ્ય સમર્ચનાથી પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 33

लिंगे चानादिसंसिद्धे यद्वृत्तं तद्ब्रवीमि ते । इतिहासं महाश्चर्यं सर्वपापनिकृंतनम्

તે અનાદિ, સ્વયંસિદ્ધ લિંગ વિષે જે વૃત્તાંત થયો, તે હું તને કહું છું—આ મહા આશ્ચર્યમય ઇતિહાસ સર્વ પાપોનું છેદન કરનાર છે।

Verse 34

पुरेह नर्तकी काचिदासीन्नाट्यार्थकोविदा । सैकदा फाल्गुने मासि शिवरात्र्यां कलावती

આ નગરમાં એક નર્તકી હતી, નાટ્યકલા-વિદ્યા માં કુશળ. એક વાર ફાલ્ગુન માસની શિવરાત્રિએ તે—કલાવતી નામની—(ત્યાં હાજર હતી)।

Verse 35

ननर्त जागरं प्राप्य जगौ गीतं च पेशलम् । स्वयं च वादयामास नानावाद्यानि वाद्यवित्

રાત્રિ જાગરણ કરીને તે નાચી; તેણે સુમધુર અને મનોહર ગીતો પણ ગાયા; અને વાદ્યમાં નિપુણ બની પોતે જ અનેક વાદ્યો વગાડ્યા।

Verse 36

तेन तौर्यत्रिकेणापि प्रीणयित्वाथ सा नटी । रत्नेश्वरं महालिंगं देशमिष्टं जगाम ह

ગીત, વાદ્ય અને નૃત્ય એવા તૌર્યત્રિકથી પણ શિવને પ્રસન્ન કરીને તે નટી પછી રત્નેશ્વર નામના મહાલિંગવાળા પોતાના ઇષ્ટ ધામે ગઈ.

Verse 37

कालधर्मवशंयाता तत्र सा वरनर्तकी । सुता गंधर्वराजस्य वसुभूतेर्बभूव ह

ત્યાં કાળધર્મના વશમાં આવી (દેહત્યાગ કરીને) તે શ્રેષ્ઠ નર્તકી ગંધર્વરાજ વસુભૂતિની પુત્રી રૂપે જન્મી.

Verse 38

संगीतस्य सवाद्यस्य तस्य लास्यस्यपुण्यतः । तत्रेशाग्रे कृतस्येह जागरे शिवरात्रिजे

વાદ્યો સહિત તે સંગીત અને તે લાસ્યનૃત્યના પુણ્યથી—જે અહીં શિવરાત્રિના જાગરણમાં ત્યાં પ્રભુના સમક્ષ કરાયું હતું—

Verse 39

रम्या रत्नावली नाम रूपलावण्यशालिनी । कलाकलापकुशला मधुरालापवादिनी

તે રમણીય હતી, રત્નાવલી નામની; રૂપ-લાવણ્યથી યુક્ત, અનેક કલાઓમાં કુશળ, અને મધુર આલાપવાળી મીઠી વાણી બોલનારી હતી.

Verse 40

पितुरानंदकृन्नित्यं वसुभूतेर्घटोद्भव । सर्वगांधर्वकुशला गुणरत्नमहाखनिः

વસુભૂતિની પુત્રી તે સદા પિતાને આનંદ આપનારી હતી; સર્વ ગંધર્વકલાઓમાં નિપુણ, તે ગુણરત્નોની મહાખાણ સમાન હતી.

Verse 41

मुने सखीत्रयं तस्याश्चारु चातुर्यभाजनम् । शशिलेखानंगलेखा चित्रलेखेति नामतः

હે મુને, તેણીને ત્રણ સખીઓ હતી—સુંદર અને ચાતુર્યની પાત્ર—શશિલેખા, અનંગલેખા અને ચિત્રલેખા નામે।

Verse 42

तिसृभिस्ताभिरेकत्र वाग्देवीपरिशीलिता । ताभ्यः सर्वाः कलाः प्रादात्परिप्रीता सरस्वती

તે ત્રણેય સાથે એકત્ર વાગ્દેવીની ઉપાસના કરવામાં આવી; પ્રસન્ન સરસ્વતીએ તેમને સર્વ કલાઓ અર્પણ કરી।

Verse 43

प्राप्य रत्नावली गौरि सा जन्मांतरवासनाम् । रत्नेश्वरस्य लिंगस्य जग्राह नियमं शुभम्

હે ગૌરી, રત્નાવલી બની તેણે પૂર્વજન્મની વાસના ફરી પ્રાપ્ત કરી અને રત્નેશ્વરના લિંગને કેન્દ્ર બનાવી શુભ નિયમ ગ્રહણ કર્યો।

Verse 44

रत्नभूतस्य लिंगस्य काश्यां रत्नेश्वरस्य वै । नित्यं संदर्शनं प्राप्य वक्ष्याम्यपि वचो मुखे

કાશીમાં રત્નેશ્વરના તે રત્નમય લિંગનું નિત્ય દર્શન મેળવી, હું પણ સામસામે તે વચનો કહેશ।

Verse 45

इत्थं नियमवत्यासीत्सा गंधर्वसुतोत्तमा । ताभिः सखीभिः सहिता नित्यं लिंगं च पश्यति

આ રીતે ગંધર્વકન્યાઓમાં શ્રેષ્ઠા તે નિયમમાં અડગ બની; સખીઓ સાથે રહી તે નિત્ય લિંગનું દર્શન કરે છે।

Verse 46

एकदाराध्य रत्नेशं ममैतल्लिंगमुत्तमम् । समानर्च च सा बाला रम्यया गीतमालया

રત્નેશનું એકવાર પૂજન કરીને—આ મારું પરમ ઉત્તમ લિંગ છે—એ યુવતીએ ફરી સમભાવથી અર્ચના કરી અને રમ્ય ગીતમાળાનો સુંદર અર્પણ કર્યો।

Verse 47

सख्यः प्रदक्षिणीकर्तुं लिंगं तिस्रोऽप्युमे गताः । तस्या गीतेन तुष्टोहं लिंगस्थो वरदोभवम्

હે ઉમા, તેની ત્રણેય સખીઓ પણ લિંગની પ્રદક્ષિણા કરવા ગઈ. તે કન્યાના ગાનથી પ્રસન્ન થઈ હું—લિંગસ્થ—વરદાતા બન્યો।

Verse 48

यस्त्वया रंस्यते रात्रावद्य गंधर्वकन्यके । तवनामसमानाख्यः स ते भर्ता भविष्यति

હે ગંધર્વકન્યે, આજ રાત્રે તું જેના સાથે ક્રીડા કરશ, જેના નામ તારા નામ સમાન હશે—એ જ તારો પતિ બનશે।

Verse 49

इति लिंगांबुधेर्जातां परिपीय वचःसुधाम् । बभूवानंदसंदोह मंथरातीव ह्रीमती

આ રીતે લિંગ-સમુદ્રમાંથી જન્મેલા વચનામૃતને પીીને, એ લજ્જાશીલ કન્યા આનંદના પ્રવાહથી જાણે મંદગતિ થઈ ગઈ।

Verse 50

गताथ व्योममार्गेण सखीभिः स्वपितुर्गृहम् । कथयंती निजोदंतं तमालीनां पुरो मुदा

પછી તે સખીઓ સાથે આકાશમાર્ગે પિતાના ઘેર ગઈ અને તમાલીની યુવતીઓની સામે આનંદથી પોતાનો વર્તાંત કહ્યો।

Verse 51

ताभिर्दिष्ट्येति दिष्ट्येति सखीभिः परिनंदिता । अद्य ते वांछितं भावि रत्नेशस्य समर्चनात्

સખીઓએ “દિષ્ટિ! દિષ્ટિ!” કહીને તેને અભિનંદિત કરી કહ્યું— “આજે રત્નેશનું સમ્યક્ સમર્ચન કરવાથી તારી વાંછિત ઇચ્છા પૂર્ણ થશે।”

Verse 52

यद्यायाति स ते रात्रावद्य कौमारहारकः । चोरो बाहुलतापाशैः पाशितव्योतियत्नतः

જો આજે રાત્રે તે કુમારી-હરણ કરનાર ચોર તારી પાસે આવે, તો તારી લતા જેવી બાહુઓના પાશોથી તેને અતિ સાવધાનીથી બાંધી દે।

Verse 53

गोचरीक्रियतेस्माभिर्यथा स सुकृतैकभूः । प्रातरेव तव प्रेयान्रत्नेशादिष्ट इष्टकृत्

અમે એવો ઉપાય કરીશું કે પુણ્યનો સાક્ષાત્ સ્વરૂપ તે તારા પહોંચમાં આવી જાય; અને પ્રાતઃકાળે રત્નેશ દ્વારા નિયુક્ત તારો પ્રિયજન ઇષ્ટ કાર્ય સિદ્ધ કરશે।

Verse 54

यातास्वस्मासु हृष्टासु भवती शयगौरवात् । अहो रत्नेश्वरं लिंगं प्रत्यक्षीकृतवत्यसि

અમે હર્ષથી ચાલ્યા ગયા, પરંતુ તું નિદ્રાના ભારથી ત્યાં જ રહી ગઈ. અહો! તું રત્નેશ્વર લિંગને તારા માટે પ્રત્યક્ષ પ્રગટ કર્યું છે।

Verse 55

अहोभाग्योदयो नृणामहो पुण्यसमुच्छ्रयः । एकस्यैव भवेत्सिद्धिर्यदेकत्रापि तिष्ठताम्

અહો, મનુષ્યો માટે કેવો ભાગ્યોદય—અહો, પુણ્યનો કેવો ઊંચો સંચય! એક જ પવિત્ર સ્થાને સ્થિર રહીયે તો પણ એક વ્યક્તિને સિદ્ધિ પ્રાપ્ત થઈ શકે।

Verse 56

सत्यं वदंति नासत्यं दैवप्राधान्यवादिनः । दैवमेव फलेदेकं नोद्यमो नापरं बलम्

દૈવપ્રાધાન્ય માનનારા સત્ય જ કહે છે, અસત્ય નહીં—ફળ તો માત્ર દૈવથી જ પરિપક્વ થાય છે; માનવ પ્રયત્ન સાચું બળ નથી, અન્ય કોઈ શક્તિ પણ નથી।

Verse 57

भवत्या अपि चास्माकमेक एव हि चोद्यमः । परं दैवं फलत्येकं यथा तव न नः पुरः

તારા માટે પણ અને અમારા માટે પણ પ્રયત્ન તો એક જ છે; પરંતુ ફળ આપનાર માત્ર દૈવ છે—એથી આ બાબતમાં તે તારા પક્ષે થયું, અમારા નહીં।

Verse 58

लोकानां व्यवहारोयमालिप्रोक्तप्रसंगतः । परं मनोरथावाप्तिस्तव या सैव नः स्फुटम्

આ તો લોકવ્યવહાર છે, સખીઓની વાતચીતના પ્રસંગથી ઊભો થયો; પરંતુ તારા મનરથની સિદ્ધિ—એ જ અમને સ્પષ્ટ દેખાય છે।

Verse 59

इति संव्याहरंतीनामनंतोध्वाऽतितुच्छवत् । क्षणात्तासां व्यतिक्रांतः प्राप्ताश्च स्वंस्वमालयम्

તેઓ આમ બોલતાં બોલતાં અનંત જેવી રાત પણ તુચ્છ જેવી લાગી ને વીતિ ગઈ; ક્ષણમાં તે પસાર થઈ અને તેઓ સૌ પોતપોતાના ઘેર પહોંચી ગયા।

Verse 60

अथ प्रातः समुत्थाय पुनरेकत्र संगताः । सा च मौनवती ताभिः परिभुक्तेव लक्षिता

પછી પ્રાતઃકાળે ઊઠીને તેઓ ફરી એક સ્થળે ભેગા થયા; અને તે—મૌન ધારણ કરીને—તેમને એવી લાગી જાણે અંદરથી અભિભૂત થઈ ગઈ હોય।

Verse 61

तूष्णीं प्राप्याथ काशीं सा स्नात्वा मंदाकिनीजले । सखीभिः सहितापश्यल्लिंगं रत्नेश्वरं मम

તે મૌન ધારણ કરીને કાશી પહોંચી, મંદાકિનીના જળમાં સ્નાન કર્યું; પછી સખીઓ સાથે મારા રત્નેશ્વર લિંગનાં દર્શન કર્યા.

Verse 62

निर्वर्त्य नियमं साथ लज्जामुकुलितेक्षणा । निर्बंधेन वयस्याभिः परिपृष्टा जगाद ह

નિયમ પૂર્ણ કરીને તે લજ્જાથી કળી જેવી ઝુકેલી નજરવાળી બની; સખીઓએ આગ્રહપૂર્વક વારંવાર પૂછતાં તે બોલી.

Verse 63

रत्नावल्युवाच । अथ रत्नेश यात्रायाः प्रयातासु स्वमंदिरम् । भवतीषु स्मरंत्येव तद्रत्नेशवचोऽमृतम्

રત્નાવલી બોલી—રત્નેશ્વર યાત્રા પછી તમે સૌ તમારા પોતાના ઘરો ગયા ત્યારે, હું તે રત્નેશ્વરના અમૃતસમાન વચનોને વારંવાર સ્મરતી રહી।

Verse 64

सविशेषांगसंस्काराऽविशं संवेशमंदिरम् । निद्रादरिद्रनयना तद्विलोकनलालसा

વિશેષ અંગ-સંસ્કાર કરીને હું શયનમંદિરમાં પ્રવેશી; નિદ્રાથી વંચિત આંખો છતાં, તેને ફરી જોવાની લાલસા હતી.

Verse 65

बलात्स्वप्नदशां प्राप्ता भाविनोर्थस्य गौरवात् । आत्मविस्मरणे हेतू ततो मे द्वौ बभूवतुः

આગામી ઘટનાના ભારથી હું બળજબરીથી સ્વપ્નાવસ્થામાં પહોંચી; ત્યારબાદ આત્મવિસ્મૃતિ માટે મારા બે કારણો ઊભા થયા.

Verse 66

तंद्री तदंगसंस्पर्शौ मम बोधापहारकौ । तंद्र्या परवशा चासं ततस्तत्स्पर्शनेन च

તંદ્રા અને તેના અંગોનો સ્પર્શ મારી ચેતના હરી ગયો. તે તંદ્રાથી પરવશ બની, પછી ફરી તે સ્પર્શથી પણ, હું સ્વવશ રહી ન શકી।

Verse 67

न जाने त्वथ किं वृत्तं काहं क्वाहं स चाथ कः । तं निर्जिगमिषुं सख्यो यावद्धर्तुं प्रसारितः

ત્યારે શું બન્યું તે મને ખબર ન રહી—હું કોણ, ક્યાં છું, અને તે પણ કોણ. હે સખીઓ, તે જવા લાગ્યો ત્યારે તેને અટકાવવા મેં હાથ લંબાવ્યો।

Verse 68

दोः कंकणेन रिपुणा क्वणितं तावदुत्कटम् । महता सिंजितेनाहं तेनाल्पपरिबोधिता

તેના હાથના કંકણે શત્રુ સમાન તીખો નાદ કર્યો. એ મોટા ઝણકારથી હું થોડુંક ચેતનામાં આવી।

Verse 69

सुखसंतानपीयूष ह्रदे परिनिमज्य वै । क्षणेन तद्वियोगाग्निकीलासु पतिता बलात्

અવિરત સુખધારાના અમૃત-હ્રદમાં ડૂબ્યા છતાં, ક્ષણમાં જ તેના વિયોગની અગ્નિના કીલાઓ પર હું બળજબરીથી પટકાઈ ગઈ।

Verse 70

किंकुलीयः स नो वेद्मि किंदेशीयः किमाख्यकः । दुनोति नितरां सख्यस्तद्विश्लेषानलो महान्

તે કયા કુળનો છે, કયા દેશનો છે, કે તેનું નામ શું છે—મને ખબર નથી. છતાં હે સખીઓ, તેના વિયોગની મહાન અગ્નિ મને અત્યંત પીડાવે છે।

Verse 71

अनल्पोत्कलितं चेतः पुनस्तत्संगमाशया । प्राणानां मे यियासूनामेकमेव महौषधम्

તેને ફરી મળવાની આશાથી મારું ચિત્ત વારંવાર ઉછળી ઊઠતું હતું. વિદાય લેવા તૈયાર થયેલા મારા પ્રાણો માટે એ આશા જ એકમાત્ર મહૌષધ બની.

Verse 72

वयस्या निशिभुक्तस्य तस्यैव पुनरीक्षणम् । भवतीनामधीनं च तत्पुनर्दर्शनं मम

હે સખીઓ! જે પ્રિય સાથે મેં રાત વિતાવી, એ જનો ફરી દર્શન તમારાં અધિન છે. તેનું પુનર્દર્શન મારા માટે તમારાં હાથમાં છે.

Verse 73

काऽलीकमालयो वक्ति स्निग्धमुग्धेसखीजने । तद्दर्शनेन स्थास्यंति प्राणा यास्यंति चान्यथा

સ્નિગ્ધ અને નિર્દોષ સખીમંડળને માલય બોલ્યો—“આ નિશ્ચયે ખોટું નથી. તેનું દર્શન થશે તો મારા પ્રાણ ટકી રહેશે; નહીંતર વિદાય લેશે.”

Verse 74

दशम्यवस्था सन्नह्येद्बाधितुं माधुना भृशम् । इति तस्या गिरः श्रुत्वा दूनाया नितरां च ताः

“દશમીની સ્થિતિ માટે તૈયારી કરો; મધથી આ પીડાને પ્રબળ રીતે રોકવી છે,” એમ તેણીના વચન સાંભળી, પહેલેથી જ દુઃખિત તે સખીઓ વધુ વ્યથિત થઈ ગઈ.

Verse 75

प्रवेपमानहृदयाः प्रोचुर्वीक्ष्य परस्परम्

કંપતા હૃદય સાથે તેઓ એકબીજાને જોઈને બોલ્યા.

Verse 76

सख्य ऊचुः । यस्य ग्रामो न नो नाम नान्वयो नापि बुध्यते । स कथं प्राप्यते भद्रे क उपायो विधीयताम्

સખીઓ બોલ્યાં—હે ભદ્રે! અમને તેનું ગામ જાણીતું નથી, નામ પણ નથી, વંશપરંપરા પણ સમજાતી નથી. તો તેને કેવી રીતે પ્રાપ્ત કરવો? કૃપા કરીને કોઈ ઉપાય કહો.

Verse 77

इति रत्नावली श्रुत्वा ससंदेहां च तद्गिरम् । वयस्यास्तदवाप्तौ मे यूयं कुंठि मुमूर्छ ह

એ વચનો સાંભળી સંદેહયુક્ત રત્નાવલીએ સખીઓને કહ્યું—“મને તેને પ્રાપ્ત કરાવવામાં તમે કુંઠિત થાઓ છો,” એમ કહી તે મૂર્છિત થઈ ગઈ.

Verse 78

इत्यर्धोक्तेन सा बाला यूयं कुंठितशक्तयः । यद्वक्तव्यं त्विति तया यूयं कुंठीति भाषितम्

અર્ધોક્તિથી તે બાલાએ એવો ભાવ દર્શાવ્યો કે “તમારી શક્તિ-ધૈર્ય કુંઠિત થયું છે.” જે કહેવું હતું તે તેણે “તમે કુંઠિત છો” એમ કહી વ્યક્ત કર્યું.

Verse 79

ततस्तास्त्वरिताः सख्यः परितापोपहारकान् । बहुशः शीतलोपायान्व्यधुर्मोहप्रशांतये

પછી સખીઓ ત્વરાથી તેના દાહજન્ય પરિતાપને દૂર કરનાર અનેક શીતળ ઉપાયો કરવા લાગી, જેથી તેનો મોહ અને વ્યાકુલતા શાંત થાય.

Verse 80

व्यपैति न यदा मूर्छा तत्तच्छीतोपचारतः । तस्यास्तदैकयानीतं रत्नेशस्नपनोदकम्

જ્યારે તે તે શીતળ ઉપચારોથી પણ તેની મૂર્છા દૂર ન થઈ, ત્યારે તેમણે તરત જ રત્નેશના સ્નાનાભિષેકનું જળ તેના માટે લાવી આપ્યું.

Verse 81

तदुक्षणात्क्षणादेव तन्मूर्छा विरराम ह । सुप्तोत्थितेव सावादीन्मुहुः शिवशिवेति च

જેમ જ તે જલ છાંટાયું, તેમ જ ક્ષણે તેની મૂર્ચ્છા દૂર થઈ ગઈ. ઊંઘમાંથી જાગેલી જેવી તે બોલવા લાગી અને વારંવાર “શિવ! શિવ!” ઉચ્ચારવા લાગી.

Verse 82

स्कदं उवाच । श्रद्धावतां स्वभक्तानामुपसर्गे महत्यपि । नोपायांतरमस्त्येव विनेश चरणोदकम्

સ્કંદે કહ્યું— શ્રદ્ધાવાન સ્વભક્તો પર મહા આપત્તિ આવી પડે તોય, પ્રભુના ચરણોદક સિવાય ખરેખર બીજો કોઈ ઉપાય નથી.

Verse 83

ये व्याधयोपि दुःसाध्या बहिरंतः शरीरगाः । श्रद्धयेशोदकस्पर्शात्ते नश्यंत्येव नान्यथा

શરીરના બહાર કે અંદર રહેલા, દુઃસાધ્ય એવા રોગો પણ— શ્રદ્ધાથી પ્રભુના ચરણોદકના સ્પર્શમાત્રથી નાશ પામે છે; અન્યથા નહીં.

Verse 84

सेवितं येन सततं भगवच्चरणोदकम् । तं बाह्याभ्यंतरशुचिं नोपसर्पति दुर्गतिः

જે સતત ભગવાનના ચરણોદકનું સેવન અને સન્માન કરે છે, તે બહારથી અને અંદરથી શુદ્ધ બને છે; તેને દુર્ગતિ નજીક આવતી નથી.

Verse 85

आधिभौतिकतापं च तापं वाप्याधिदैविकम् । आध्यात्मिकं तथा तापं हरेच्छ्रीचरणोदकम्

શ્રીચરણોદક આધિભૌતિક, આધિદૈવિક તથા આધ્યાત્મિક— આ ત્રણેય તાપોને હરિ લે છે.

Verse 86

व्यपेतसंज्वरा चाथ गंधर्वतनया मुने । उचितज्ञेति होवाच ताः सखीः स्रिग्धधो रधीः

જ્વરથી મુક્ત થયેલી ગંધર્વકન્યા, હે મુનિ, સ્નિગ્ધચિત્તે પોતાની સખીઓને બોલી— “તમે જે યોગ્ય જાણો છો…”

Verse 87

रत्नावल्युवाच । शशिलेखेनंगलेखे चित्रलेखे मदीहितं । यूयं कुंठितसामर्थ्याः कुतो वस्ताः कलाः क्व वा

રત્નાવલી બોલી— “હે શશિલેખા, હે નંગલેખા, હે ચિત્રલેખા, મારી ઇચ્છા પૂર્ણ કરો. તમારું સામર્થ્ય કેમ મંદ પડ્યું? તમારી કલાઓ ક્યાં ગઈ?”

Verse 88

मत्प्रियप्राप्तये सम्यगुपायोऽस्ति मयेक्षितः । रत्नेश्वरानुग्रहतोऽनुतिष्ठत हि तं हिताः

“મારા પ્રિયની પ્રાપ્તિ માટે યોગ્ય ઉપાય મેં જોયો છે. રત્નેશ્વરના અનુગ્રહથી, હે પ્રિય સખીઓ, તેને અમલમાં મૂકો.”

Verse 89

शशिलेखेभिलषितप्राप्त्यै लेखांस्त्वमालिख । संलिखानंगलेखे त्वं यूनः सर्वावनीचरान्

“હે શશિલેખા, અભિલષિત પ્રાપ્તિ માટે ચિત્રરેખાઓ દોર. અને હે નંગલેખા, ધરતી પર ફરતા સર્વ યુવાનોના રૂપ અંકિત કર.”

Verse 90

चित्रगे चित्रलेखे त्वं पातालतलशायिनः । किंचिदाविर्भवच्चारु तारुण्यालंकृतींल्लिख

“હે ચિત્રગ, હે ચિત્રલેખા, પાતાળતલમાં રહેનારાઓને પણ દોર; તેમની મનોહર યુવાની થોડે પ્રગટ થાય એમ, યુવનલક્ષણોથી અલંકૃત કરીને અંકિત કર.”

Verse 91

अथाकण्येति ताः सख्यस्तच्चातुर्यं प्रवर्ण्य च । लिलिखुः क्रमशः सख्यो यूनो यौवन शेवधीन्

પછી “તથાસ્તુ” કહી તે સખીઓએ તે ચાતુર્યની પ્રશંસા કરી અને ક્રમે કરીને યૌવનના ખજાના સમા તે યુવાનોના ચિત્રો દોર્યા।

Verse 92

निर्यत्कौमारलक्ष्मीकान्पुंवत्त्व श्रीसमावृतान् । प्रातःसंध्येव गंधर्वी नृपाद्यांस्तानवैक्षत

ગંધર્વી કન્યા પ્રાતઃસંધ્યા જેવી પ્રકાશમાન બની, નવયૌવનની કાંતિથી આવૃત અને પુરુષત્વશ્રીથી યુક્ત એવા રાજાઓ વગેરેને નિહાળવા લાગી।

Verse 93

सर्वान्सुरनिकायान्सा व्यलोकत शुभेक्षणा । न चांचल्यं जहावक्ष्णोस्तेषु स्वर्लोकवासिषु

શુભ નેત્રવાળી તે કન્યાએ દેવગણોના સર્વ સમૂહોને જોયા; પરંતુ સ્વર્ગલોકવાસીઓ તરફ તેની નજર જરાય ચંચળ થઈ નહીં।

Verse 94

ततो मध्यमलोकस्थान्मुनिराजकुमारकान् । विलोक्यापि न सा प्रीतिं क्वाप्याप प्रेमनिर्भरा

પછી તેણે મધ્યલોકમાં રહેલા મુનિઓ, રાજાઓ અને રાજકુમારોને પણ જોયા; છતાં પ્રેમથી ભરપૂર હોવા છતાં તેને ક્યાંય કોઈમાં પ્રીતિ ન થઈ।

Verse 95

अथ रत्नावली बाला कर्णाभ्यर्णविलोचना । दृशौ व्यापारयामास बलिसद्मयुवस्वपि

પછી કાનના આભૂષણો સુધી વિસ્તરતી નજરવાળી બાલિકા રત્નાવલીએ બલિના ભવનના યુવાનો તરફ પણ પોતાની દૃષ્ટિ ફેરવી।

Verse 96

दितिजान्दनुजान्वीक्ष्य सा गंधर्वी कुमारकान् । रतिं बबंध न क्वापि तापिता मान्मथैः शरैः

દૈત્ય અને દાનવોના યુવાન પુત્રોને જોઈ તે ગંધર્વી કન્યા કામદેવના બાણોથી દગ્ધ થઈ. તેનું મન રતિમાં બંધાઈ ગયું અને તેને ક્યાંય શાંતિ ન મળી.

Verse 97

सुधाकर करस्पृष्टाप्यतिदूनांगयष्टिका । पश्यंती नागयूनः सा किंचिदुच्छ्वसिताऽभवत्

ચંદ્રકિરણ જેવી કોમળ દેહયષ્ટિ અત્યંત ક્ષીણ થઈ હોવા છતાં, યુવાન નાગોને જોઈ તે થોડો ઉચ્છ્વાસ ભરવા લાગી.

Verse 98

भोगिनस्तान्विलोक्यापि चित्रंचित्रगतानथ । मनात्संभुक्तभोगेव क्षणमासीत्कुमारिका

તે ભોગી નાગાધિપતિઓને જોઈ—અદ્ભુત પર અદ્ભુત—તેનું મન જાણે પહેલેથી જ ભોગનો આસ્વાદ લઈ ચૂક્યું હોય; કન્યા ક્ષણભર સ્થિર રહી.

Verse 99

यूनः प्रत्येकमद्राक्षीदशेषाञ्छेष वंशजान् । तक्षकान्वयगांस्तद्वदथ वासुकिगोत्रजान्

તેણે એકે એક કરીને શેષવંશમાં જન્મેલા બધા યુવાન નાગોને જોયા; તક્ષકના વંશજોને પણ, તેમજ વાસુકિ-ગોત્રજોને પણ જોયા.

Verse 100

पुलीकानंत कर्कोट भद्रसंतानगानपि । दृष्ट्वा नागकुमारांस्ताञ्छंखचूडमथैक्षत

પુલિક, અનંત, કર્કોટ અને ભદ્રસંતાન વંશના નાગકુમારોને પણ જોઈને, ત્યારબાદ તેણે શંખચૂડને નિહાળ્યો.

Verse 110

एतस्यावगतं सर्वं देशनामान्वयादिकम् । मा विषीदालिसुलभस्त्वेष रत्नेश्वरार्पितः

એના દેશ, નામ, વંશપરંપરા વગેરે સર્વ જાણવામાં આવ્યું છે. શોક ન કર; ભક્તિથી એ સહેલાઈથી પ્રાપ્ત થાય છે અને રત્નેશ્વરને અર્પિત છે.

Verse 120

कोसौ मत्स्वामिनो नाम रत्नेशस्य महेशितुः । लिंगराजस्य गृह्णाति कर्मबंधनभेदिनः

મારા સ્વામી—મહેશ્વર રત્નેશ્વર, લિંગરાજ—કર્મબંધન ભેદનાર પ્રભુનું નામ કોણ ધારણ કરે છે?

Verse 130

हृदि रत्नेश्वरं लिंगं यस्य सम्यग्विजृंभते । अलातदंडवत्तस्मिन्कालदंडोपि जायते

જેનાં હૃદયમાં રત્નેશ્વરનું લિંગ સમ્યક રીતે વિકસે છે, તેમાં કાળનો દંડ પણ જ્વલંત અગ્નિદંડ સમાન બની જાય છે.

Verse 140

अकारण सखा कोसौ प्रांतरे समुपस्थितः । निजप्राणान्पणीकृत्य येन त्राता स्म बालिकाः

એ નિર્જન પ્રાંતરમાં ઉપસ્થિત થયેલો એ નિષ્કારણ સખા કોણ—જેણે પોતાના પ્રાણ પણમાં મૂકી કન્યાઓને બચાવી?

Verse 150

आरभ्य बाल्यमप्येषा लिंगं रत्नेश्वराभिधम् । यांति पित्राप्यनुज्ञाता काश्यामर्चयितुं सदा

બાળ્યથી જ, પિતાની અનુમતિ લઈને, તે હંમેશાં કાશી જઈ ‘રત્નેશ્વર’ નામના લિંગની પૂજા કરવા જતી હતી.

Verse 160

निशम्येति स पुण्यात्मा नागराजकुमारकः । आश्वास्य ता भयत्रस्ताः प्रोवाचेदं च पुण्यधीः

આ સાંભળી તે પુણ્યાત્મા નાગરાજકુમારે ભયથી કંપતી તે સ્ત્રીઓને આશ્વાસન આપ્યું અને ધર્મબુદ્ધિથી આ વચનો કહ્યાં।

Verse 170

एषा मंदाकिनी नाम दीर्घिका पुण्यतोयभूः । यस्यां कृतोदका मर्त्या मर्त्यलोके विशंति न

આ મન્દાકિની નામની પવિત્ર દીર્ઘિકા છે, જેના જળ પુણ્યથી ઉત્પન્ન છે. અહીં ઉદકક્રિયા કરનાર મર્ત્યો ફરી મર્ત્યલોકમાં પ્રવેશતા નથી।

Verse 180

वृद्धकालेश्वरस्यैष प्रासादो रत्ननिर्मितः । प्रतिदर्शं वसेद्यत्र रात्रौ चंद्रः सतारकः

આ વૃદ્ધકાલેશ્વરનો રત્નનિર્મિત પ્રાસાદ છે. અહીં રાત્રે તારાઓથી શોભિત ચંદ્રમા જાણે દરરોજ પૂર્ણ તેજમાં નિવાસ કરે છે।

Verse 190

अथ सा कथयामास दनुजापहृतेः कथाम् । रत्नेश्वरं वरावाप्तिं स्वप्नावस्थां विहाय च

પછી તેણીએ દાનવ દ્વારા થયેલા અપહરણની કથા કહી અને રત્નેશ્વર વિષે—વર કેવી રીતે પ્રાપ્ત થયો—તે પણ, તેને માત્ર સ્વપ્નાવસ્થા માનીને નહીં, સ્પષ્ટ કરી।

Verse 200

यावद्बहिः समागच्छेद्रम्याद्रत्नेशमंडपात । तावद्गंधर्वराजाय ताभिः स वसुभूतये

જેમ જ તે રમ્ય રત્નેશ-મંડપમાંથી બહાર આવ્યો, તેમ જ તે સ્ત્રીઓએ સમૃદ્ધિ માટે ગંધર્વરાજને તે વાત નિવેદિત કરી।

Verse 210

विनिवेदितवृत्तांतो रत्नेशानुग्रहस्य च । उवास ताभिः ससुखं पितृभ्यामभिनंदितः

રત્નેશના અનુગ્રહનો સંપૂર્ણ વર્તાંત નિવેદિત થયા પછી, તે માતા-પિતાના અભિનંદનથી સન્માનિત થઈ તેમની સાથે સુખપૂર્વક રહ્યો।

Verse 220

मूर्तः षडाननस्तत्र तव पुत्रः सुमध्यमे । एतत्त्रयं नरो दृष्ट्वा न गर्भं प्रविशेदुमे

હે સુમધ્યમે ઉમા! ત્યાં મૂર્તિમાન્ ષડાનન તારો પુત્ર છે. આ ત્રયનું દર્શન કરનાર નર ફરી ગર્ભમાં પ્રવેશ કરતો નથી।

Verse 225

इतिहासमिमं श्रुत्वा नारी वा पुरुषोपिवा । न जात्विष्टवियोगाग्नि तापेन परितप्यते

આ ઇતિહાસ સાંભળ્યા પછી—સ્ત્રી હોય કે પુરુષ—પ્રિયવિયોગની અગ્નિતાપથી તે કદી ફરી દહેતો નથી।