Adhyaya 23

Verse 1

अगस्त्य उवाच । त्रिलोचनं समासाद्य देवदेवः षडाननः । जगदंबिकयायुक्तः किं चकाराशु तद्वद

અગસ્ત્ય બોલ્યા—ત્રિલોચન પાસે જઈ, જગદંબિકાસહ દેવોના દેવ ષડાનને તત્કાળ શું કર્યું? તે કહો।

Verse 2

स्कन्द उवाच । मुने कलशजाख्यामि यत्पृष्टं तन्निशामय । विरजःसंज्ञकं पीठं यत्प्रोक्तं सर्वसिद्धिदम्

સ્કંદ બોલ્યા—હે કલશજ મુનિ! તું જે પૂછ્યું છે તે હું કહું છું; સાંભળ. ‘વિરજા’ નામનું એક પવિત્ર પીઠ છે, જે સર્વસિદ્ધિદાયક કહેવાયું છે।

Verse 3

तत्पीठदर्शनादेव विरजा जायते नरः । यत्रास्ति तन्महालिंगं वाराणस्यां त्रिलोचनम्

તે પીઠના દર્શનમાત્રથી મનુષ્ય ‘વિરજ’—નિર્મળ—થઈ જાય છે. ત્યાં જ વારાણસીમાં ત્રિલોચન નામનું તે મહાલિંગ સ્થાપિત છે।

Verse 4

तीर्थं पिलिपिलाख्यं तद्द्युनद्यंभसि विश्रुतम् । सर्वतीर्थमयं तीर्थं तत्काश्यां परिगीयते

‘પિલિપિલા’ નામનું તે તીર્થ દિવ્ય નદીના જળમાં પ્રસિદ્ધ છે. કાશીમાં તેને સર્વતીર્થમય—બધા તીર્થોનું સાર—કહીને ગવાય છે।

Verse 5

विष्टपत्रितयांतर्ये देवर्षिमनुजोरगाः । ससरित्पर्वतारण्याः संति ते तत्र यन्मुने

તે ત્રિવિષ્ટપના ત્રિવિધ સ્વર્ગમંડળમાં દેવો, ઋષિઓ, મનુષ્યો અને નાગો—સાથે નદીઓ, પર્વતો અને અરણ્યો—હે મુને, આ બધું ત્યાં હાજર છે।

Verse 6

तदारभ्य च तत्तीर्थं तच्च लिंगं त्रिलोचनम् । त्रिविष्टपमिति ख्यातमतोहेतोर्महत्तरम्

ત્યાંથી તે તીર્થ અને ત્રિલોચનનું તે લિંગ ‘ત્રિવિષ્ટપ’ નામે પ્રસિદ્ધ થયું; આ કારણથી તે અતિ મહાન ગણાયું।

Verse 7

त्रिविष्टपस्य लिंगस्य महिमोक्ताः पिनाकिना । जगज्जनन्याः पुरतो यथा वच्मि तथा मुने

ત્રિવિષ્ટપ-લિંગની મહિમા પિનાકધારી શિવે જગજ્જનનીના સમક્ષ કહેલી; હે મુને, જેમ કહ્યું તેમ જ હું વર્ણવું છું।

Verse 8

देव्युवाच । देवदेव जगन्नाथ शर्व सर्वद सर्वग । सर्वदृक्सर्वजनक किंचित्पृच्छामि तद्वद

દેવીએ કહ્યું—હે દેવદેવ, હે જગન્નાથ! હે શર્વ, સર્વદ, સર્વવ્યાપી; સર્વદ્રષ્ટા, સર્વજનક! હું કંઈક પૂછું છું, તે કહો।

Verse 9

इदं तव प्रियं क्षेत्रं कर्मबीजमहौषधम् । नैःश्रेयस्याः श्रियो गेहं ममापि प्रीतिदं महत्

આ તમારું પ્રિય ક્ષેત્ર છે—કર્મબીજ માટે મહૌષધ; નૈઃશ્રેયસ-શ્રીનું ગૃહ. મને પણ આ મહાન પ્રીતિ આપે છે।

Verse 10

यत्क्षेत्ररजसोप्यग्रे त्रिलोक्यपि तृणायते । तस्याखिलस्य महिमा विष्वक्केनावगम्यते

આ પુણ્યક્ષેત્રની ધૂળનો એક કણ પણ ત્રિલોકને તૃણ સમાન કરી દે છે. સર્વવ્યાપી કાશીની અપાર મહિમાને કોણ સંપૂર્ણ રીતે સમજી શકે?

Verse 11

यानीह संति लिंगानि तानि सर्वाण्यसंशयम् । निर्वाणकारणान्येव स्वयंभून्यपि तान्यपि

અહીં જે જે લિંગો છે, તે બધાં નિઃસંદેહે નિર્વાણના કારણો છે; અને તેમાં સ્વયંભૂ (સ્વયં પ્રગટ) લિંગો પણ છે.

Verse 12

यद्यप्येवं तथापीश विशेषं वक्तुमर्हसि । काश्यामनादिसिद्धानि कानि लिंगानि शंकर

યદપિ એવું જ છે, તથાપિ હે ઈશ્વર, વિશેષ ભેદને વિગતે કહેવું આપને યોગ્ય છે. હે શંકર, કાશીમાં કયા લિંગો અનાદિ-સિદ્ધ છે?

Verse 13

यत्र देवः सदा तिष्ठेत्संवर्तेऽपि स वल्लभः । यैरियं प्रथितिं प्राप्ता काशी मुक्तिपुरीति च

જ્યાં (લિંગોમાં) દેવ સદા નિવાસ કરે છે—અને પ્રલયકાળે પણ જે પ્રિય રહે છે—એ જ લિંગોના કારણે કાશીને ‘મુક્તિપુરી’ એવી ખ્યાતિ પ્રાપ્ત થઈ છે.

Verse 14

येषां स्मरणतोप्यत्र भवेत्पापस्य संक्षयः । दर्शनस्पर्शनाभ्यां च स्यातां स्वर्गापवर्गकौ

તેમનું (લિંગોનું) અહીં માત્ર સ્મરણ પણ પાપક્ષય કરે છે; અને દર્શન તથા સ્પર્શથી સ્વર્ગ અને અપવર્ગ (મોક્ષ) બંને પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 15

येषां समर्चनादेव मध्ये जन्म सकृद्विभो । लिंगानि पूजितानि स्युः काश्यां सर्वाणि निश्चितम्

હે વિભો! જેમના સમ્યક્ સમર્ચનથી વચ્ચે એક જ જન્મ પણ પૂરતો થાય; નિશ્ચય છે કે કાશીમાં સર્વ લિંગો પૂજિત સમાન બની જાય છે.

Verse 16

विधाय मय्यनुक्रोशं कारुण्यामृतसागर । एतदाचक्ष्व मे शंभो पादयोः प्रणतास्म्यहम्

હે શંભો, કરુણામૃતના સાગર! મારે પર કૃપા કરીને આ વાત કહો; હું તમારા ચરણોમાં પ્રણામ કરું છું.

Verse 17

इत्याकर्ण्य महेशानस्तस्या देव्याः सुभाषितम् । कथयामास र्विध्यारे महालिंगानि सत्तम

તે દેવીના સુવચનો સાંભળી મહેશાને, હે સત્તમ, યોગ્ય ક્રમ પ્રમાણે મહાલિંગોનું વર્ણન કરવાનું આરંભ્યું.

Verse 18

यन्नामाकर्णनादेव क्षीयंते पापराशयः । प्राप्यते पुण्यसंभारः काश्यां निवार्णकारणम्

જેનું નામ માત્ર સાંભળવાથી પાપરાશિઓ ક્ષીણ થાય છે; કાશીમાં પુણ્યનો સંભાર પ્રાપ્ત થાય છે—એ જ નિર્વાણનું કારણ છે.

Verse 19

देवदेव उवाच । शृणु देवि परं गुह्यं क्षेत्रेऽस्मिन्मुक्तिकारणम् । इदं विदंति नैवापि ब्रह्मनारायणादयः

દેવદેવે કહ્યું—હે દેવી, સાંભળ: આ ક્ષેત્રમાં મુક્તિનું કારણ એવું પરમ ગુહ્ય રહસ્ય છે; બ્રહ્મા, નારાયણ વગેરે પણ તેને યથાર્થ રીતે જાણતા નથી.

Verse 20

असंख्यातानि लिंगानि पार्वत्यानंदकानने । स्थूलान्यपि च सूक्ष्माणि नानारत्नमयानि च

પાર્વતીના આનંદકાનનમાં અસંખ્ય શિવલિંગો છે—કેટલાંક સ્થૂલ, કેટલાંક સૂક્ષ્મ, અને અનેક વિવિધ રત્નમય છે।

Verse 21

नानाधातुमयानीशे दार्षदान्यप्यनेकशः । स्वयंभून्यप्यनेकानि देवर्षिस्थापितान्यहो

હે દેવી! અનેક લિંગો વિવિધ ધાતુઓના બનેલા છે, અને ઘણાં પથ્થરના પણ છે। અનેક સ્વયંભૂ છે, અને અનેક—અહો આશ્ચર્ય—દેવર્ષિઓ દ્વારા પ્રતિષ્ઠિત છે।

Verse 22

सिद्धचारणगंधर्व यक्षरक्षोर्चितान्यपि । असुरोरगमर्त्यैश्च दानवैरप्सरोगणैः

તે સિદ્ધો, ચારણો, ગંધર્વો, યક્ષો અને રાક્ષસો દ્વારા પણ પૂજિત છે; તેમજ અસુરો, નાગો અને મનુષ્યો દ્વારા પણ, દાનવો અને અપ્સરાગણો દ્વારા પણ।

Verse 23

दिग्गजेर्गिरिभिस्तीर्थेरृक्ष वानर किन्नरैः । पतत्रिप्रमुखैर्देवि स्वस्वनामांकितानि वै

હે દેવી! દિગ્ગજો, પર્વતો, તીર્થો, રીંછો, વાંદરો, કિન્નરો તથા પક્ષીઓના પ્રમુખોએ જે પ્રતિષ્ઠા કરી છે, તે તેમના પોતાના નામોથી અંકિત છે।

Verse 24

प्रतिष्ठितानि यानीह मुक्तिहेतूनि तान्यपि । अदृश्यान्यपि दृश्यानि दुरवस्थान्यपि प्रिये

પ્રિયે! અહીં જે જે લિંગો પ્રતિષ્ઠિત છે, તે બધાં મુક્તિના હેતુ છે। જે અદૃશ્ય હોય તે પણ દર્શન આપી શકે; અને જે દુરવસ્થામાં હોય તે પણ આ ક્ષેત્રમાં પૂજ્ય છે।

Verse 25

भग्नान्यपि च कालेन तानि पूज्यानि सुंदरि । परार्धशतसंख्यानि गणितान्येकदा मया

હે સુન્દરી! કાળથી ભલે તે ભંગ થયાં હોય, તોય તે પૂજનીય છે. મેં એક વાર ગણ્યાં ત્યારે તે પરાર્ધોના સૈકડાં જેટલાં હતાં.

Verse 26

गंगाभस्यपि तिष्ठंति षष्टिकोटिमितानिहि । सिद्धलिंगानि तानीशे तिष्येऽदृश्यत्वमाययुः

ગંગાના કાંઠે પણ ષષ્ટિ-કોટિ પ્રમાણ લિંગો સ્થિત છે. હે દેવી! તે સિદ્ધલિંગો તિષ્ય (કલી) યુગમાં અદૃશ્ય થઈ ગયા છે.

Verse 27

गणनादिवसादवार्ङ्ममभक्तजनैःप्रिये । प्रतिष्ठितानि यानीह तेषां संख्या न विद्यते

પ્રિયે! ગણતરી શરૂ થયેલા દિવસથી જ મારા ભક્તજન અહીં (લિંગો) પ્રતિષ્ઠિત કરતા આવ્યા છે; તેથી અહીં પ્રતિષ્ઠિત તેમની સંખ્યા જાણી શકાતી નથી.

Verse 28

त्वया तु यानि पृष्टानि यैरिदं क्षेत्रमुत्तमम् । तानि लिंगानि वक्ष्यामि मुक्तिहेतूनि सुंदरि

પરંતુ હે સુન્દરી! તું જે લિંગો વિષે પૂછ્યું છે, જેમના કારણે આ ક્ષેત્ર ઉત્તમ છે—તે મુક્તિહેતુ લિંગોનું હું હવે વર્ણન કરીશ.

Verse 29

कलावतीव गोप्यानि भविष्यंति गिरींद्रजे । परं तेषां प्रभावो यः स्वस्वस्थानं न हास्यति

હે ગિરીન્દ્રજેએ! તે કલાવતીના આવરણ જેવી રીતે ગોપ્ય બની જશે; પરંતુ તેમનો પ્રભાવ એવો છે કે તે પોતપોતાનું સ્થાન કદી છોડશે નહીં.

Verse 30

कलिकल्मषपुष्टा ये ये दुष्टा नास्तिकाः शठाः । एतेषां सिद्धलिंगानां ज्ञास्यंत्याख्यामपीह न

જે દુષ્ટ, નાસ્તિક અને કપટી લોકો કળિયુગના પાપોથી પોષાયેલા છે, તેઓ અહીં આ સિદ્ધલિંગોના નામ અને કીર્તિ પણ જાણી શકશે નહીં.

Verse 31

नामश्रवणतोपीह यल्लिंगानां शुभानने । वृजिनानि क्षयं यांति वर्धंते पुण्यराशयः

હે સુમુખી! આ લિંગોના નામ સાંભળવા માત્રથી જ અહીં પાપોનો નાશ થાય છે અને પુણ્યના ભંડારમાં વૃદ્ધિ થાય છે.

Verse 32

ओंकारः प्रथमं लिंगं द्वितीयं च त्रिलोचनम् । तृतीयश्च महादेवः कृत्तिवासाश्चतुर्थकम्

ઓંકાર પ્રથમ લિંગ છે, બીજું ત્રિલોચન છે. ત્રીજું મહાદેવ અને ચોથું કૃત્તિવાસા છે.

Verse 33

रत्नेशः पंचमं लिंगं षष्ठं चंद्रेश्वराभिधम् । केदारः सप्तमं लिंगं धर्मेशश्चाष्टमं प्रिये

રત્નેશ પાંચમું લિંગ છે અને છઠ્ઠું ચંદ્રેશ્વર કહેવાય છે. કેદાર સાતમું લિંગ છે અને હે પ્રિયે, ધર્મેશ આઠમું છે.

Verse 34

वीरेश्वरं च नवमं कामेशं दशमं विदुः । विश्वकर्मेश्वरं लिंगं शुभमेकादशं परम्

વીરેશ્વરને નવમું અને કામેશને દસમું માનવામાં આવે છે. શુભ વિશ્વકર્મેશ્વર પરમ અગિયારમું લિંગ છે.

Verse 35

द्वादशं मणिकर्णीशमविमुक्तं त्रयोदशम् । चतुर्दशं महालिंगं मम विश्वेश्वराभिधम्

બારમું મણિકર્ણીશ, તેરમું અવિમુક્ત. ચૌદમું મહાલિંગ મારું જ છે, જે ‘વિશ્વેશ્વર’ નામે પ્રસિદ્ધ છે.

Verse 36

प्रिये चतुर्दशैतानि श्रियोहेतूनि सुंदरि । एतेषां समवायोयं मुक्तिक्षेत्रमिहेरितम्

હે પ્રિયે, હે સુંદરિ—આ ચૌદેય શ્રી-સમૃદ્ધિના હેતુઓ છે. એમનો સમવાય જ અહીં ‘મુક્તિક્ષેત્ર’ તરીકે પ્રખ્યાત છે.

Verse 37

देवताः समधिष्ठात्र्यः क्षेत्रस्यास्य परा इमाः । आराधिताः प्रयच्छंति नृभ्यो नैःश्रेयसीं श्रियम्

આ પરમ દેવતાઓ આ ક્ષેત્રના અધિષ્ઠાત્રી શક્તિઓ છે. તેમની આરાધના કરવાથી તેઓ મનુષ્યોને પરમ કલ્યાણ તરફ દોરી જતી મંગલમય શ્રી આપે છે.

Verse 38

आनंदकानने मुक्त्यै प्रोक्तान्येतानि सुंदरि । प्रिये चतुर्दशेज्यानि महालिंगानि देहिनाम्

હે સુંદરિ, આનંદકાનનમાં મુક્તિ માટે આ બધું કહેલું છે. હે પ્રિયે, દેહધારીઓ માટે આ ચૌદ મહાલિંગો પૂજ્ય છે.

Verse 39

प्रतिमासं समारभ्य तिथिं प्रतिपदं शुभाम् । एतेषां लिंगमुख्यानां कार्या यात्रा प्रयत्नतः

દર મહિને શુભ પ્રતિપદા તિથિથી આરંભ કરીને, આ મુખ્ય લિંગોની યાત્રા પ્રયત્નપૂર્વક કરવી જોઈએ.

Verse 40

अनाराध्य महादेवमेषु लिंगेषु कुंभज । कः काश्यां मोक्षमाप्नोति सत्यं सत्यं पुनःपुनः

હે કુંભજ! આ લિંગોમાં મહાદેવની આરાધના કર્યા વિના કાશીમાં કોણ મોક્ષ પામી શકે? આ સત્ય છે—સત્ય જ—વારંવાર.

Verse 41

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन काशीफलमभीप्सुभिः । पूज्यान्येतानि लिंगानि भक्त्या परमया मुने

અતએવ, હે મુને! કાશીના સાચા ફળની ઇચ્છા ધરાવનારોએ સર્વ પ્રયત્નથી, પરમ ભક્તિ સાથે, આ લિંગોની પૂજા કરવી જોઈએ.

Verse 42

अगस्त्य उवाच । एतान्येव किमन्यानि महालिंगानि षण्मुख । निर्वाणकारणानीह यदि संति तदा वद

અગસ્ત્ય બોલ્યા: હે ષણ્મુખ! શું આ જ મહાલિંગો છે, કે અહીં અન્ય પણ—નિર્વાણના કારણરૂપ—મહાલિંગો છે? જો હોય તો કહો.

Verse 43

स्कंद उवाच । अन्यान्यपि च संतीह महालिंगानि सुव्रत । कलिप्रभावाद्गुप्तानि भविष्यंत्येव तानि वै

સ્કંદ બોલ્યા: હે સુવ્રત! અહીં અન્ય મહાલિંગો પણ છે; પરંતુ કલિના પ્રભાવથી તે નિશ્ચયે ગુપ્ત જ રહેશે.

Verse 44

यस्येश्वरे सदाभक्तिर्यः काशीतत्त्ववित्तमः । स एवैतानि लिंगानि वेत्स्यत्यन्यो न कश्चन

જેને ઈશ્વરમાં સદા ભક્તિ છે અને જે કાશી-તત્ત્વનો પરમ જાણકાર છે, તે જ આ લિંગોને ઓળખશે; બીજો કોઈ નહીં.

Verse 45

येषां नामग्रहेणापि कलिकल्मष संक्षयः । अमृतेशस्तारकेशो ज्ञानेशः करुणेश्वरः

જેનાં નામમાત્ર સ્મરણથી પણ કલિયુગનાં પાપકલ્મષો ક્ષય પામે છે—અમૃતેશ, તારકેશ, જ્ઞાનેશ અને કરુણેશ્વર।

Verse 46

मोक्षद्वारेश्वरश्चैव स्वर्गद्वारेश्वरस्तथा । ब्रह्मेशो लांगलश्चैव वृद्धकालेश्वरस्तथा

તેમજ મોક્ષદ્વારેશ્વર, સ્વર્ગદ્વારેશ્વર, બ્રહ્મેશ, લાંગલ અને એ જ રીતે વૃદ્ધકાલેશ્વર (પણ છે)।

Verse 47

वृषेशश्चैव चंडीशो नंदिकेशो महेश्वरः । ज्योतीरूपेश्वरं लिंगं ख्यातमत्र चतुर्दशम्

અને વೃಷેશ, ચંડીશ, નંદિકેશ, મહેશ્વર; તેમજ અહીં જ્યોતીરૂપેશ્વર લિંગ ચૌદમું તરીકે ખ્યાત છે।

Verse 48

काश्यां चतुर्दशैतानि महालिंगानि सुंदरि । इमानि मुक्तिहेतूनि लिंगान्यानंदकानने

હે સુંદરિ, કાશીમાં આ ચૌદ મહાલિંગો છે; આનંદકાનનમાં સ્થિત આ લિંગો મુક્તિના હેતુ છે।

Verse 49

कलिकल्मषबुद्धीनां नाख्येयानि कदाचन । एतान्याराधयेद्यस्तु लिंगानीह चतुर्दश

કલિના કલ્મષથી મલિન બુદ્ધિવાળાઓ માટે આ નામો કદી પ્રગટ કરવાં ન જોઈએ; પરંતુ જે અહીં આ ચૌદ લિંગોની આરાધના કરે…

Verse 50

न तस्य पुनरावृत्तिः संसाराध्वनि कर्हिचित् । काशीकोशोयमतुलो न प्रकाश्यो यतस्ततः

તેને સંસારમાર્ગમાં ફરી ક્યારેય પુનરાવર્તન થતું નથી. આ અતુલ ‘કાશી-કોશ’ સર્વત્ર અને સર્વને પ્રગટ કરવો યોગ્ય નથી.

Verse 51

एतल्लिंगाभिधा देवि महापद्यपि दुःखहृत् । रहस्यं परमं चैतत्क्षेत्रस्यास्य वरानने

હે દેવી, મહાવિપત્તિમાં પણ આ લિંગના નામનું ઉચ્ચારણ/જ્ઞાન દુઃખ હરી લે છે. હે સુમુખી, આ જ આ ક્ષેત્રનું પરમ રહસ્ય છે.

Verse 52

चतुर्दशापि लिंगानि मत्सान्निध्यकराणि हि । अविमुक्तस्य हृदयमेतदेव गिरींद्रजे

આ ચૌદ લિંગો નિશ્ચયે મારી સાન્નિધ્યતા કરાવે છે. હે ગિરિરાજકન્યા, આ જ અવિમુક્તનું હૃદય છે.

Verse 53

इमानि यानि लिंगानि सर्वेषां मुक्तिदानि हि । एकैकभुवनस्येह सारमादाय सर्वतः । मयैतानि कृतान्येव महाभक्तिकृपावशात्

આ લિંગો નિશ્ચયે સર્વને મુક્તિ આપનારાં છે. દરેક લોકનો સાર સર્વ દિશાઓથી એકત્ર કરીને, મહાભક્તિ પર કરુણાવશ મેં જાતે જ તેમને સ્થાપ્યાં છે.

Verse 54

अस्मिन्क्षेत्रे ध्रुवं मुक्तिरिति या प्रथिति प्रिये । कारणं तत्र लिंगानि ममैतानि चतुर्दश

પ્રિયે, ‘આ ક્ષેત્રમાં મુક્તિ નિશ્ચિત છે’ એવી જે પ્રસિદ્ધ વાત છે, તેનું કારણ મારા આ ચૌદ લિંગો છે.

Verse 55

त एव व्रतिनः कांते त एव च तपस्विनः । ध्यातान्येतानि यैर्भक्तैर्लिंगान्यानंदकानने

હે પ્રિયે! આનંદકાનનમાં સ્થિત આ લિંગોનું ભક્તિપૂર્વક ધ્યાન કરનારાઓ જ સાચા વ્રતી અને સાચા તપસ્વી છે.

Verse 56

त एवाभ्यस्तसद्योगा दत्तदानास्त एव हि । काश्यामिमानि लिंगानि यैर्दृष्टान्यपि दूरतः

કાશીમાં રહેલા આ લિંગોનું દૂરથી પણ દર્શન કરનારાઓ જ સાચા સદ્યોગના અભ્યાસી અને સાચા દાનદાતા છે.

Verse 57

इष्टापूर्ताश्च ये धर्माः प्रणीता मुनिसत्तमैः । ते सर्वे तेन विहिता यावज्जीवं निरेनसा

શ્રેષ્ઠ મુનિઓએ પ્રણીત કરેલા ઇષ્ટ-પૂર્તના જે જે ધર્મો છે, તે બધા તેના દ્વારા સિદ્ધ થાય છે; તે જીવનભર નિષ્પાપ રહે છે.

Verse 58

येनाविमुक्तमासाद्य महालिंगानि पार्वति । सकृदभ्यर्चितानीह स मुक्तो नात्र संशयः

હે પાર્વતી! જે અવિમુક્ત ક્ષેત્રે પહોંચી અહીં મહાલિંગોની એકવાર પણ અર્ચના કરે છે, તે મુક્ત થાય છે—એમાં સંશય નથી.

Verse 59

स्कंद उवाच । अन्यान्यपि च विंध्यारे देव्यै प्रोक्तानि शंभुना । स्वभक्तानां हिताथार्य तान्यथाकर्णयाग्रज

સ્કંદ બોલ્યા—હે અગ્રજ! વિંધ્ય અરણ્યમાં શંભુએ પોતાના ભક્તોના હિતાર્થે દેવીએને અન્ય અનેક વિષયો પણ કહ્યા હતા; તે ક્રમે સાંભળો.

Verse 60

शैलेशः संगमेशश्च स्वर्लीनो मध्यमेश्वरः । हिरण्यगर्भ ईशानो गोप्रेक्षो वृषभध्वजः

(કાશીના પૂજ્ય લિંગો:) શૈલેશ, સંગમેશ, સ્વર્લીન, મધ્યમેશ્વર, હિરણ્યગર્ભ, ઈશાન, ગોપ્રેક્ષ અને વૃષભધ્વજ।

Verse 61

उपशांत शिवो ज्येष्ठो निवासेश्वर एव च । शुक्रेशो व्याघ्रलिंगं च जंबुकेशं चतुर्दशम्

ઉપશાંત-શિવ, જ્યેષ્ઠ અને નિવાસેશ્વર; તેમજ શુક્રેશ, વ્યાઘ્રલિંગ અને જંબુકેશ—આથી ચૌદ (મહાન) લિંગો પૂર્ણ થાય છે।

Verse 62

मुने चतुर्दशैतानि महांत्यायतनानि वै । एतेषामपि सेवातो नरो मोक्षमवाप्नुयात्

હે મુને! આ ચૌદ ખરેખર મહાન આયતન (પવિત્ર સ્થાન) છે; એમની સેવા-ઉપાસનાથી મનુષ્ય મોક્ષ પામે છે।

Verse 63

चैत्रकृष्णप्रतिपदं समारभ्य प्रयत्नतः । आ चतुर्दशिपूज्यानि लिंगान्येतानि सत्तमैः

ચૈત્ર માસના કૃષ્ણ પક્ષની પ્રતિપદાથી પ્રયત્નપૂર્વક આરંભ કરીને, ચતુર્દશી સુધી આ લિંગોની પૂજા ઉત્તમ ભક્તોએ કરવી જોઈએ।

Verse 64

एतेषां वार्षिकी यात्रा सुमहोत्सवपूर्वकम् । कार्या मुमुक्षुभिः सम्यक्क्षेत्रसंसिद्धिदायिनी

એમની વાર્ષિક યાત્રા મહોત્સવપૂર્વક કરવી જોઈએ; મુમુક્ષુઓ દ્વારા સમ્યક રીતે કરાય તો તે ક્ષેત્ર (કાશી) માં પૂર્ણ સિદ્ધિ આપે છે।

Verse 65

मुने चतुर्दशैतानि महालिंगानि यत्नतः । दृष्ट्वा न जायते जंतुः संसारे दुःखसागरे

હે મુને! આ ચૌદ મહાલિંગોનું યત્નપૂર્વક દર્શન કરવાથી જીવ દુઃખસાગરરૂપ સંસારમાં ફરી જન્મ લેતો નથી।

Verse 66

क्षेत्रस्य परमं तत्त्वमेतदेव प्रिये ध्रुवम् । संसाररोगग्रस्तानामिदमेव महौषधम्

પ્રિયે! આ જ ક્ષેત્રનું નિશ્ચિત પરમ તત્ત્વ છે; સંસાર-રોગથી પીડિતો માટે આ જ મહૌષધ છે।

Verse 67

क्षेत्रस्योपनिषच्चैषा मुक्तिबीजमिदं परम् । कर्मकाननदावाग्निरेषा लिंगावलिः प्रिये

પ્રિયે! આ ક્ષેત્રનું ઉપનિષદ્-સદૃશ ગુહ્ય રહસ્ય, મુક્તિનું પરમ બીજ છે; આ લિંગાવળી કર્મ-વનને ભસ્મ કરનાર દાવાગ્નિ છે।

Verse 68

एकैकस्यास्य लिंगस्य महिमाद्यंत वर्जितः । मयैव ज्ञायते देवि सम्यङ्नान्येन केनचित्

દેવી! આમાંના પ્રત્યેક લિંગની મહિમા આદિ-અંત રહિત છે; તેને યથાર્થ રીતે માત્ર હું જ જાણું છું, બીજો કોઈ નહીં।

Verse 69

इति श्रुत्वा मुने प्राह देवी हृष्टतनूरुहा । प्रणम्य देवमीशानं सर्वज्ञं सर्वदं शिवम्

હે મુને! આ સાંભળીને દેવી હર્ષથી રોમાંચિત થઈ; સર્વજ્ઞ, સર્વદાતા ઈશાનરૂપ શિવને પ્રણામ કરીને બોલી।

Verse 70

देव्युवाच । रहस्यं परमं काश्यां यदेतत्समुदीरितम् । तच्छ्रुत्वोत्सुकतां प्राप्तं मनो मेतीव वल्लभ

દેવીએ કહ્યું—હે વલ્લભ! કાશી વિષે ઉચ્ચારાયેલું આ પરમ રહસ્ય સાંભળીને મારું મન અત્યંત ઉત્સુક બન્યું છે।

Verse 71

यदुक्तं लिगमेकैकं महासारतरं परम् । काश्यां परमनिर्वाणकारणं कारणेश्वर

હે કારણેશ્વર! તમે કહ્યું છે કે દરેક લિંગ એકે એક પરમ સારભૂત છે; અને કાશીમાં તે જ પરમ નિર્વાણ (મોક્ષ)નું કારણ છે।

Verse 72

प्रत्येकं महिमानं मे ब्रूह्येषां भुवनेश्वर । चतुर्दशानां लिंगानां श्रवणादघहारिणाम्

હે ભુવનેશ્વર! જેમનું શ્રવણ પાપહરણ કરે છે એવા આ ચૌદ લિંગોની પ્રત્યેકની મહિમા મને કહો।

Verse 73

ओंकारेशस्य लिंगस्य कथमत्र समागमः । अतिपुण्यतमात्तस्मात्क्षेत्रादमरकंटकात्

ઓંકારેશના લિંગનું અહીં (કાશીમાં) આગમન કેવી રીતે થયું—તે અતિપુણ્યતમ અમરકંટક ક્ષેત્રમાંથી?

Verse 74

किमात्मकोऽयमोंकारो महिमास्य च को हर । केनाराधि पुरा चैष ददावाराधितश्च किम्

હે હર! આ ઓંકાર કયા સ્વરૂપનો છે અને તેની મહિમા શું છે? પ્રાચીન કાળમાં તેની આરાધના કોણે કરી, અને પ્રસન્ન થઈ તેણે શું દાન આપ્યું?

Verse 75

मृडानीवाक्सुधामेतां विधाय श्रुतिगोचराम् । कथामकथयद्देव ओंकारस्यमहाद्भुताम्

આ રીતે મૃડાની (પાર્વતી)ની અમૃતસમાન, શ્રુતિગોચર પાવન વાણી રચીને, દેવએ પછી ઓંકારની મહાદ્ભુત કથા વર્ણવી।

Verse 76

देवदेव उवाच । कथामाकर्णयापर्णे वर्णयामि तवाग्रतः । यथोंकारस्य लिंगस्य प्रादुर्भाव इहाभवत्

દેવોના દેવ બોલ્યા—હે અપર્ણે, આ કથા સાંભળ; અહીં ઓંકારલિંગનો પ્રાદુર્ભાવ કેવી રીતે થયો તે હું તારા સમક્ષ વર્ણવું છું।

Verse 77

पुरानंदवने चात्र ब्रह्मणा विश्वयोनिना । तपस्तप्तं महादेवि समाधिं दधतापरम्

પૂર્વે અહીં આનંદવનમાં વિશ્વયોનિ બ્રહ્માએ, હે મહાદેવી, પરમ સમાધિ ધારણ કરીને તપ કર્યું।

Verse 78

पूर्णे युगसहस्रेऽथ भित्त्वा पातालसप्तकम् । उदतिष्ठत्पुरोज्योतिर्विद्योतित हरिन्मुखम्

પછી જ્યારે સહસ્ર યુગ પૂર્ણ થયા, ત્યારે સાત પાતાળોને ભેદીને સામે એક દિવ્ય જ્યોતિ ઉદિત થઈ અને તેણે વિધાતા બ્રહ્માના હરિત મુખને પ્રકાશિત કર્યું।

Verse 79

यदंतराविरभवन्निर्व्याजेन समाधिना । तदेव परमं धाम बहिराविरभूद्विधेः

બ્રહ્માની નિર્વ્યાજ સમાધિથી જે પરમ ધામ અંદર પ્રગટ થયું હતું, એ જ ધામ સર્જનહારને બહાર પણ પ્રત્યક્ષ થયું।

Verse 80

योभूच्चटचटाशब्दः स्फुटतो भूमिभागतः । तच्छब्दाद्व्यसृजद्वेधाः समाधिं क्रमतो वशी

ત્યારે ધરતીના એક ભાગમાંથી સ્પષ્ટ “ચટ-ચટ” એવો શબ્દ ઊઠ્યો. તે શબ્દથી સ્વવશ સ્રષ્ટા બ્રહ્મા ક્રમે ક્રમે સમાધિમાંથી બહાર આવ્યા.

Verse 81

स्रष्टाविसृष्ट तद्ध्यानो यावदुन्मील्यलोचने । पुरः पश्येद्ददर्शाग्रे तावदक्षरमादिमम्

સૃષ્ટિ-વિસર્જન કાર્યમાં તત્પર સ્રષ્ટાએ ધ્યાનસ્થિતીમાં નેત્ર ઉઘાડ્યાં. સામે નજર કરતાં જ તેણે અગ્રે આદ્ય અક્ષર—અવિનાશી—નું દર્શન કર્યું.

Verse 82

अकारं सत्त्वसंपन्नमृक्क्षेत्रं सृष्टिपालकम् । नारायणात्मकं साक्षात्तमः पारे प्रतिष्ठितम्

તેણે ‘અ’કારનું દર્શન કર્યું—સત્ત્વસંપન્ન, ઋગ્વેદનું ક્ષેત્ર, સૃષ્ટિનો પાલક; સాక్షાત્ નારાયણાત્મક, તમસની પાર પ્રતિષ્ઠિત.

Verse 83

उकारमथ तस्याग्रे रजोरूपं यजुर्जनिम् । विधातारं समस्तस्य स्वाकारमिव बिंबितम्

પછી તેની સામે ‘ઉ’કાર પ્રગટ થયો—રજોરૂપ, યજુર્વેદનો જનક; સર્વનો વિધાતા, જાણે પોતાના જ સ્વરૂપમાં પ્રતિબિંબિત.

Verse 84

नीरवध्वांतसंकेत सदनाभं तदग्रतः । मकारं स ददर्शाथ तमोरूपं विशेषतः

ત્યારબાદ તેની સામે ‘મ’કાર દેખાયો—નિઃશબ્દ અંધકારનો સંકેત, નિવાસ જેવો આભાસ; વિશેષ કરીને તે તમોરૂપ જ હતો.

Verse 85

साम्नो योनिं लये हेतुं साक्षाद्रुद्रस्वरूपिणम् । अथ तत्पुरतो ध्याता व्यधात्स्वनयनातिथिम्

તેણે તેને સામવેદના સામનની યોનિ, લયનું કારણ અને સాక్షાત્ રુદ્રસ્વરૂપ તરીકે જોયું. ત્યારબાદ ધ્યાતાએ તેને પોતાના નેત્રોના અતિથિ સમાન સામે સ્થાપ્યું.

Verse 86

विश्वरूपमयाकारं सगुणं वापि निर्गुणम् । अनाख्यनादसदनं परमानंदविग्रहम्

તે વિશ્વરૂપમય આકાર હતો—સગુણ પણ, નિર્ગુણ પણ; અવર્ણનીય નાદનું ધામ અને પરમાનંદનું દિવ્ય વિગ્રહ।

Verse 87

शव्दब्रह्मेति यत्ख्यातं सर्ववाङ्मयकारणम् । अथोपरिष्टान्नादस्य बिंदुरूपं परात्परम्

જે ‘શબ્દબ્રહ્મ’ તરીકે ખ્યાત છે—સમસ્ત વાણી-મયનું કારણ—તે નાદના ઉપર તેણે પરાત્પર બિંદુરૂપનું દર્શન કર્યું.

Verse 88

कारणं कारणानां च जगद्योनिं च तं परम् । विधिर्विलोकयांचक्रे तपसागोचरीकृतम्

તે પરમને—કારણોના પણ કારણ અને જગતની યોનિ—વિધાતા બ્રહ્માએ તપસ્યાથી ગોચર કરાયેલું જાણીને નિહાળ્યું.

Verse 89

अवनादोमिति ख्यातं सर्वस्यास्य प्रभावतः । भक्तमुन्नयते यस्मात्तदोमिति य ईरितः

આ ‘અવનાદ-ૐ’ તરીકે ખ્યાત છે; તેના પ્રભાવથી આ સર્વ પ્રપંચ પ્રગટે છે. અને તે ભક્તને ઉન્નત કરે છે તેથી તેને ‘ૐ’ કહેવામાં આવે છે.

Verse 90

अरूपोपि सरूपाढ्यः स धात्रा नेत्रगीकृतः । तारयेद्यद्भवांभोधेः स्वजपासक्तमानसम् । ततस्तार इति ख्यातो यस्तं ब्रह्मा व्यलोकयत्

તે અરૂપી હોવા છતાં સર્વરૂપસમૃદ્ધ છે. ધાત્રાએ તેને અંતર્દૃષ્ટિનો વિષય બનાવ્યો; કારણ કે સ્વજપમાં આસક્ત મનને તે ભવસાગરથી પાર ઉતારે છે. તેથી તે ‘તાર’ નામે પ્રસિદ્ધ છે—જેણે બ્રહ્માએ દર્શન કર્યું.

Verse 91

प्रणूयते यतः सर्वैः परनिर्वाणकामुकैः । सर्वेभ्योभ्यधिकस्तस्मात्प्रणवो यैः प्रकीर्तितः

પરમ નિર્વાણની ઇચ્છા ધરાવતા સર્વ સાધકો જે અક્ષર ઉચ્ચારે છે, તે અક્ષર ‘પ્રણવ’ તરીકે કીર્તિત છે; તે સર્વ ઉચ્ચારો કરતાં શ્રેષ્ઠ છે.

Verse 92

स्वसेवितारं पुरुषं प्रणयेद्यः परंपदम् । अतस्तप्रणवं शांतं प्रत्यक्षीकृतवान्विधिः

જે પોતાના સેવક-જીવને પરમ પદ સુધી લઈ જાય છે, તે જ તે પુરુષ છે. તેથી વિધાતા બ્રહ્માએ તે શાંત પ્રણવને પ્રત્યક્ષ અનુભવે પ્રગટ કર્યો.

Verse 93

त्रयीमयस्तुरीयोयस्तुर्यातीतोखिलात्मकः । नादबिंदुस्वरूपो यः स प्रैक्षि द्विजगामिना

જે વેદત્રયીનો સાર છે, જે તુરીય છે અને તુરીયાતીત પણ—સર્વાત્મક; જે નાદ અને બિંદુ સ્વરૂપે પ્રગટે છે—તેને દ્વિજગામી (બ્રહ્માએ) દર્શન કર્યું.

Verse 94

प्रावर्तंत यतो वेदाः सांगाः सर्वस्य योनयः । सवेदादिः पद्मभुवा पुरस्तादवलोकितः

જેનાથી વેદો તેમના અંગો સહિત પ્રસર્યા, જે સર્વનો કારણ-યોનિ છે—તે વેદાદિ સ્વરૂપ પરમ તત્ત્વને પદ્મભવ બ્રહ્માએ પોતાના સમક્ષ દર્શન કર્યું.

Verse 95

वृषभो यस्त्रिधाबद्धो रोरवीति महोमयः । सनेत्रविषयी चक्रे परमः परमेष्ठिना

ત્રિવિધ બંધનમાં બંધાયેલો, મહા-ઓંકારથી ગર્જતો તે પરમ ‘વૃષભ’—પરમેષ્ઠી બ્રહ્માએ નેત્રવિષય બનાવ્યો।

Verse 96

शृंगश्चत्वारि यस्यासन्हस्तासः सप्त एव च । द्वे शीर्षे च त्रयः पादाः स देवो विधिनैक्षत

જેનાં ચાર શૃંગ, સાત હાથ, બે મસ્તક અને ત્રણ પગ હતા—તે દેવને વિધિ (બ્રહ્મા)એ દર્શન કર્યું।

Verse 97

यदंतर्लीनमखिलं भूतं भावि भवत्पुनः । तद्बीजं बीजरहितं द्रुहिणेन विलोकितम्

જેનાં અંતરમાં ભૂત-ભવિષ્ય-વર્તમાન સર્વ જીવો લય પામે છે; તે બીજરહિત બીજને દ્રુહિણ (બ્રહ્મા)એ જોયું।

Verse 98

लीनं मृग्येत यत्रैतदाब्रह्मस्तंबभाजनम् । अतः स भाज्यते सद्भिर्यल्लिंगं तद्विलोकितम्

જ્યાં બ્રહ્માથી લઈને તૃણસ્તંભ સુધી આ સમગ્ર જગત લયરૂપે શોધાય છે—એથી સદ્ભક્તો તે તત્ત્વને ભેદી જાણી લેવા ઇચ્છે છે; તે જ લિંગને બ્રહ્માએ જોયું।

Verse 99

पंचार्था यत्र भासंते पंचब्रह्ममयं हि यत् । आदिपंचस्वरूपंयन्निरैक्षि ब्रह्मणा हि तत्

જ્યાં પંચ તત્ત્વો પ્રકાશે છે—જે પંચબ્રહ્મમય છે—તે આદ્ય પંચસ્વરૂપને બ્રહ્માએ દર્શન કર્યું।

Verse 100

तमालोक्य ततो वेधा लिंगरूपिणमीश्वरम् । पंचाक्षरं प्रपंचाच्च भिन्नं तुष्टाव शंकरम्

લિંગરૂપ ધારણ કરેલા તે ઈશ્વરને જોઈને વિધાતા બ્રહ્માએ પ્રપંચથી ભિન્ન એવા શ્રીશંકરનું તથા પંચાક્ષરી મંત્રરાજનું સ્તવન કર્યું।

Verse 110

नानावर्णस्वरूपाय वर्णानां पतये नमः । नमस्ते स्वररूपाय नमो व्यंजनरूपिणे

નાનાવર્ણસ્વરૂપ, સર્વ વર્ણોના પતિ—તમને નમસ્કાર. સ્વરરૂપ તમને નમસ્કાર; વ્યંજનરૂપ તમને નમસ્કાર।

Verse 120

शब्दब्रह्म नमस्तुभ्यं परब्रह्म नमोस्तुते । नमो वेदांतवेद्याय वेदानां पतये नमः

શબ્દબ્રહ્મરૂપ તમને નમસ્કાર, પરબ્રહ્મરૂપ તમને નમસ્કાર. વેદાંતથી વેદ્ય તમને નમસ્કાર; વેદોના પતિને નમસ્કાર।

Verse 130

सर्वभुक्सर्वकर्ता त्वं सर्वसंहारकारक । योगिनां हृदयाकाश कृतालय नमोस्तु ते

તમે સર્વભોક્તા, સર્વકર્તા અને સર્વસંહારના કર્તા છો. યોગીઓના હૃદય-આકાશમાં નિવાસ કરનાર તમને નમસ્કાર।

Verse 140

त्वमेव हि शरण्यं मे त्वमेव हि गतिः परा । त्वामेव प्रणमामीश नमस्तुभ्यं नमो नमः

તમે જ મારા શરણ, તમે જ મારી પરમ ગતિ. હે ઈશ, હું માત્ર તમને જ પ્રણામ કરું છું; તમને નમસ્કાર, વારંવાર નમસ્કાર।

Verse 150

ईश्वर उवाच । सुरश्रेष्ठ तपःश्रेष्ठ सर्वाम्नाय निधिर्भव । सृष्टेःकरणसामर्थ्यं तवास्तु मदनुग्रहात्

ઈશ્વરે કહ્યું—હે દેવશ્રેષ્ઠ, હે તપશ્રેષ્ઠ! તું સર્વ આમ્નાયનો નિધિ બન. મારા અનુગ્રહથી સૃષ્ટિકાર્ય કરવાની સામર્થ્ય તને પ્રાપ્ત થાઓ.

Verse 160

अष्टम्यां च चतुर्दश्यां तीर्थानि सह सागरैः । षष्टि कोटि सहस्राणि मत्स्योदर्यां विशंति हि

અષ્ટમી અને ચતુર્દશી તિથિએ સર્વ તીર્થો સાગરો સહિત નિશ્ચયે મત્સ્યોદરીમાં પ્રવેશે છે—ષષ્ટિ કોટિ અને સહસ્રોના પરિમાણે.

Verse 170

केवलं भूमिभाराय जन्मिनो जन्म तस्य वै । येनानंदवने दृष्टो नोंकारः सर्वकामदः

જન્મેલા મનુષ્યનું જન્મ ખરેખર ધરતી પર માત્ર ભાર છે—જો આનંદવનમાં સર્વકામદાયક ઓંકારનું દર્શન ન થયું હોય.

Verse 180

स्कंद उवाच । ब्रह्मापि भजतेद्यापि तल्लिंगं कलशोद्भव । स्तुवन्ब्रह्म स्तवेनैव स्वात्मना विहितेन हि

સ્કંદે કહ્યું—હે કલશોદ્ભવ અગસ્ત્ય! આજે પણ બ્રહ્મા તે જ લિંગની ભક્તિ કરે છે અને પોતાના જ રચેલા આ સ્તવથી પરબ્રહ્મની સ્તુતિ કરે છે.

Verse 182

ब्रह्मस्तवमिमं जप्त्वा त्रिकालं परिवत्सरम् । अंतकाले भवेज्ज्ञानं येन बंधात्प्रमुच्यते

આ બ્રહ્મસ્તવનું એક વર્ષ સુધી ત્રિકાળ જપ કરવાથી, અંતકાળે એવું જ્ઞાન પ્રગટે છે જેના દ્વારા બંધનમાંથી મુક્તિ મળે છે.