Adhyaya 1

Verse 1

अथ श्रीकाशीखंडोत्तरार्धं प्रारभ्यते । श्रीगणेशाय नमः । अगस्तिरुवाच । पार्वती हृदयानंद सर्वज्ञांगभव प्रभो । किंचित्प्रष्टुमनाः स्वामिंस्तद्भवान्वक्तुमर्हति

હવે શ્રીકાશીખંડનો ઉત્તરાર્ધ આરંભ થાય છે. શ્રીગણેશાય નમઃ. અગસ્ત્ય બોલ્યા—હે પ્રભો! પાર્વતીના હૃદયનો આનંદ, હે સર્વજ્ઞ, હે અંગભવ (સ્કંદ)! હું કંઈક પૂછવા ઇચ્છું છું; કૃપા કરીને તમે તે કહો।

Verse 2

दक्ष प्रजापतेः पुत्री कश्यपस्य परिग्रहः । गरुत्मतः प्रसूः साध्वी कुतो दास्यमवाप सा

તે દક્ષ પ્રજાપતિની પુત્રી, કશ્યપની ધર્મપત્ની અને ગરુડની સાધ્વી જનની છે—તો પછી તે દાસ્યમાં કેવી રીતે પડી?

Verse 3

स्कंद उवाच । हंजिकात्वं यथा प्राप्ता विनता सा तपस्विनी । तदप्यहं समाख्यामि निशामय महामते

સ્કંદે કહ્યું—તપસ્વિની વિનતાએ હંજિકા-સ્થિતિ કેવી રીતે પ્રાપ્ત કરી, તે પણ હું કહું છું; હે મહામતિ, ધ્યાનથી સાંભળો.

Verse 4

कद्रूरजीजनत्पुत्राञ्शतं कश्यपतः पुरा । उलूकमरुणं तार्क्ष्यमसूत विनता त्रयम्

પૂર્વકાળે કદ્રૂએ કશ્યપથી સો પુત્રોને જન્મ આપ્યો; અને વિનતાએ ત્રણ—ઉલૂક, અરુણ અને તાર્ક્ષ્ય (ગરુડ)।

Verse 5

कौशिको राज्यमाप्यापि श्रेष्ठत्वात्पक्षिणां मुने । निर्गुणत्वाच्च तैः सर्वैः स राज्यादवरोपितः

હે મુને, પક્ષીઓમાં શ્રેષ્ઠ હોવાથી કૌશિકે રાજ્ય મેળવ્યું, પરંતુ ગુણહીનતાને કારણે સૌએ તેને સિંહાસન પરથી ઉતારી દીધો.

Verse 6

क्रूराक्षोयं दिवांधोयं सदा वक्रनखस्त्वसौ । अतीवोद्वेगजनकं सर्वेषामस्य भाषणम्

આના નેત્રો ક્રૂર છે, આ દિવસમાં અંધ છે, તેના નખ સદા વાંકા છે; અને તેની વાણી સૌમાં અતિશય ઉદ્વેગ જગાવે છે.

Verse 7

इत्थं तस्य गुणग्रामान्विकथ्य बहुशः खगाः । नाद्यापि वृण्वते राज्ये कमपि स्वैरचारिणः

આ રીતે તેના ગુણસમૂહનું વારંવાર વર્ણન કરીને પક્ષીઓએ કહ્યું—આજ સુધી પણ રાજ્યમાં સ્વૈરાચાર કરનાર કોઈને રાજા તરીકે અમે પસંદ કરતા નથી।

Verse 8

कौशिकेथ तथावृत्ते पुत्रवीक्षणलालसा । अंडं प्रस्फोटयामास मध्यमं विनता तदा

હે કૌશિક! આમ બનતાં પુત્રદર્શનની લાલસાથી વિનતાએ ત્યારે મધ્યનું અંડું ફોડી નાખ્યું।

Verse 9

पूर्णे वर्षसहस्रे तु प्रस्फोट्य घटसंभव । तदभेदितयौत्सुक्यादंडमष्टमके शते

હે ઘટસમ્ભવ! પૂરાં એક હજાર વર્ષ વીતી ગયા પછી, ‘હજી તૂટ્યું નથી’ એવી ઉત્કંઠાથી તેણે આઠમા શતમાં (આઠસોમાં) અંડું ફોડી નાખ્યું।

Verse 10

तावत्सर्वाणि गात्राणि तस्यातिमहसः शिशोः । ऊर्वोरुपरिसिद्धानि दंडांतर्निवासिनः

ત્યાં સુધી તે અતિ તેજસ્વી શિશુના સર્વ અંગો જાંઘોના ઉપર સુધી જ રચાયા હતા—જાણે દંડની અંદર નિવાસ કરનાર હોય તેમ।

Verse 11

अंडान्निर्गतमात्रेण क्रोधारुणमुखश्रिया । अर्धनिष्पन्नदेहेन शिशुना शापिता प्रसूः

અંડામાંથી બહાર નીકળતાં જ, ક્રોધથી રક્તિમ થયેલી મુખશોભાવાળો, અર્ધસિદ્ધ દેહ ધરાવતો તે શિશુ પોતાની માતાને શાપ આપ્યો।

Verse 12

जनयित्रि त्वया दृष्ट्वा काद्रवेयान्स्वलीलया । खेलतो मातुरुत्संगे यदंडं व्याधित द्विधा

હે જનની! કદ્રૂના પુત્રોને જોઈ માત્ર લીલામાં, હું તારી ગોદમાં રમતો હતો ત્યારે તું મારું અંડું બે ભાગે ફોડી નાખ્યું।

Verse 13

तदनिष्पन्न सर्वांगः शपामि त्वा विहंगमे । तेषामेवैधि दासी त्वं सपत्न्यंग भुवामिह

એથી મારા સર્વ અંગો અધૂરા રહ્યા; હે વિહંગમ માતા, હું તને શાપ આપું છું—આ ધરતી પર એમની જ દાસી બન, હે સપત્નીનું અંગ!

Verse 14

वेपमानाथ तच्छापादिदं प्रोवाच पक्षिणी । अनूरो ब्रूहि मे शापावसानं मातुरंगज

તે શાપથી કંપતી પક્ષિણીએ કહ્યું—હે અનૂરુ, મારા જ દેહથી જન્મેલા પુત્ર, મારા શાપનો અંત ક્યારે આવશે તે કહો।

Verse 15

अनूरुरुवाच । अंडं तृतीयं मा भिंधि ह्यनिष्पन्नं ममेव हि । अस्मिन्नंडे भविष्यो यः स ते दास्यं हरिष्यति

અનૂરુ બોલ્યો—ત્રીજું અંડું ન ફોડ; તે મારું જ છે, હજી અધૂરું છે. આ અંડામાંથી જે જન્મશે, તે તારી દાસતા દૂર કરશે।

Verse 16

इत्युक्त्वा सोरुणोगच्छदुड्डीयानंदकाननम् । यत्र विश्वेश्वरो दद्यादपि पंगोः शुभां गतिम्

એવું કહી અરુણ ઉડીને ઉડ્ડીયાનના આનંદમય વનમાં ગયો, જ્યાં વિશ્વેશ્વર લંગડાને પણ શુભ ગતિ આપે છે।

Verse 17

एतत्ते पृच्छतः ख्यातं विनता दास्यकारणम् । मुने प्रसंगतो वच्मि अरुणादित्यसंभवम्

હે મુને! તમે પૂછ્યું તેથી વિનતાના દાસ્યનું પ્રસિદ્ધ કારણ મેં કહી દીધું. હવે પ્રસંગક્રમથી હું અરુણનો વૃત્તાંત અને અરુણાદિત્યના પ્રાકટ્યનું વર્ણન કરું છું.

Verse 18

अनूरुत्वादनूरुर्योरुणः क्रोधारुणो यतः । वाराणस्यां तपस्तप्त्वा तेनाराधि दिवाकरः

જાંઘો ન હોવાને કારણે (અનૂરુત્વ) તે ‘અનૂરુ’ કહેવાયો; અને ક્રોધથી અરુણવર્ણ થયો તેથી ‘અરુણ’ નામે પ્રસિદ્ધ થયો. વારાણસીમાં તપ કરીને તેણે દિવાકર સૂર્યદેવને આરાધી પ્રસન્ન કર્યા.

Verse 19

सोपि प्रसन्नो दत्त्वाथ वरांस्तस्मा अनूरवे । आदित्यस्तस्य नाम्नाभूदरुणादित्य इत्यपि

પછી પ્રસન્ન થઈ સૂર્યદેવે તે અનૂરુને વરદાન આપ્યાં. અને આદિત્ય પણ તેના નામથી ‘અરુણાદિત્ય’ તરીકે ઓળખાયો.

Verse 20

अर्क उवाच । तिष्ठानूरो मम रथे सदैव विनतात्मज । जगतां च हितार्थाय ध्वांतं विध्वंसयन्पुरः

અર્ક (સૂર્ય) બોલ્યા—હે વિનતાપુત્ર અરુણ! તું સદૈવ મારા રથ પર સ્થિત રહેજે અને જગતના હિતાર્થે મારા આગળના અંધકારનો નાશ કરતો રહેજે.

Verse 21

अत्र त्वत्स्थापितां मूर्तिं ये भजिष्यंति मानवाः । वाराणस्यां महादेवोत्तरे तेषां कुतो भयम्

વારાણસીમાં મહાદેવના ઉત્તર ભાગે તું સ્થાપિત કરેલી આ મૂર્તિને જે માનવો અહીં ભજે-પૂજે, તેમને ભય ક્યાંથી થાય?

Verse 22

येर्चयिष्यंति सततमरुणादित्यसंज्ञकम् । मामत्र तेषां नो दुःखं न दारिद्र्यं न पातकम्

અહીં ‘અરુણાદિત્ય’ નામે પ્રસિદ્ધ મારી જે સતત પૂજા કરે છે, તેમને ન દુઃખ, ન દરિદ્રતા, ન પાપ રહે છે।

Verse 23

व्याधिभिर्नाभिभूयंते नो पसर्गैश्च कैश्चन । शोकाग्निना न दह्यंते ह्यरुणादित्यसेवनात्

અરુણાદિત્યની સેવામાં તેઓ રોગોથી પરાજિત થતા નથી, કોઈ પણ ઉપદ્રવથી પીડાતા નથી; શોકની અગ્નિ પણ તેમને દહેતી નથી।

Verse 24

अथ स्यंदनमारोप्य नीतवानरुणं रविः । अद्यापि स रथे सौरे प्रातरेव समुद्यति

પછી રવિએ અરુણને રથ પર બેસાડી સાથે લઈ ગયો; આજે પણ તે સૌરરથ પર પ્રભાતે જ ઉદય પામે છે।

Verse 25

यः कुर्यात्प्रातरुत्थाय नमस्कारं दिनेदिने । अरुणाय ससूर्याय तस्य दुःखभयं कुतः

જે પ્રાતઃ ઉઠીને રોજ અરુણ સહિત સૂર્યને નમસ્કાર કરે છે, તેને દુઃખ અને ભય ક્યાંથી થાય?

Verse 26

अरुणादित्यमाहात्म्यं यः श्रोष्यति नरोत्तमः । न तस्य दुष्कृतं किंचिद्भविष्यति कदाचन

જે શ્રેષ્ઠ પુરુષ અરુણાદિત્યનું માહાત્મ્ય સાંભળે છે, તેને ક્યારેય કોઈ દુષ્કૃત્ય ઉપજતું નથી।

Verse 27

स्कंद उवाच । वृद्धादित्यस्य माहात्म्यं शृणु ते कथयाम्यहम् । यस्य श्रवणमात्रेण नरो नो दुष्कृतं भजेत्

સ્કંદે કહ્યું—વૃદ્ધાદિત્યનું માહાત્મ્ય સાંભળો; હું તમને કહું છું. જેના માત્ર શ્રવણથી મનુષ્ય પાપકર્મોમાં પડતો નથી.

Verse 28

पुरात्र वृद्धहारीतो वाराणस्यां महातपाः । महातपः समृद्ध्यर्थं समाराधितवान्रविम्

પૂર્વકালে વારાણસીમાં વૃદ્ધહારીત નામના મહાતપસ્વીએ પોતાના તપની સમૃદ્ધિ માટે રવિ (સૂર્ય)ની આરાધના કરી.

Verse 29

मूर्तिं संस्थाप्य शुभदां भास्वतः शुभलक्षणाम् । दक्षिणेन विशालाक्ष्या दृढभक्तिसमन्वितः

ભાસ્વત્ (પ્રકાશમાન સૂર્ય)ની શુભલક્ષણોથી યુક્ત, વરદાયી મૂર્તિ સ્થાપી તે વિશાલાક્ષીના દક્ષિણ ભાગે દૃઢ ભક્તિથી યુક્ત થઈ ઊભો રહ્યો.

Verse 30

तुष्टस्तस्मै वरं प्रादाद्ब्रध्नो वृद्धतपस्विने । अलं विलंब्य याचस्व कस्ते देयो वरो मया

પ્રસન્ન થઈ બ્રધ્ન (સૂર્ય) એ વૃદ્ધ તપસ્વીને વર આપ્યો—“વિલંબ પૂરતો; માગો! હું તમને કયો વર આપું?”

Verse 31

सोथ प्रसन्नाद्द्युमणेरवृणीत वरं मुनिः । यदि प्रसन्नो भगवान्युवत्वं देहि मे पुनः

પછી પ્રસન્ન દ્યુમણિ (સૂર્ય) પાસેથી મુનિએ વર પસંદ કર્યો—“જો ભગવાન પ્રસન્ન હોય, તો મને ફરી યુવન આપો.”

Verse 32

तपःकरण सामर्थ्यं स्थविरस्य न मे यतः । पुनस्तारुण्यमाप्तोहं चरिष्याम्युत्तमं तपः

વૃદ્ધાવસ્થામાં તપ કરવાનું સામર્થ્ય મારામાં નથી. ફરી યુવન પ્રાપ્ત કરીને હું પુનઃ ઉત્તમ તપ આચરીશ.

Verse 33

तप एव परो धर्मस्तप एव परं वसु । तप एव परः कामो निर्वाणं तप एव हि

તપ જ પરમ ધર્મ છે, તપ જ પરમ ધન છે. તપ જ પરમ કામના છે; ખરેખર નિર્વાણ પણ તપથી જ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 34

ऋतेन तपसः क्वापि लभ्या ऐश्वर्यसंपदः । पदं ध्रुवादिभिः प्रापि केवलं तपसो बलात्

તપ વિના ક્યાંય ઐશ્વર્ય-સંપત્તિ પ્રાપ્ત થતી નથી. ધ્રુવ આદિએ જે પરમ પદ મેળવ્યું, તે પણ માત્ર તપોબળથી જ.

Verse 36

धिग्जरांप्राणिनामत्र यया सर्वो विरज्यति । जरातुरेंद्रियग्रामे स्त्रियोपि नयतः स्वसात्

પ્રાણીઓમાં એવી જરાને ધિક્કાર છે, જેના કારણે સૌ વિરક્ત થાય છે. જરા થી ઇન્દ્રિયસમૂહ પીડિત થાય ત્યારે સ્ત્રીઓ પણ સ્વભાવવશ વશમાં રહેતી નથી.

Verse 37

वरं मरणमेवास्तु मा जरास्त्वतिशोच्यकृत् । क्षणं दुःखं च मरणं जरा दुःखं क्षणेक्षणे

મરણ જ સારું; જરા અતિશય શોક ન કરાવે. મરણનું દુઃખ ક્ષણિક છે, પરંતુ જરાનું દુઃખ ક્ષણે ક્ષણે થાય છે.

Verse 38

कांक्षंति दीर्घतपसे चिरमायुर्जितेंद्रियाः । धनं दानाय पुत्राय कलत्रं मुक्तये धियम्

જેઓએ ઇન્દ્રિયો જીતેલી છે તેઓ દીર્ઘ તપ અને દીર્ઘ આયુષ્ય ઇચ્છે છે; દાન માટે ધન, વંશ માટે પુત્ર, ધર્મ માટે પત્ની અને મોક્ષ માટે વિવેકબુદ્ધિ માંગે છે।

Verse 39

वृद्धस्यवार्धकं ब्रध्नस्तत्क्षणादपहृत्य वै । ददौ च चारुता हेतुं तारुण्यं पुण्यसाधनम्

બ્રધ્ને તે વૃદ્ધની વાર্ধક્યજન્ય અશક્તિ ક્ષણમાં દૂર કરી અને પુણ્યસાધનનું કારણ બનતું યૌવન તથા સૌંદર્ય અર્પણ કર્યું।

Verse 40

एवं स वृद्धहारीतो वाराणस्यां महामुनिः । संप्राप्य यौवनं ब्रध्नात्तप उग्रं चचार ह

આ રીતે વૃદ્ધાવસ્થાથી પીડિત મહામુનિ હારીતે બ્રધ્ન પાસેથી યૌવન પ્રાપ્ત કરીને વારાણસીમાં ઉગ્ર તપ કર્યું।

Verse 41

वृद्धेनाराधितो यस्माद्धारीतेन तपस्विना । आदित्यो वार्धकहरो वृद्धादित्यस्ततः स्मृतः

વૃદ્ધાવસ્થામાં તપસ્વી હારીતે આદિત્યની આરાધના કરી હતી, તેથી જરા હરણ કરનાર તે આદિત્ય ‘વૃદ્ધાદિત્ય’ તરીકે સ્મરાય છે।

Verse 42

वृद्धादित्यं समाराध्य वाराणस्यां घटोद्भव । जरा दुर्गति रोगघ्नं बहवः सिद्धिमागताः

હે ઘટોદ્ભવ! વારાણસીમાં વૃદ્ધાદિત્યની વિધિવત આરાધના કરીને—જે જરા, દુર્ગતિ અને રોગનો નાશ કરે છે—ઘણાએ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી છે।

Verse 43

वृद्धादित्यं नमस्कृत्य वाराणस्या रवौ नरः । लभेदभीप्सितां सिद्धिं न क्वचिद्दुर्गतिं लभेत्

વારાણસીમાં સ્થિત સૂર્યસ્વરૂપ વૃદ્ધાદિત્યને નમસ્કાર કરનાર મનુષ્ય ઇચ્છિત સિદ્ધિ પામે છે અને ક્યાંય દુર્ગતિને પામતો નથી.

Verse 44

स्कंद उवाच । अतः परं शृणु मुने केशवादित्यमुत्तमम् । यथा तु केशवं प्राप्य सविता ज्ञानमाप्तवान्

સ્કંદે કહ્યું—હે મુને, હવે પરમ કેશવાદિત્ય વિષે સાંભળો; કેશવને પ્રાપ્ત કરીને સવિતાએ તત્ત્વજ્ઞાન કેવી રીતે મેળવ્યું તે.

Verse 45

व्योम्नि संचरमाणेन सप्ताश्वेनादिकेशवः । एकदा दर्शिभावेन पूजयंल्लिंगमैश्वरम्

સપ્તાશ્વયુક્ત આકાશચારી સવિતાના વાહન પર આરૂઢ આદિકેશવે એક વાર દર્શન-લાલસાથી ઈશ્વરના ઐશ્વર્યમય લિંગની પૂજા કરી.

Verse 46

कौतुकादिव उत्तीर्य हरे रविरुपाविशत् । निःशब्दो निश्चलः स्वस्थो महाश्चर्यसमन्वितः

જાણે કૌતુકથી ઉતરીને રવિ હરિના સમીપે જઈ બેઠો—નિઃશબ્દ, નિશ્ચલ, સ્વસ્થ અને મહા આશ્ચર્યથી પરિપૂર્ણ.

Verse 47

प्रतीक्षमाणोवसरं किंचित्प्रष्टुमना हरिम् । हरिं विसर्जितार्चं च प्रणनाम कृतांजलिः

યોગ્ય અવસરની રાહ જોઈ અને કંઈક પૂછવાની ઇચ્છાથી, પૂજા પૂર્ણ કરીને તેણે કરજોડે હરિને પ્રણામ કર્યો.

Verse 48

स्वागतं ते हरिः प्राह बहुमानपुरःसरम् । स्वाभ्याशं आसयामास भास्वंतं नतकंधरम्

હરિએ બહુમાનપૂર્વક “સ્વાગત છે” એમ કહી, નમ્રતાથી ગળું ઝુકાવેલા તેજસ્વી સૂર્યદેવને નજીક ખેંચી પોતાના બાજુમાં આસન આપ્યું।

Verse 49

अथावसरमालोक्य लोकचक्षुरधोक्षजम् । नत्वा विज्ञापयामास कृतानुज्ञोऽसुरारिणा

પછી યોગ્ય અવસર જોઈ લોકચક્ષુ સૂર્યદેવે અધોક્ષજ વિષ્ણુને નમસ્કાર કર્યો; અસુરારિ દ્વારા અનુમતિ મળતાં તેણે પોતાની વિનંતી રજૂ કરી।

Verse 50

रविरुवाच । अंतरात्मासि जगतां विश्वंभर जगत्पते । तवापि पूज्यः कोप्यस्ति जगत्पूज्यात्र माधव

રવિ (સૂર્ય) બોલ્યા—હે વિશ્વંભર, હે જગત્પતે! તમે સર્વ જીવોના અંતરાત્મા છો. છતાં, હે માધવ, જેને જગત પૂજે છે, અહીં શું કોઈ એવો છે જેને તમે પણ પૂજો છો?

Verse 51

त्वत्तश्चाविर्भवेदेतत्त्वयि सर्वं प्रलीयते । त्वमेव पाता सर्वस्य जगतो जगतांनिधे

તમારાથી જ આ જગત પ્રગટ થાય છે અને તમામાં જ સર્વ લય પામે છે. હે જગતોના નિધિ, તમે જ સમગ્ર જગતના એકમાત્ર રક્ષક છો।

Verse 52

इत्याश्चर्यं समालोक्य प्राप्तोस्म्यत्र तवांतिकम् । किमिदं पूज्यते नाथ भवता भवतापहृत्

આ અદ્ભુત દૃશ્ય જોઈ હું અહીં તમારા સાન્નિધ્યે આવ્યો છું. હે નાથ, શરણાગતોના દુઃખ હરણ કરનાર! તમે કોની પૂજા કરો છો?

Verse 53

इति श्रुत्वा हृषीकेशः सहस्रांशोरुदीरितम् । उच्चैर्माशंस सप्ताश्वं वारयन्करसंज्ञया

સહસ્રકિરણ સૂર્યે ઉચ્ચારેલા વચન સાંભળી હૃષીકેશ (વિષ્ણુ)એ ઊંચે સ્વરે તેની સ્તુતિ કરી અને હાથના સંકેતથી સપ્તાશ્વને સૌમ્ય રીતે અટકાવ્યો।

Verse 54

श्रीविष्णुरुवाच । देवदेवो महादेवो नीलकंठ उमापतिः । एक एव हि पूज्योत्र सर्वकारणकारणम्

શ્રીવિષ્ણુએ કહ્યું—દેવોના દેવ મહાદેવ, નીલકંઠ, ઉમાપતિ; એ જ અહીં એકમાત્ર પૂજ્ય છે, સર્વ કારણોના પણ કારણ।

Verse 55

अत्र त्रिलोचनादन्यं समर्चयतियोल्पधीः । सलोचनोपि विज्ञेयो लोचनाभ्यां विवर्जितः

અહીં જે અલ્પબુદ્ધિ ત્રિલોચન સિવાય બીજાની પૂજા કરે છે, તે આંખો હોવા છતાં સાચી દૃષ્ટિથી રહિત જ જાણવો।

Verse 56

एको मृत्युंजयः पूज्यो जन्ममृत्युजराहरः । मृत्युंजयं किलाभ्यर्च्य श्वेतो मृत्युंजयोभवत्

મૃત્યુંજય જ એકમાત્ર પૂજ્ય છે—તે જન્મ, મૃત્યુ અને જરાને હરનાર છે. ખરેખર, મૃત્યુંજયની આરાધના કરીને શ્વેત મૃત્યુજયી (મૃત્યુ-વિજયી) બન્યો।

Verse 57

कालकालं समाराध्य भृंगी कालं जिगायवै । शैलादिमपि तत्याज मृत्युर्मृत्युंजयार्चकम्

કાલકાલની આરાધના કરીને ભૃંગીએ ખરેખર કાળને જીત્યો; અને મૃત્યુંજયના ઉપાસક શૈલાદિને પણ મૃત્યુએ ત્યજી દીધો।

Verse 58

विजिग्ये त्रिपुरं यस्तु हेलयैकेषु मोक्षणात् । तं समभ्यर्च्य भूतेशं को न पूज्यतमो भवेत्

જે ભૂતેશ શિવે ત્રિપુરને જીત્યું છે અને જે કેટલાકને સહેજ ભાવથી પણ મોક્ષ આપે છે—તેનું સમ્યક્ અર્ચન કરીને કોણ સર્વોત્તમ પૂજક-ભક્ત ન બને?

Verse 59

त्रिजगज्जयिनो हेतोस्त्र्यक्षस्याराधनं परम् । को नाराधयति ब्रध्नसारस्य स्मरविद्विषः

ત્રણ લોક જીતવાના હેતુથી ત્રિનેત્ર પ્રભુની આરાધના પરમ છે. કામવૈરી, તેજસ્વી-સારરૂપ શિવને કોણ ન આરાધે?

Verse 60

यस्याक्षिपक्ष्मसंकोचाज्जगत्संकोचमेत्यदः । विकस्वरं विकासाच्च कस्य पूज्यतमो न सः

જેનાં પાંપણ બંધ થતાં આ જગત સંકોચાય છે અને ખુલતાં વિસ્તરીને વિકસે છે—તે કોને સર્વાધિક પૂજ્ય ન હોય?

Verse 61

शंभोर्लिंगं समभ्यर्च्य पुरुषार्थचतुष्टयम् । प्राप्नोत्यत्र पुमान्सद्यो नात्र कार्या विचारणा

અહીં શંભુના લિંગનું વિધિપૂર્વક પૂજન કરવાથી મનુષ્ય તત્કાળ ધર્મ, અર્થ, કામ અને મોક્ષ—આ ચાર પુરુષાર્થ પ્રાપ્ત કરે છે; તેમાં વિચાર કરવાની જરૂર નથી.

Verse 62

समर्च्य शांभवं लिंगमपिजन्मशतार्जितम् । पापपुंजं जहात्येव पुमानत्र क्षणाद्ध्रुवम्

અહીં શાંભવ લિંગનું પૂજન કરનાર મનુષ્ય સો જન્મોમાં સંચિત પાપપુંજને પણ ક્ષણમાં નિશ્ચયે ત્યજી દે છે.

Verse 63

किंकिं न संभवेदत्र शिवलिंगसमर्चनात् । पुत्राः कलत्र क्षेत्राणि स्वर्गो मोक्षोप्यसंशयम्

અહીં શિવલિંગનું સમ્યક્ અર્ચન કરવાથી કઈ વસ્તુ અસમ্ভવ રહે? પુત્રો, પત્ની, ભૂમિઓ, સ્વર્ગ—અને નિઃસંદેહ મોક્ષ પણ।

Verse 64

त्रैलोक्यैश्वर्यसंपत्तिर्मया प्राप्ता सहस्रगो । शिवलिंगार्चनादेकात्सत्यंसत्यं पुनःपुनः

શિવલિંગનું એક જ અર્ચન કરવાથી મેં ત્રિલોકનું ઐશ્વર્ય અને સંપત્તિ સહસ્રગણી મેળવી—સત્ય, સત્ય, હું વારંવાર કહું છું।

Verse 65

अयमेव परोयोगस्त्विदमेव परं तपः । इदमेव परं ज्ञानं स्थाणुलिंगं यदर्च्यते

આ જ પરમ યોગ છે, આ જ પરમ તપ છે, આ જ પરમ જ્ઞાન છે—અર્થાત્ સ્થાણુ (શિવ)ના લિંગનું અર્ચન।

Verse 66

यैर्लिंगं सकृदप्यत्र पूजितं पार्वतीपतेः । कुतो दुःखभयं तेषां संसारे दुःखभाजने

જેઓએ અહીં પાર્વતીપતિના લિંગની એકવાર પણ પૂજા કરી છે, દુઃખભાજન એવા સંસારમાં તેમને દુઃખનો ભય ક્યાંથી રહે?

Verse 67

सर्वं परित्यज्य रवे यो लिंगं शरणं गतः । न तं पापानि बाधंते महांत्यपि दिवाकर

હે દિવાકર! જે સર્વ ત્યજીને લિંગની શરણમાં ગયો છે, તેને મહાન પાપો પણ પીડાવી શકતા નથી।

Verse 68

लिंगार्चने भवेद्वृद्धिस्तेषामेवात्र भास्कर । येषां पुनर्भवच्छेदं चिकीर्षति महेश्वरः

હે ભાસ્કર! આ પવિત્ર ક્ષેત્રમાં લિંગાર્ચનથી સાચી આધ્યાત્મિક વૃદ્ધિ તેમને જ થાય છે, જેમનો પુનર્જન્મનો બંધ મહેશ્વર છેદવા ઇચ્છે છે।

Verse 69

न लिंगाराधनात्पुण्यं त्रिषुलोकेषु चापरम् । सर्वतीर्थाभिषेकः स्याल्लिंगस्नानांबु सेवनात्

ત્રણેય લોકોમાં લિંગારાધના કરતાં ઉત્તમ પુણ્ય નથી; લિંગસ્નાનનું જળ સેવવાથી સર્વ તીર્થોના અભિષેકનું ફળ પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 70

तस्माल्लिंगं त्वमप्यर्क समर्चय महेशितुः । संप्राप्तं परमां लक्ष्मीं महातेजोभि जृंभणीम्

અતએવ હે અર્ક! તું પણ મહેશ્વરના લિંગનું સમ્યક્ પૂજન કર; તેથી મહાતેજથી વિસ્તરતી પરમ લક્ષ્મીરૂપ દિવ્ય સમૃદ્ધિ તને પ્રાપ્ત થશે।

Verse 71

इति श्रुत्वा हरेर्वाक्यं तदारभ्य सहस्रगुः । विधाय स्फाटिकं लिंगं मुनेद्यापि समर्चयेत्

હરિના વચન સાંભળી સહસ્રગુ (સૂર્ય) એ તે સમયથી સ્ફટિકનું લિંગ બનાવી, હે મુનિ, આજે પણ તેની પૂજા કરે છે।

Verse 72

गुरुत्वेन तदाकल्य विवस्वानादिकेशवम् । तत्रोपतिष्ठतेद्यापि उत्तरेणादिकेशवात्

આદિકેશવને ગુરુ માની વિવસ્વાન (સૂર્ય) આજે પણ ત્યાં ઉપસ્થિત રહે છે—આદિકેશવના ઉત્તર તરફ ઊભો રહીને।

Verse 73

अतः स केशवादित्यः काश्यां भक्ततमोनुदः । समर्चितः सदा देयान्मनसो वांछितं फलम्

અતએવ કાશીમાં ભક્તોના અંધકારને દૂર કરનાર કેશવાદિત્યને સદા ભક્તિપૂર્વક પૂજવાથી તે મનઇચ્છિત ફળ આપે છે।

Verse 74

केशवादित्यमाराध्य वाराणस्यां नरोत्तमः । परमं ज्ञानमाप्नोति येन निर्वाणभाग्भवेत्

વારાણસીમાં કેશવાદિત્યની આરાધના કરીને નરોત્તમ પરમ જ્ઞાન પામે છે; તે જ્ઞાનથી તે નિર્વાણનો ભાગી બને છે।

Verse 75

तत्र पादोदके तीर्थेकृतसर्वोदकक्रियः । विलोक्य केशवादित्यं मुच्यते जन्मपातकैः

ત્યાં પાદોદક તીર્થમાં સર્વ જલક્રિયાઓ કરીને, કેશવાદિત્યના દર્શનમાત્રથી જ જન્મજન્માંતરના પાપોથી મુક્તિ મળે છે।

Verse 76

अगस्ते रथसप्तम्यां रविवारो यदाप्यते । तदा पादोदके तीर्थे आदिकेशव सन्निधौ

અગસ્ત (ભાદ્રપદ) માસમાં રથસપ્તમી રવિવારે આવે ત્યારે, આદિકેશવના સન્નિધানে પાદોદક તીર્થમાં વિશેષ પુણ્યકાળ થાય છે।

Verse 77

स्नात्वोषसि नरो मौनी केशवादित्यपूजनात् । सप्तजन्मार्जितात्पापान्मुक्तो भवति तत्क्षणात्

પ્રાતઃકાળે સ્નાન કરીને મૌન ધારણ કરી કેશવાદિત્યની પૂજા કરવાથી મનુષ્ય સાત જન્મોના સંચિત પાપોથી તત્ક્ષણે મુક્ત થાય છે।

Verse 78

यद्यज्जन्मकृतं पापं मया सप्तसु जन्मसु । तन्मे रोगं च शोकं च माकरी हंतु सप्तमी

મારા સાત જન્મોમાં મેં કરેલું જે જે પાપ છે, તે તથા મારા રોગ અને શોકને પણ માકરી સપ્તમી નાશ કરે।

Verse 79

एतज्जन्मकृतं पापं यच्च जन्मांतरार्जितम् । मनोवाक्कायजं यच्च ज्ञाताज्ञाते च ये पुनः

આ જન્મમાં કરેલું પાપ અને અન્ય જન્મોમાં સંચિત પાપ; તેમજ મન, વાણી અને કાયાથી ઉત્પન્ન જે કંઈ—જાણીને કે અજાણતાં—કરાયું હોય તે બધું।

Verse 80

इति सप्तविधं पापं स्नानान्मे सप्तसप्तिके । सप्तव्याधिसमायुक्तं हर माकरि सप्तमि

આ રીતે સાત પ્રકારનું પાપ—મારા ‘સપ્ત-સપ્તિક’ સ્નાનથી—હે માકરી સપ્તમી, હરી લો; અને તેની સાથે જોડાયેલી સાત વ્યાધિઓનો સમૂહ પણ દૂર કરો।

Verse 81

एतन्मंत्रत्रयं जप्त्वा स्नात्वा पादोदके नरः । केशवादित्यमालोक्य क्षणान्निष्कलुषो भवेत्

આ ત્રણ મંત્રોનું જપ કરીને અને પાદોદકમાં સ્નાન કરીને, કેશવાદિત્યના દર્શનમાત્રથી મનુષ્ય ક્ષણમાં નિષ્કલુષ બની જાય છે।

Verse 82

केशवादित्यमाहात्म्यं शृण्वञ्श्रद्धासमन्वितः । नरो न लिप्यते पापैः शिवभक्तिं च विंदति

શ્રદ્ધાપૂર્વક કેશવાદિત્યનું માહાત્મ્ય સાંભળનાર મનુષ્ય પાપોથી લિપ્ત થતો નથી અને શિવભક્તિ પણ પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 83

स्कंद उवाच । अतः परं शृणु मुने विमलादित्यमुत्तमम् । हरिकेशवने रम्ये वाराणस्यां व्यवस्थितम्

સ્કંદે કહ્યું—હે મુને! હવે આગળ સાંભળો; વારાણસીના રમ્ય હરિ-કેશવ વનમાં પ્રતિષ્ઠિત ઉત્તમ વિમલાદિત્યનું વર્ણન।

Verse 84

उच्चदेशेभवत्पूर्वं विमलो नाम बाहुजः । स प्राक्तनात्कर्मयोगाद्विमले पथ्यपि स्थितः

પૂર્વે એક ઉચ્ચ પ્રદેશમાં બાહુજ વંશનો ‘વિમલ’ નામે પુરુષ હતો. પૂર્વકર્મયોગના બળે ‘વિમલ’ નામ હોવા છતાં તે કલ્યાણના વિરુદ્ધ સ્થિતિમાં સ્થિર થયો।

Verse 85

कुष्ठरोगमवाप्योच्चैस्त्यक्त्वा दारान्गृहं वसु । वाराणसीं समासाद्य ब्रध्नमाराधयत्सुधीः

ભયંકર કુષ્ઠરોગથી પીડિત થઈ તેણે પત્ની, ઘર અને ધન ત્યજી દીધાં. પછી વારાણસી પહોંચીને તે સુધી પુરુષે બ્રધ્ન (સૂર્યદેવ)ની આરાધના કરી।

Verse 86

करवीरैर्जपाभिश्च गंधकैः किंशुकैः शुभैः । रक्तोत्पलैरशोकैश्च स समानर्च भास्करम्

કરવીર, જપા, સુગંધિત પુષ્પો, શુભ કિન્શુક, રક્તોત્પલ અને અશોકના ફૂલોથી તેણે વિધિપૂર્વક ભાસ્કર (સૂર્યદેવ)ની પૂજા કરી।

Verse 87

विचित्ररचनैर्माल्यैः पाटलाचंपकोद्भवैः । कुंकुमागुरुकर्पूरमिश्रितैः शोणचंदनैः

પાટલા અને ચંપકના ફૂલોથી બનેલી વિવિધ રચનાવાળી માળાઓથી, તેમજ કુંકુમ, અગરુ અને કપૂર મિશ્રિત લાલ ચંદનથી—

Verse 88

देवमोहनधूपैश्च बह्वामोदततांबरैः । कर्पूरवर्तिदीपैश्च नैवेद्यैर्घृतपायसैः

તેણે દેવમોહક ધૂપથી, બહુ સુગંધિત વસ્ત્રોથી, કપૂરવર્તીવાળા દીપોથી તથા ઘી અને પાયસના નૈવેદ્યથી (સૂર્યદેવની) પૂજા કરી।

Verse 89

अर्घदानैश्च विधिवत्सौरेः स्तोत्रजपैरपि । एवं समाराधयतस्तस्यार्को वरदोभवत्

અને વિધિપૂર્વક અર્ઘ્યદાન કરીને, તેમજ સૌર સ્તોત્રોના જપથી પણ તેણે આ રીતે આરાધના કરી; તેથી અર્ક (સૂર્ય) તેને વરદાતા બન્યા।

Verse 90

उवाच च वरं ब्रूहि विमलामलचेष्टित । कुष्ठश्च ते प्रयात्वेष प्रार्थयान्यं वरं पुनः

ત્યારે (સૂર્ય) બોલ્યા—“હે વિમલ, નિર્મળ અને નિષ્કલંક આચરણવાળા! તારો વર બોલ. તારો આ કુષ્ઠ હવે દૂર થશે; ફરી બીજો વર માગ।”

Verse 91

आकर्ण्य विमलश्चेत्थमालापं रश्मिमालिनः । प्रणतो दंडवद्भूमौ संप्रहष्टतनूरुहः

રશ્મિમાલિન (સૂર્ય)ના આવા વચનો સાંભળી વિમલ દંડવત્ થઈ ભૂમિ પર પ્રણામ કરવા લાગ્યો; આનંદથી તેના દેહમાં રોમાંચ થયો।

Verse 92

शनैर्विज्ञापयांचक्र एकचक्ररथं रविम् । जगच्चक्षुरमेयात्मन्महाध्वांतविधूनन

પછી તેણે વિનયપૂર્વક એકચક્રરથવાળા રવિને વિનંતી કરી—“હે જગચ્ચક્ષુ, હે અમેયાત્મન્, હે મહાધ્વાંતવિધૂનન!”

Verse 93

यदि प्रसन्नो भगवन्यदि देयो वरो मम । तदा त्वद्भक्तिनिष्ठा ये कुष्ठं मास्तु तदन्वये

હે ભગવન્, જો તમે પ્રસન્ન હો અને મને વર આપવો હોય, તો જે તમારા ભક્તિમાં નિષ્ઠ છે તેમને કুষ্ঠ ન થાય, અને તેમના વંશમાં પણ તે ન ઉપજે।

Verse 94

अन्येपि रोगा मा संतु मास्तु तेषां दरिद्रता । मास्तु कश्चन संतापस्त्वद्भक्तानां सहस्रगो

તેમને અન્ય રોગો પણ ન થાય, અને તેમને દરિદ્રતા ન આવે. તમારા ભક્તોને હજારો રીતે કોઈપણ સંતાપ ક્યારેય ન થાય।

Verse 95

।श्रीसूर्य उवाच । तथास्त्विति महाप्राज्ञ शृण्वन्यं वरमुत्तमम् । त्वयेयं पूजिता मूर्तिरेवं काश्यां महामते

શ્રીસૂર્ય બોલ્યા—તથાસ્તુ, હે મહાપ્રાજ્ઞ! હવે બીજો ઉત્તમ વર સાંભળો. હે મહામતે, કાશીમાં આ જ રીતે તમે આ મૂર્તિની પૂજા કરી છે।

Verse 96

अस्याः सान्निध्यमत्राहं न त्यक्ष्यामि कदाचन । प्रथिता तव नाम्ना च प्रतिमैषा भविष्यति

આ (પ્રતિમા)ની નજીક હું અહીં ક્યારેય મારું સાન્નિધ્ય છોડિશ નહીં. અને આ પ્રતિમા તમારા નામથી પ્રસિદ્ધ થશે।

Verse 97

विमलादित्य इत्याख्या भक्तानां वरदा सदा । सर्वव्याधि निहंत्री च सर्वपापक्षयंकरी

આ ‘વિમલાદિત્ય’ નામે પ્રસિદ્ધ થશે અને સદા ભક્તોને વર આપનાર બનશે—સર્વ વ્યાધિઓનો નાશ કરનાર અને સર્વ પાપોનો ક્ષય કરનાર।

Verse 98

इति दत्त्वा वरान्सूर्यस्तत्रैवांतरधीयत । विमलो निर्मलतनुः सोपि स्वभवनं ययौ

આ રીતે વરદાન આપી સૂર્ય ત્યાં જ અંતર્ધાન થયો. વિમલા પણ નિર્મળ દેહ અને નિષ્કલંક બની પોતાના ધામે પરત ગઈ.

Verse 99

इत्थं स विमलादित्यो वाराणस्यां शुभप्रदः । तस्य दर्शनमात्रेण कुष्ठरोगः प्रणश्यति

આ રીતે વારાણસીમાં વિમલાદિત્ય શુભફળ આપનાર છે; તેના માત્ર દર્શનથી જ કુષ્ઠરોગ નાશ પામે છે.

Verse 100

यश्चैतां विमलादित्यकथां वै शृणुयान्नरः । प्राप्नोति निर्मलां शुद्धिं त्यज्यते च मनोमलैः

જે મનુષ્ય વિમલાદિત્યની આ પવિત્ર કથા સાંભળે છે, તે નિષ્કલંક શુદ્ધિ પામે છે અને મનના મલથી મુક્ત થાય છે.

Verse 110

यमेशं च यमादित्यं यमेन स्थापितं नमन् । यमतीर्थे कृतस्नानो यमलोकं न पश्यति

યમ દ્વારા સ્થાપિત યમેશ અને યમાદિત્યને ભક્તિપૂર્વક નમન કરી, યમતીર્થમાં સ્નાન કરનાર યમલોકને નથી જોતો.

Verse 118

श्रुत्वाध्यायानिमान्पुण्यान्द्वादशादित्यसूचकान् । श्रावयित्वापि नो मर्त्यो दुर्गतिं याति कुत्रचित्

દ્વાદશ આદિત્યોને સૂચવનારા આ પુણ્ય અધ્યાયો સાંભળી—અને બીજાને પણ સંભળાવી—કોઈ મર્ત્ય ક્યાંય દુર્ગતિને પામતો નથી.

Verse 383

ततस्तपश्चरिष्यामि लोकद्वयमहत्त्वदम् । प्राप्य त्वद्वरदानेन यौवनं सर्वसंमतम्

ત્યારબાદ હું એવું તપ આચરીશ જે બંને લોકમાં મહત્ત્વ આપે; આપના આપેલા વરદાનથી મને સર્વસંમતિ પામેલું યૌવન પ્રાપ્ત થયું છે.