Adhyaya 20

Verse 1

अगस्त्य उवाच । कात्यायनेय कथय नंदिना विश्वनंदिना । यथा व्यापारिता देव्यो देवदेवनिदेशतः

અગસ્ત્ય બોલ્યા—હે કાત્યાયનેય! દેવદેવના આદેશથી નંદી, વિશ્વનંદીએ દેવીઓને જેમ કાર્યમાં નિયુક્ત કરી, તે મને કહો।

Verse 2

अविमुक्तस्य रक्षार्थं यत्र या देवताः स्थिताः । प्रसादं कुरु मे देव ताः समाचक्ष्व तत्त्वतः

અવિમુક્તના રક્ષણાર્થે ક્યાં કયા દેવતા સ્થિત છે, હે દેવ! મને પ્રસન્નતા આપો; તેમને તત્ત્વથી વિસ્તારે કહી બતાવો।

Verse 3

इत्यगस्त्युदितं श्रुत्वा महादेवतनूद्भवः । कथयामास या यत्र स्थिताऽनंदवने मुदा

અગસ્ત્યના વચન સાંભળી મહાદેવના તનુમાંથી ઉત્પન્ન (નંદી) આનંદવનમાં હર્ષપૂર્વક કઈ દેવતા ક્યાં સ્થિત છે તે કહેવા લાગ્યો।

Verse 4

स्कंद उवाच । वाराणस्यां विशालाक्षी क्षेत्रस्य परमेष्टदा । विशालतीर्थं गंगायां कृत्वा पृष्ठे व्यवस्थिता

સ્કંદે કહ્યું—વારાણસીમાં વિશાલાક્ષી આ પવિત્ર ક્ષેત્રની પરમ અધિષ્ઠાત્રી દેવી છે. ગંગામાં વિશાલતીર્થ સ્થાપી તે ત્યાં રક્ષક-રૂપે સ્થિત રહે છે.

Verse 5

स्नात्वा विशालतीर्थे वै विशालाक्षीं प्रणम्य च । विशालां लभते लक्ष्मीं परत्रेह च शर्मदाम्

નિશ્ચયે વિશાલતીર્થમાં સ્નાન કરીને અને વિશાલાક્ષીને પ્રણામ કરીને મનુષ્ય અહીં અને પરલોકમાં શાંતિ આપનાર વિશાળ લક્ષ્મી પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 6

भाद्रकृष्णतृतीयायामुपोषणपरैर्नृभिः । कृत्वा जागरणं रात्रौ विशालाक्षीसमीपतः

ભાદ્રપદના કૃષ્ણપક્ષની તૃતીયાએ ઉપવાસપરાયણ પુરુષોએ વિશાલાક્ષીના સાન્નિધ્યમાં રાત્રિ જાગરણ કરવું જોઈએ.

Verse 7

प्रातर्भोज्याः प्रयत्नेन चतुर्दशकुमारिकाः । अलंकृता यथाशक्त्या स्रगंबरविभूषणैः

સવારે પ્રયત્નપૂર્વક ચૌદ કુમારિકાઓને ભોજન કરાવવું; અને પોતાની શક્તિ મુજબ તેમને માળા, વસ્ત્ર અને આભૂષણોથી અલંકૃત કરવું.

Verse 8

विधाय पारणं पश्चात्पुत्रभृत्यसमन्वितैः । सम्यग्वाराणसीवासफलं लभ्येत कुंभज

ત્યારબાદ પુત્રો અને સેવકો સાથે વિધિપૂર્વક પારણું કરીને, હે કુંભજ (અગસ્ત્ય)! વારાણસીવાસનું પૂર્ણ ફળ નિશ્ચયે પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 9

तस्यां तिथौ महायात्रा कार्या क्षेत्रनिवासिभिः । उपसर्ग प्रशांत्यर्थं निर्वाणकमलाप्तये

તે પવિત્ર તિથિએ કાશીક્ષેત્રના નિવાસીઓએ મહાયાત્રા કરવી જોઈએ, ઉપસર્ગ શમાવવા અને નિર્વાણ-કમળ પ્રાપ્ત કરવા માટે।

Verse 10

वाराणस्यां विशालाक्षी पूजनीया प्रयत्नतः । धूपदीपैः शुभैर्माल्यैरुपहारैर्मनोहरैः

વારાણસીમાં વિશાલાક્ષી દેવીની પ્રયત્નપૂર્વક પૂજા કરવી જોઈએ—શુભ ધૂપ-દીપ, માળા અને મનોહર ઉપહારોથી।

Verse 11

मणिमुक्ताद्यलंकारैर्विचित्रोल्लोच चामरैः । शुभैरनुपभुक्तैश्च दुकूलैर्गंधवासितैः

મણિ-મુક્તા વગેરે આભૂષણોથી, વિચિત્ર પંખા અને ચામરોથી, તથા સુગંધિત, શુભ, અપ્રયોગિત સુક્ષ્મ વસ્ત્રોથી।

Verse 12

मोक्षलक्ष्मी समृद्ध्यर्थं यत्रकुत्र निवासिभिः । अप्यल्पमपि यद्दत्तं विशालाक्ष्यै नरोत्तमैः

મોક્ષ-લક્ષ્મીની સમૃદ્ધિ માટે, જ્યાં ક્યાંય નિવાસ કરતા નરોત્તમો વિશાલાક્ષીને જે કંઈ—થોડું પણ—અર્પણ કરે છે,

Verse 13

तदानंत्याय जायंत मुने लोकद्वयेपि हि । विशालाक्षी महापीठे दत्तं जप्तं हुतं स्तुतम्

હે મુને, તે બંને લોકોમાં પણ અક્ષય બની જાય છે. વિશાલાક્ષીના મહાપીઠે કરેલું દાન, જપ, હવન કે સ્તુતિ—બધું અનંત ફળ આપે છે।

Verse 14

मोक्षस्तस्य परीपाको नात्र कार्या विचाणा । विशालाक्षी समर्चातो रूपसंपत्तियुक्पतिः

તે (ઉપાસના)નું પરિપક્વ ફળ મોક્ષ જ છે; અહીં શંકાને સ્થાન નથી. વિશાલાક્ષીની સમ્યક્ આરાધનાથી રૂપ-સંપત્તિ તથા સમૃદ્ધિ પણ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 15

प्राप्यतेत्र कुमारीभिर्गुणशीलाद्यलंकृतः । गुर्विणीभिः सुतनयो वंध्याभिगर्भसंभवः

અહીં કન્યાઓ ગુણ-શીલથી અલંકૃત યોગ્ય પતિને પ્રાપ્ત કરે છે. ગર્ભવતીઓ ઉત્તમ પુત્ર પામે છે, અને વંધ્યા સ્ત્રીઓને પણ કૃપાથી ગર્ભધારણનું આશીર્વાદ મળે છે.

Verse 16

असौभाग्यवतीभिश्च सौभाग्यं महदाप्यते । विधवाभिर्न वैधव्यं पुनर्जन्मांतरे क्वचित्

અસૌભાગ્યથી પીડિત સ્ત્રીઓ પણ મહાન સૌભાગ્ય પ્રાપ્ત કરે છે. અને વિધવાઓને આગળના જન્મોમાં ક્યાંય ફરી વૈધવ્ય મળતું નથી.

Verse 17

सीमंतिनीभिः पुंभिर्वा परं निर्वाणमिच्छुभिः । श्रुता दृष्टार्चिता काश्यां विशालाक्ष्यभिलाषदा

સીમંતિની સ્ત્રીઓ હોય કે પુરુષો—જે પરમ નિર્વાણ (મોક્ષ) ઇચ્છે છે—કાશીમાં વિશાલાક્ષીનું શ્રવણ, દર્શન અને સમ્યક્ પૂજન કરવાથી તે અભિલષિત પરમ લક્ષ્ય આપે છે.

Verse 18

ततोन्यल्ललितातीर्थं गंगाकेशवसन्निधौ । तत्रास्ति ललिता देवी क्षेत्ररक्षाकरी परा

ત્યારબાદ ગંગા અને કેશવના સાન્નિધ્યમાં ‘લલિતા-તીર્થ’ નામનું બીજું તીર્થ છે. ત્યાં દેવી લલિતા નિવાસ કરે છે; તે ક્ષેત્ર (કાશી)ની પરમ રક્ષિકા છે.

Verse 19

सा च पूज्या प्रयत्नेन सर्वसंपत्समृद्धये । ललितापूजकानां च जातु विघ्नो न जायते

સર્વ પ્રકારની સમૃદ્ધિ સંપૂર્ણ રીતે વધે તે માટે દેવી લલિતાની પ્રયત્નપૂર્વક પૂજા કરવી જોઈએ; લલિતા-ઉપાસકોને ક્યારેય વિઘ્નો ઉપજતા નથી।

Verse 20

इषे कृष्णद्वितीयायां ललितां परिपूज्य वै । नारी वा पुरुषो वापि लभते वांछितं पदम्

ઈષ માસના કૃષ્ણપક્ષની દ્વિતીયાએ જે સ્ત્રી કે પુરુષ વિધિપૂર્વક લલિતાની પૂજા કરે, તે ઇચ્છિત પદ અને ફળ પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 21

स्नात्वा च ललिता तीर्थे ललितां प्रणिपत्य वै । लभेत्सर्वत्र लालित्यं यद्वा तद्वाऽनुलप्य च

લલિતા તીર્થમાં સ્નાન કરીને અને લલિતાને પ્રણામ કરીને, સર્વત્ર લાવણ્ય અને કૃપા પ્રાપ્ત થાય છે; તેમજ ભક્તિથી જે પ્રાર્થનાવચન સહજ રીતે નીકળે તે બોલવાથી પણ વિશેષ પ્રસાદ મળે છે।

Verse 22

मुने विश्वभुजा गौरी विशालाक्षी पुरः स्थिता । संहरंती महाविघ्नं क्षेत्रभक्तिजुषां सदा

હે મુને! વિશ્વભુજા, વિશાલાક્ષી ગૌરી દેવી ભક્તોના સમક્ષ સ્થિત રહે છે અને કાશી-ક્ષેત્રભક્તોના મહાવિઘ્નોનું સદા સંહાર કરે છે।

Verse 23

शारदं नवरात्रं च कार्या यात्रा प्रयत्नतः । देव्या विश्वभुजाया वै सर्वकामसमृद्धये

શારદીય નવરાત્રિ દરમિયાન પ્રયત્નપૂર્વક દેવી વિશ્વભુજાની યાત્રા કરવી જોઈએ, જેથી સર્વ કામનાઓની પૂર્ણ સમૃદ્ધિ અને સિદ્ધિ થાય।

Verse 24

यो न विश्वभुजां देवीं वाराणस्यां नमेन्नरः । कुतो महोपसर्गेभ्यस्तस्य शांतिर्दुरात्मनः

જે મનુષ્ય વારાણસીમાં દેવી વિશ્વભુજાને નમસ્કાર કરતો નથી, તે દુર્મતિ આત્માને મહા ઉપસર્ગો અને આપત્તિઓમાંથી શાંતિ કેવી રીતે મળે?

Verse 25

यैस्तु विश्वभुजा देवी वाराणस्यां स्तुतार्चिता । न हि तान्विघ्नसंघातो बाधते सुकृतात्मनः

પરંતુ જે લોકો વારાણસીમાં દેવી વિશ્વભુજાની સ્તુતિ અને અર્ચના કરે છે, તે સુકૃતાત્માઓને વિઘ્નોનો સમૂહ કદી પીડાવતો નથી.

Verse 26

अन्यास्ति काश्यां वाराही क्रतुवाराहसन्निधौ । तां प्रणम्य नरो भक्त्या विपदब्धौ न मज्जति

કાશીમાં ક્રતુવારાહના સાન્નિધ્યે બીજી દેવી વારાહી છે; ભક્તિપૂર્વક તેને પ્રણામ કરનાર મનુષ્ય આપત્તિના સમુદ્રમાં ડૂબતો નથી.

Verse 27

शिवदूती तु तत्रैव द्रष्टव्याऽपद्विनाशिनी । आनंदवनरक्षार्थमुद्यच्छूलारितर्जनी

ત્યાં જ શિવદૂતી—આપત્તિ વિનાશિની—દર્શનયોગ્ય છે; આનંદવનની રક્ષા માટે તે શૂલ ઉંચકીને તર્જનીથી તર્જના કરે છે.

Verse 28

वज्रहस्ता तथा चैंद्री गजराज रथास्थिता । इंद्रेशाद्दक्षिणेभागेऽर्चिता संपत्करी सदा

એ જ રીતે વજ્રહસ્તા ઐંદ્રી—ગજરાજ-યુક્ત રથ પર આરૂઢ—ઇન્દ્રેશના દક્ષિણ ભાગે અર્ચિત છે અને સદા સમૃદ્ધિ આપે છે.

Verse 29

स्कंदेश्वर समीपे तु कौमारी बर्हियानगा । प्रेक्षणीया प्रयत्नेन महाफलसमृद्धये

સ્કંદેશ્વરના સમીપે મયૂરવાહિની દેવી કૌમારી વિરાજે છે. મહાન આધ્યાત્મિક ફળ-સમૃદ્ધિ માટે પ્રયત્નપૂર્વક તેનું દર્શન કરવું જોઈએ.

Verse 30

महेश्वराद्दक्षिणतो देवी माहेश्वरी नरैः । वृषयानवती पूज्या महावृषसमृद्धिदा

મહેશ્વરના દક્ષિણમાં વૃષભવાહિની દેવી માહેશ્વરી છે. લોકોએ તેની પૂજા કરવી જોઈએ; તે ગોધન તથા મહાવૃષ-સમૃદ્ધિ (બળવૃદ્ધિ) આપે છે.

Verse 31

निर्वाणनरसिंहस्य समीपे मोक्षकांक्षिभिः । नारसिंही समर्च्या च समुद्यच्चक्र रम्यदोः

નિર્વાણ-નરસિંહના સમીપે મોક્ષાકાંક્ષીઓએ નારસિંહી દેવીનું વિધિપૂર્વક પૂજન કરવું જોઈએ. તેના રમ્ય હસ્તમાં ઊંચે ઉઠેલું ચક્ર શોભે છે; તે મોક્ષમાર્ગે સહાય કરે છે.

Verse 32

हंसयानवती ब्राह्मी ब्रह्मेशात्पश्चिमे स्थिता । गलत्कमंडलुजल चुलका ताडिता हिता

બ્રહ્મેશના પશ્ચિમમાં હંસવાહિની દેવી બ્રાહ્મી સ્થિત છે. તેના કમંડલુમાંથી જળ ટપકે છે, જાણે તે પ્રાણીઓના હિત માટે અંજલી અંજલી જળ છાંટે છે.

Verse 33

ब्रह्मविद्या प्रबोधार्थं काश्यां पूज्या दिनेदिने । ब्राह्मणैर्यतिभिर्नित्यं निजतत्त्वावबोधिभिः

બ્રહ્મવિદ્યાના પ્રબોધ માટે કાશીમાં બ્રહ્મવિદ્યાની દિનપ્રતિદિન પૂજા કરવી જોઈએ—વિશેષે કરીને તે બ્રાહ્મણો અને યતિઓ દ્વારા, જે નિત્ય પોતાના નિજતત્ત્વના અવબોધમાં તત્પર હોય.

Verse 34

शार्ङ्गचापविनिर्मुक्त महेषुभिरितस्ततः । उत्सादयंतीं प्रत्यूहान्काश्यां नारायणीं श्रयेत्

કાશીમાં શારઙ્ગ ધનુષમાંથી છૂટેલા મહાબાણોથી સર્વ દિશાના વિઘ્નોનો નાશ કરનાર નારાયણીનું શરણ લેવું જોઈએ।

Verse 35

प्रतीच्यांगोपिगोविंदाद्भ्राम्यच्चक्रोच्च तर्जनीम् । नारायणीं यः प्रणमेत्तस्य काश्यां महोदयः

ગોપીગોવિંદના પશ્ચિમે ચક્ર ભ્રમણ કરતી અને તર્જની ઉંચી ધરાવતી નારાયણી છે; જે તેને પ્રણામ કરે તેને કાશીમાં મહાઉદય અને સમૃદ્ધિ મળે છે।

Verse 36

ततो गौरीं विरूपाक्ष देवयान्या उदग्दिशि । पूजयित्वा नरो भक्त्या वांछितां लभते श्रियम्

પછી ઉત્તર દિશામાં વિરূপાક્ષ-દેવયાની સ્થિત ગૌરીની ભક્તિપૂર્વક પૂજા કરવાથી મનુષ્ય ઇચ્છિત શ્રી—સમૃદ્ધિ અને કલ્યાણ—પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 37

शैलेश्वरी समभ्यर्च्या शैलेश्वर समीपगा । तर्जयंती च तर्जन्या संसर्गमुपसर्गजम्

શૈલેશ્વરના નજીક નિવાસ કરતી શૈલેશ્વરીની શ્રદ્ધાપૂર્વક અર્ચના કરવી જોઈએ; તે ઊંચી તર્જનીથી દુષ્પ્રભાવજન્ય સંસર્ગ અને ઉપસર્ગને દૂર હાંકે છે।

Verse 38

चित्रकूपे नरः स्नात्वा विचित्रफलदे नृणाम् । चित्रगुप्तेश्वरं वीक्ष्य चित्रघंटां प्रपूज्य च

માનવોએ અદ્ભુત ફળ આપનાર ચિત્રકૂપમાં સ્નાન કરીને ચિત્રગુપ્તેશ્વરના દર્શન કરવા અને ચિત્રઘંટાની પણ વિધિવત પૂજા કરવી જોઈએ।

Verse 39

बहुपातकयुक्तोपि त्यक्तधर्मपथोपि वा । न चित्रगुप्तलेख्यः स्याच्चित्रघंटार्चको नरः

ઘણા પાપોથી યુક્ત હોય કે ધર્મમાર્ગથી ભટકેલો હોય, તો પણ જે મનુષ્ય ચિત્રઘંટા દેવીની આરાધના કરે છે, તે યમના લેખક ચિત્રગુપ્તના લેખામાં લખાતો નથી.

Verse 40

योषिद्वा पुरुषो वापि चित्रघंटां न योर्चयेत् । काश्यां विघ्नसहस्राणि तं सेवंते पदेपदे

સ્ત્રી હોય કે પુરુષ—જે કાશીમાં ચિત્રઘંટા દેવીની પૂજા કરતો નથી, તેને પગલે પગલે હજારો વિઘ્નો ઘેરી લે છે.

Verse 41

चैत्रशुक्लतृतीयायां कार्या यात्रा प्रयत्नतः । महामहोत्सवः कार्यो निशि जागरणं तथा

ચૈત્ર શુક્લ તૃતીયાના દિવસે પ્રયત્નપૂર્વક યાત્રા કરવી; મહામહોત્સવ યોજવો અને રાત્રિ જાગરણ પણ કરવું.

Verse 42

महापूजोपकरणैश्चित्रघंटां समर्च्य च । शृणोति नांतकस्येह घंटां महिषकंठगाम्

મહાપૂજાના સર્વ ઉપકરણોથી ચિત્રઘંટા દેવીની વિધિવત્ આરાધના કર્યા પછી, કાશીમાં અંતક (યમ)ની તે ઘંટડી સાંભળાતી નથી, જે તેના મહિષના કંઠે લટકે છે.

Verse 43

चित्रांगदेश्वरप्राच्यां चित्रग्रीवां प्रणम्य च । न जातु जंतुर्वीक्षेत विचित्रां यमयातनाम्

ચિત્રાંગદેશ્વરના પૂર્વ પ્રાંગણમાં સ્થિત ચિત્રગ્રીવાને પ્રણામ કર્યા પછી, કોઈ જીવ કદી યમની વિચિત્ર અને ભયંકર યાતનાઓ નથી જોતો.

Verse 44

भद्रकालीं नरो दृष्ट्वा नाभद्रं पश्यति क्वचित् । भद्रनागस्य पुरतो भद्रवाप्यां कृतोदकः

ભદ્રકાળીનું દર્શન કરનાર મનુષ્ય ક્યાંય અમંગળ નથી જોતો. ભદ્રનાગના સમક્ષ ભદ્રવાપીમાં જલાર્પણ/સ્નાન કરનાર સદા મંગલમય બને છે.

Verse 45

हरसिद्धिं प्रयत्नेन पूजयित्वा नरोत्तमः । महासिद्धिमवाप्नोति प्राच्यां सिद्धिविनायकात्

નરોત્તમ પ્રયત્નપૂર્વક હરસિદ્ધિની પૂજા કરીને, પૂર્વ દિશાના સિદ્ધિવિનાયકના પ્રસાદથી મહાસિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 46

विधिं संपूज्य विधिवद्विविधैरुपहारकैः । विविधां लभते सिद्धिं विधीश्वरसमीपगाम्

વિધિને શાસ્ત્રોક્ત રીતે વિવિધ ઉપહારોથી સમ્યક પૂજવાથી મનુષ્યને અનેક પ્રકારની સિદ્ધિઓ મળે છે, જે તેને વિધીશ્વરના સાન્નિધ્ય સુધી પહોંચાડે છે.

Verse 47

प्रयागतीर्थे सुस्नातो जनो निगडभंजनीम् । सभाजयित्वा नो जातु निगडैः परिबाध्यते

પ્રયાગ તીર્થમાં સારી રીતે સ્નાન કરીને જે વ્યક્તિ દેવી નિગડભંજનીનું વિધિવત સન્માન કરે છે, તે ક્યારેય બંધનો દ્વારા પીડાતો નથી.

Verse 48

भौमवारे सदा पूज्या देवीनिगडभंजनी । कृत्वैकभुक्तं भक्त्यात्र बंदीमोक्षणकाम्यया

મંગળવારે દેવી નિગડભંજનીની સદા પૂજા કરવી જોઈએ. અહીં ભક્તિપૂર્વક બંદી-મોક્ષની ઇચ્છાથી એકભુક્ત વ્રત કરવું જોઈએ.

Verse 49

संसारबंधविच्छित्तिमपि यच्छति सार्चिता । गणना शृंखलादीनां का च तस्याः समर्चनात्

વિધિપૂર્વક શ્રદ્ધાથી આરાધિત થતાં તે દેવી સંસારબંધનનો પણ છેદ કરે છે. તો પછી શૃંખલા-મોચન વગેરે નાનાં ફળોની ગણતરી શા માટે, જ્યારે તેનું સમ્યક્ સમર્ચન થઈ ગયું હોય?

Verse 50

दूरस्थोपि हि यो बंधुः सोपि क्षिप्रं समेष्यति । बंदी पदजुषां पुंसां श्रद्धया नात्र संशयः

દૂર રહેલો સગો પણ ઝડપથી આવી મળે છે. પવિત્ર ચરણોમાં આશ્રય લેનારા ભક્તો માટે શ્રદ્ધાથી ‘બંદી’ (સહાય/સૌભાગ્ય) નિશ્ચિત છે—એમાં શંકા નથી.

Verse 51

किंचिन्नियममालंब्य यदि सा परिषेविता । कामान्पूरयति क्षिप्रं काशी संदेहहारिणी

થોડાં નિયમોનું પાલન કરીને પણ જો તેની સેવા કરવામાં આવે, તો સંદેહહારિણી કાશી ઝડપથી યોગ્ય કામનાઓ પૂર્ણ કરે છે.

Verse 52

घनटंककरा देवी भक्तबंधनभेदिनी । कं कं न पूरयेत्कामं तीर्थराजसमीपगा

ઘન ટંક (ભારી કુહાડી) ધારણ કરનારી, ભક્તબંધનભેદિની દેવી—તીર્થરાજની નજીક વસનારી—કwhose કામના તે પૂર્ણ ન કરે?

Verse 53

देवी पशुऽपतेः पश्चादमृतेश्वर सन्निधौ । स्नात्वा चैवामृते कूपे नमनीया प्रयत्नतः

પશુપતિના પાછળ, અમૃતેશ્વરના સન્નિધિમાં, અમૃત-કૂપમાં સ્નાન કરીને પછી પ્રયત્નપૂર્વક દેવીને નમસ્કાર કરવો જોઈએ.

Verse 54

पूजयित्वा नरो भक्त्या देवताममृतेश्वरीम् । अमृतत्वं भजेदेव तत्पादांबुज सेवनात्

ભક્તિપૂર્વક અમૃતેશ્વરી દેવીની પૂજા કરીને મનુષ્ય તેના કમળચરણોની સેવામાંથી નિશ્ચયે અમરત્વ પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 55

धारयंतीं महामायाममृतस्य कमंडलुम् । दक्षिणेऽभयदां वामे ध्यात्वा को नाऽमृतत्वभाक्

અમૃતનો કમંડલુ ધારણ કરનારી, જમણા હાથે અભય આપનારી અને ડાબા હાથે તેને ધારણ કરનારી મહામાયાનું ધ્યાન કરવાથી—કોણ અમરત્વનો ભાગી ન બને?

Verse 56

सिद्धलक्ष्मी जगद्धात्री प्रतीच्याममृतेश्वरात् । प्रपितामह लिंगस्य पुरतः सिद्धिदार्चिता

અમૃતેશ્વરના પશ્ચિમે જગદ્ધાત્રી સિદ્ધલક્ષ્મી સ્થિત છે. પ્રપિતામહ-લિંગના સમક્ષ તે સિદ્ધિદાત્રી રૂપે પૂજાય છે.

Verse 57

प्रासादं सिद्धलक्ष्म्याश्च विलोक्य कमलाकृतिम् । लक्ष्मीविलाससंज्ञं च को न लक्ष्मीं समाप्नुयात्

‘લક્ષ્મીવિલાસ’ નામે પ્રસિદ્ધ સિદ્ધલક્ષ્મીના કમળાકૃતિ પ્રાસાદને જોઈને કોણ લક્ષ્મી પ્રાપ્ત ન કરે?

Verse 58

ततः कुब्जा जगन्माता नलकूवरलिंगतः । पूजनीया पुरोभागे प्रपितामहपश्चिमे

ત્યારબાદ જગન્માતા કૂબ્જાની પૂજા નલકૂવર-લિંગના સંદર્ભે આગળના ભાગે, તથા પ્રપિતામહ ક્ષેત્રના પશ્ચિમ ભાગે કરવી જોઈએ.

Verse 59

उपसर्गा न शेषांश्च कुब्जा हरति पूजिता । तस्मात्कुब्जा प्रयत्नेन पूज्या काश्यां शुभार्थिभिः

વિધિપૂર્વક પૂજિત કૂબ્જા ઉપસર્ગો તથા બાકી રહેલા ક્લેશો હરી લે છે. તેથી કાશીમાં શુભ ઇચ્છનારોએ પ્રયત્નપૂર્વક કૂબ્જાની પૂજા કરવી જોઈએ.

Verse 60

कुब्जांबरेश्वरं लिंगं नलकूबर पश्चिमे । त्रिलोकसुंदरी गौरी तत्रार्च्याभीष्टदायिनी

નલકૂબરના પશ્ચિમે ‘કૂબ્જાંબરેશ્વર’ નામનું લિંગ સ્થિત છે. ત્યાં ત્રિલોકસુંદરી ગૌરીની પૂજા કરવી જોઈએ, કારણ કે તે અભીષ્ટ વર આપે છે.

Verse 61

त्रिलोकसुंदरी सिद्धिं दद्यात्त्रैलोक्यसुंदरीम् । वैधव्यं नाप्यते क्वापि तस्या देव्याः समर्चनात्

ત્રિલોકસુંદરી ‘ત્રૈલોક્ય-સૌંદર્ય’ નામની સિદ્ધિ આપે છે. તે દેવીએ સમ્યક્ આરાધના કરવાથી ક્યાંય વૈધવ્ય પ્રાપ્ત થતું નથી.

Verse 62

दीप्ता नाम महाशक्तिः सांबादित्यसमीपगा । देदीप्यमान लक्ष्मीका जायंते तत्समर्चनात्

‘દીપ્તા’ નામની મહાશક્તિ સાંબાદિત્યની નજીક સ્થિત છે. તેની વિધિવત્ પૂજાથી તેજસ્વી લક્ષ્મી અને વૈભવ પ્રગટે છે.

Verse 63

श्रीकंठ सन्निधौ देवी महालक्ष्मीर्जगज्जनिः । स्नात्वा श्रीकुंड तीर्थे तु समर्च्या जगदंबिका

શ્રીકંઠના સન્નિધানে જગતજનની દેવી મહાલક્ષ્મી વિરાજે છે. શ્રીકુંડ તીર્થમાં સ્નાન કરીને તે જગદંબિકાની પૂજા કરવી જોઈએ.

Verse 64

पितॄन्संतर्प्य विधिवत्तीर्थे श्रीकुंडसंज्ञिते । दत्त्वा दानानि विधिवन्न लक्ष्म्या परिमुच्यते

શ્રીકુંડ નામના તીર્થમાં વિધિપૂર્વક પિતૃઓનું તર્પણ કરીને અને શાસ્ત્રવિધિ મુજબ દાન આપવાથી મનુષ્ય લક્ષ્મીથી વિયોગ પામતો નથી; લક્ષ્મી તેને છોડતી નથી.

Verse 65

लक्ष्मीक्षेत्रं महापीठं साधकस्यैव सिद्धिदम् । साधकस्तत्र मंत्रांश्च नरः सिद्धिमवाप्नुयात्

આ ‘લક્ષ્મી-ક્ષેત્ર’ મહાપીઠ છે, જે વિશેષ કરીને સાધકને સિદ્ધિ આપનારું છે. ત્યાં સાધક મનુષ્ય મંત્રો દ્વારા સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 66

संति पीठन्यनेकानि काश्यां सिद्धिकराण्यपि । महालक्ष्मीपीठसमं नान्यल्लक्ष्मीकरं परम्

કાશીમાં સિદ્ધિ આપતાં અનેક પીઠો છે; છતાં મહાલક્ષ્મી-પીઠ સમાન પરમ લક્ષ્મીપ્રદ બીજું કશું નથી.

Verse 67

महालक्ष्म्यष्टमीं प्राप्य तत्र यात्रा कृतां नृणाम् । संपूजितेह विधिवत्पद्मा सद्म न मुंचति

મહાલક્ષ્મી અષ્ટમીના દિવસે જે લોકો ત્યાં યાત્રા કરીને વિધિપૂર્વક પૂજન કરે છે, તેમના ઘરને પદ્મા (લક્ષ્મી) છોડતી નથી.

Verse 68

उत्तरे तु महालक्ष्म्या हयकंठीकुठारधृक् । काशीविघ्रमहावृक्षांश्छिनत्ति प्रतिवासरम्

મહાલક્ષ્મીના ઉત્તરે કૂઠાર ધારણ કરનારી હયકંઠી સ્થિત છે; તે દરરોજ કાશી-યાત્રા અને કલ્યાણમાં અવરોધરૂપ મહાવિઘ્નના વૃક્ષોને કાપી નાખે છે.

Verse 69

कौर्मी शक्तिर्महालक्ष्मी दक्षिणे पाशपाणिका । बध्नाति विघ्नसंघातं क्षेत्रस्यास्य प्रतिक्षणम्

દક્ષિણ દિશામાં કૌર્મી-શક્તિસ્વરૂપા મહાલક્ષ્મી પાશ હાથમાં ધારણ કરીને સ્થિત છે; તે આ પવિત્ર ક્ષેત્ર (કાશી) પર આવતાં વિઘ્નસમૂહને પ્રતિ ક્ષણે બાંધીને રોકે છે।

Verse 70

सा पूजितास्तुता मर्त्यैः क्षेत्रसिद्धिं प्रयच्छति । वायव्यां च शिखी चंडी क्षेत्ररक्षाकरी परा

મર્ત્યો દ્વારા પૂજિત અને સ્તુત થવાથી તે ક્ષેત્રસિદ્ધિ આપે છે. અને વાયવ્ય (ઉત્તર-પશ્ચિમ) દિશામાં શિખી ચંડી પરમ ક્ષેત્રરક્ષિકા રૂપે વિરાજે છે।

Verse 71

खादंती विघ्नसंघातं शिखी शब्दं करोति च । तस्याः संदर्शनात्पुंसां नश्यंति व्याधयोखिलाः

વિઘ્નસમૂહને ભક્ષણ કરતી શિખી ઘોષ પણ કરે છે. તેના દર્શનમાત્રથી મનુષ્યોના સર્વ રોગો નાશ પામે છે।

Verse 72

भीमचंड्युत्तरद्वारं सदा रक्षेदतंद्रिता । भीमेश्वरस्य पुरतः पाशमुद्गरधारिणीम्

ભીમ-ચંડી સદા અતન્દ્રિત રહી ઉત્તર દ્વારનું રક્ષણ કરે છે. ભીમેશ્વરના સમક્ષ તે પાશ અને મુદગર ધારણ કરીને સ્થિત રહે છે।

Verse 73

भीमचंडीं नरो दृष्ट्वा भीमकुंडे कृतोदकः । भीमाकृतीन्न वै पश्येद्याम्यान्दूतान्क्वचित्कृती

જે મનુષ્ય ભીમ-ચંડીના દર્શન કરીને ભીમ-કુંડમાં ઉદકક્રિયા કરે છે, તે પુણ્યવાન ક્યારેય યમના ભયંકર દૂતોને નથી જોતો।

Verse 74

छागवक्त्रेश्वरी देवी दक्षिणे वृषभध्वजात् । अहर्निशं भक्षयति विघ्नौघतरुपल्लवान्

વૃષભધ્વજ (શિવ)ના દક્ષિણમાં છાગવક્ત્રેશ્વરી દેવી વિરાજે છે; તે અહર્નિશ વિઘ્ન-વનના કોમળ પલ્લવોને ભક્ષણ કરે છે.

Verse 75

तस्या देव्याः प्रसादेन काशीवासः प्रलभ्यते । अतश्छागेश्वरीं देवीं महाष्टम्यां प्रपूजयेत्

તે દેવીના પ્રસાદથી કાશીમાં નિવાસ પ્રાપ્ત થાય છે; તેથી મહાષ્ટમીના દિવસે છાગેશ્વરી દેવીની ભક્તિપૂર્વક પૂજા કરવી જોઈએ.

Verse 76

तालजंघेश्वरी देवी तालवृक्षकृतायुधा । उत्सादयति विघ्नौघानानंदवन मध्यगान्

તાળવૃક્ષથી રચાયેલ આયુધ ધારણ કરનારી તાળજંઘેશ્વરી દેવી આનંદવનના મધ્યમાં ઉદ્ભવતા વિઘ્નોના પ્રવાહને નાશ કરે છે.

Verse 77

संगमेश्वर लिंगस्य दक्षिणे विकटाननाम् । तालजंघेश्वरीं नत्वा न विघ्नैरभिभूयते

સંગમેશ્વર લિંગના દક્ષિણમાં વિકટાનના તાળજંઘેશ્વરી વિરાજે છે; તેને નમસ્કાર કરવાથી મનુષ્ય વિઘ્નોથી પરાજિત થતો નથી.

Verse 78

उद्दालकेश्वराल्लिंगात्तीर्थं उद्दालकाभिधे । याम्यां च यमदंष्ट्राख्या चर्वयेद्विघ्नसंहतिम्

ઉદ્દાલકેશ્વર લિંગથી ‘ઉદ્દાલક’ નામનું તીર્થ છે; અને દક્ષિણ દિશામાં ‘યમદંષ્ટ્રા’ નામની દેવી સંચિત વિઘ્નસમૂહને ચાવીને નાશ કરે છે.

Verse 79

प्रणता यमदंष्ट्रायैस्तीर्थेचोद्दालकाभिधे । कृत्वापि पापसंघातं न यमाद्बिभ्यतीहते

ઉદ્દાલક નામના તીર્થમાં જે યમદંષ્ટ્રા દેવીને પ્રણામ કરે છે, તે પાપોના ઢગલા સાથે પણ અહીં યમથી ભય પામતો નથી।

Verse 80

दारुकेश्वर तीर्थे तु दारुकेशसमीपतः । पातालतालुवदनामाकाशोष्ठीं धराधराम्

દારુકેશ્વર તીર્થમાં, દારુકેશના સાન્નિધ્યે તે દેવી વિરાજે છે—જેનુ મુખ પાતાળના તાલુ સમાન, હોઠ આકાશસ્પર્શી, અને જે ધરાધર પર્વત જેવી દૃઢ છે।

Verse 81

कपालकर्त्रीं हस्तां च ब्रह्मांडकवलप्रियाम् । शुष्कोदरीं स्नायुबद्धां चर्ममुंडेति विश्रुताम्

તે હાથમાં કપાલકર્ત્રી ધારણ કરે છે, બ્રહ્માંડને પણ ગળી જવામાં પ્રીતિ રાખે છે; શુષ્કોદરી, સ્નાયુબંધિત, અને ‘ચર્મમુંડા’ નામે પ્રસિદ્ધ છે।

Verse 82

क्षेत्रस्य पूर्वदिग्भागं रक्षंती विघ्नसंघतः । लसत्सहस्रदोर्दंडां ज्वलत्केकरवीक्षणाम्

વિઘ્નસમૂહનો નાશ કરનારી તે દેવી ક્ષેત્રના પૂર્વ ભાગનું રક્ષણ કરે છે—હજારો ભુજાઓથી તેજસ્વી, અને જ્વલંત ઉગ્ર દૃષ્ટિવાળી।

Verse 83

पारावारप्रसृमर हस्त न्यस्तारि मोदकाम् । द्वीपि कृत्तिपरीधानां कटुकाट्टाट्टहासिनीम्

તેનો હાથ પારાવાર સુધી વિસ્તરે છે; તેમાં શત્રુનો ‘મોદક’ મૂકેલો છે. તે ચિત્તાની ચામડી પરિધાન કરે છે અને કટુ ‘આટ્ટાટ્ટ’ ધ્વનિ સમો કઠોર અট্টહાસ કરે છે।

Verse 84

मृणालनालवत्तीव्रं चर्वंतीमस्थि पापिनः । शूलाग्रप्रोत दुर्वृत्त क्षेत्रद्रोहिकलेवराम्

કમળના નાળ જેવી તીક્ષ્ણતાથી પાપીઓની હાડકાં ચાવતી, તે ત્રિશૂલના અગ્ર પર દુર્વૃત્ત—પવિત્ર ક્ષેત્રદ્રોહીઓ—ના દેહોને ભેદી ધારણ કરે છે।

Verse 85

कपालमालाभरणां महाभीषणरूपिणीम् । चर्ममुंडां नरो नत्वा क्षेत्रविघ्नैर्न बाध्यते

કપાલમાળાથી અલંકૃત, મહાભીષણરૂપિણી ચર્મમુંડાને જે નર નમે છે, તે પવિત્ર ક્ષેત્રના વિઘ્નોથી પીડાતો નથી।

Verse 86

यथैव चर्ममुंडैषा महारुंडापि तादृशी । एतावानेव भेदोस्या रुंडस्रग्भूषणात्वियम्

જેમ આ ચર્મમુંડા છે, તેમ જ મહારુંડા પણ તેવી જ છે; ફક્ત એટલો ભેદ કે તે કપાયેલા મસ્તકોની માળાથી શોભિત છે।

Verse 87

क्षेत्ररक्षां प्रकुरुत उभेदेव्यौ महाबले । हसंत्यौ करतालीभिरन्योन्यं दोः प्रसारणात्

એ બંને મહાબળા દેવીઓ પવિત્ર ક્ષેત્રની રક્ષા કરે છે; હસતાં હસતાં કરતાલ વગાડી, પરસ્પર તરફ ભુજાઓ વિસ્તારે છે।

Verse 88

हयग्रीवेश्वरे तीर्थे लोलार्कादुत्तरे सदा । महारुंडा प्रचंडास्या तिष्ठते भक्तविघ्नहृत्

લોલાર્કથી સદા ઉત્તર તરફ આવેલા હયગ્રીવેશ્વર તીર્થમાં પ્રચંડ મુખવાળી મહારુંડા સ્થિત છે; તે ભક્તોના વિઘ્નો હરે છે।

Verse 89

चर्ममुंडा महारुंडा कथिते ये तु देवते । तयोरंतरतस्तिष्ठेच्चामुंडा मुंडरूपिणी

ચર્મમુંડા અને મહારુંડા નામની જે બે દેવીઓ વર્ણવાઈ છે, તેમની વચ્ચે સ્વયં ચામુંડા દેવી મુંડરૂપ ધારણ કરીને સ્થિત છે।

Verse 90

एतास्तिस्रः प्रयत्नेन पूज्याः क्षेत्रनिवासिभिः । धनधान्यप्रदाश्चैताः पुत्रपौत्रप्रदा इमाः

આ ત્રણેય દેવીઓને કાશીક્ષેત્રનિવાસીઓએ પ્રયત્નપૂર્વક પૂજવી જોઈએ. તેઓ ધન-ધાન્ય આપે છે અને પુત્ર-પૌત્ર પણ પ્રદાન કરે છે।

Verse 91

उपसर्गानमूर्घ्नंति दद्युर्नैःश्रेयसीं श्रियम् । स्मृता दृष्टा न ताः स्पृष्टाः पूजिताः श्रद्धया नरैः

તેઓ ઉપસર્ગો-આપત્તિઓનો નાશ કરે છે અને પરમ કલ્યાણ તરફ દોરી જતી શુભશ્રી આપે છે. શ્રદ્ધાથી સ્મરણ, દર્શન અને પૂજન કરવાથી—સ્પર્શ વિના પણ—કૃપા વરસાવે છે।

Verse 92

महारुंडा प्रतीच्यां च देवी स्वप्नेश्वरी शुभा । भविष्यं कथयेत्स्वप्ने भक्तस्याग्रे शुभाशुभम्

પશ્ચિમ દિશામાં મહારુંડા—શુભ સ્વપ્નેશ્વરી દેવી—વિરાજે છે. તે સ્વપ્નમાં ભક્તને આવનારા શુભાશુભનું વર્ણન કરે છે।

Verse 93

तत्र स्वप्नेश्वरं लिंगं देवीं स्वप्नेश्वरीं तथा । स्नात्वासिसंगमे पुण्ये यस्मिन्कस्मिंस्तिथावपि

ત્યાં સ્વપ્નેશ્વર લિંગ અને તેમ જ દેવી સ્વપ્નેશ્વરીનું પૂજન કરવું જોઈએ. પવિત્ર આસી-સંગમમાં સ્નાન કરીને, કોઈ પણ તિથિએ (આ ઉપાસના ફળદાયી બને છે)।

Verse 94

उपोषणपरो धीमान्नारीवा पुरुषोपि वा । संपूज्य स्थंडिलशयः स्वप्ने भावि विलोकयेत्

ઉપવાસપરાયણ બુદ્ધિમાન સ્ત્રી હોય કે પુરુષ—સમ્યક પૂજન કરીને નિર્વસ્ત્ર ભૂમિશય્યા પર શયન કરે; ત્યારે સ્વપ્નમાં ભાવિ ઘટનાનું દર્શન થાય.

Verse 95

अद्यापि प्रत्ययस्तत्र कार्य एष विजानता । भूतं भावि भवत्सर्वं वदेत्स्वप्नेश्वरी निशि

આજ પણ જાણકારએ ત્યાં આ પ્રત્યય-પ્રયોગ કરવો જ જોઈએ. રાત્રે સ્વપ્નેશ્વરી ભૂત, ભાવિ અને વર્તમાન સંબંધિત સર્વ વાત કહી દે છે.

Verse 96

अष्टम्यां च चतुर्दश्यां नवम्यां निशि वा दिवा । प्रयत्नतः समर्च्या सा काश्यां ज्ञानार्थिभिर्नरैः

અષ્ટમી, ચતુર્દશી અને નવમી—રાત્રિ હોય કે દિવસ—કાશીમાં જ્ઞાનાર્થી લોકોએ પ્રયત્નપૂર્વક તેણીનું સમ્યક્ પૂજન કરવું જોઈએ.

Verse 97

स्वप्नेश्वर्याश्च वारुण्यां दुर्गादेवी व्यवस्थिता । क्षेत्रस्य दक्षिणं भागं सा सदैवाभिरक्षति

સ્વપ્નેશ્વરીની વારુણી દિશામાં દુર્ગાદેવી પ્રતિષ્ઠિત છે; તે ક્ષેત્ર (કાશીક્ષેત્ર)ના દક્ષિણ ભાગનું સદૈવ રક્ષણ કરે છે.