Adhyaya 33

Verse 1

राज्ञ्युवाच । अवधेहि धरानाथ कथयामि यथातथम् । व्रतस्यास्य विधानं च फलं चाभीष्टदेवताम्

રાણી બોલી—હે ધરાનાથ, ધ્યાનથી સાંભળો; હું યથાર્થ રીતે આ વ્રતની વિધિ અને તેનું ફળ, તેમજ અભીષ્ટ દેવતાની પ્રાપ્તિ કહું છું.

Verse 2

पुरा पुरः श्रीदपत्न्याः श्रीमुख्या ब्रह्मसूनुना । नारदेन सुतार्थिन्या व्रतमेतदुदीरितम्

પ્રાચીન કાળમાં બ્રહ્મપુત્ર નારદે પુત્રપ્રાપ્તિ ઇચ્છતી શ્રીવિષ્ણુની મુખ્ય પતની શ્રીદેવીને આ વ્રત ઉપદેશ્યું હતું।

Verse 3

चीर्णं चाथ तया देव्या पुत्रोभून्नलकूबरः । अन्याभिरपि बह्वीभिः पुत्राः प्राप्ता व्रतादितः

તે દેવીએ આ વ્રત આચર્યું ત્યારે નલકૂબર નામનો પુત્ર થયો। આ જ વ્રતથી અન્ય અનેક સ્ત્રીઓએ પણ પુત્રપ્રાપ્તિ કરી।

Verse 4

विधिनाप्यत्र संपूज्या गौरी सर्वविधानवित् । स्तनंधयेन सहिता धयता स्तनमुन्मुखम्

અહીં સર્વવિધિ જાણનારી ગૌરીનું નિયમપૂર્વક પૂજન કરવું—સ્તનપાન કરતું શિશુ સાથે, શિશુ સ્તન તરફ ઉન્મુખ હોય તે રીતે।

Verse 5

मार्गशीर्ष तृतीयायां शुक्लायां कलशोपरि । ताम्रपात्रं निधायैकं तंडुलैः परिपूरितम्

માર્ગશીર્ષ માસના શુક્લપક્ષની તૃતીયાએ કલશ ઉપર એક તાંબાનું પાત્ર મૂકી તેને ચોખાના દાણાથી સંપૂર્ણ ભરવું જોઈએ।

Verse 6

अविच्छिन्नं नवीनं च रजनीरागरंजितम् । वासः पात्रोपरि न्यस्य सूक्ष्मात्सूक्ष्मतरं परम्

પાત્ર ઉપર હળદર અને લાલ રંગથી રંજિત નવું, અખંડ વસ્ત્ર મૂકવું—અતિ સૂક્ષ્મ, સર્વથી મસૃણ ઉત્તમ કાપડ જ લેવું।

Verse 7

तस्योपरि शुभं पद्मं रविरश्मिविकासितम् । तत्कर्णिकाया उपरि चतुःस्वर्णविनिर्मितम्

તેના ઉપર સૂર્યકિરણોથી વિકસિત થયેલાં સમાન શુભ કમળ સ્થાપવું; અને તેની કર્ણિકાના ઉપર ચાર પ્રકારના સોનાથી બનાવેલું આભૂષણ મૂકવું.

Verse 8

विधिं संपूजयेद्भक्त्या रत्नपट्टाबंरादिभिः । पुष्पैर्नानाविधै रम्यैः फलैर्नारंगमुख्यकैः

રત્નજડિત આભૂષણો, પટ્ટવસ્ત્રો વગેરે વડે ભક્તિપૂર્વક વિધિનું યથાવિધિ સંપૂજન કરવું; અને નાનાવિધ રમ્ય પુષ્પો તથા નારંગ મુખ્ય એવા ફળો અર્પણ કરવાં.

Verse 9

सुगंधैश्चंदनाद्यैश्च कर्पूर मृगनाभिभिः । परमान्नादि नैवेद्यैः पक्वान्नैर्बहुभंगिभिः

ચંદન વગેરે સુગંધિત દ્રવ્યો, કપૂર અને કસ્તૂરીથી પણ પૂજન કરવું; તેમજ પરમાન્ન વગેરે નૈવેદ્ય અને અનેક પ્રકારના પક્વાન્ન અર્પણ કરવાં.

Verse 10

धूपैरगुरुमुख्यैश्च रम्ये कुसुममंडपे । रात्रौ जागरणं कार्यं विनिंद्रैः परमोत्सवैः

અગરૂ મુખ્ય એવા ધૂપોથી સુશોભિત રમ્ય કुसુમમંડપમાં, રાત્રે નિદ્રા વિના પરમોત્સવરૂપે જાગરણ કરવું જોઈએ.

Verse 11

हस्तमात्रमिते कुंडे जातवेदस इत्यृचा । घृतेन मधुनाप्लुत्य जुहुयान्मंत्रविद्द्विजः

હસ્તમાત્ર પરિમાણના કુંડમાં ‘જાતવેદસ…’થી આરંભ થતી ઋચા વડે, ઘી અને મધથી સ્નિગ્ધ કરીને મંત્રવિદ્ દ્વિજે હવન કરવું જોઈએ.

Verse 12

सहस्रकमलानां च स्मेराणां स्वयमेव हि । नवप्रसूतां कपिलां सुशीलां च पयस्विनीम्

તે સ્વયં પ્રસન્ન અને તાજા એવા સહસ્ર કમળો સાથે, નવપ્રસૂતા, કપિલા, સુશીલા, સુસંસ્કારવાળી તથા દુધથી પરિપૂર્ણ ગાયનું દાન કરે।

Verse 13

दद्यादाचार्यवर्याय सालंकारां सलक्षणाम् । उपोष्य दंपती भक्त्या नवांबरविभूषितौ

ઉપવાસ કરીને, ભક્તિપૂર્વક નવા વસ્ત્રોથી શોભિત દંપતી, અલંકારોથી સજ્જ અને શુભલક્ષણવાળી તે ગાયને શ્રેષ્ઠ આચાર્યને અર્પણ કરે।

Verse 14

प्रातःस्नात्वा चतुर्थ्यां च संपूज्याचार्यमादृतः । वस्त्रैराभरणैर्माल्यैर्दक्षिणाभिर्मुदान्वितौ

ચતુર્થીના દિવસે પ્રાતઃસ્નાન કરીને, આદરપૂર્વક આચાર્યની સમ્યક પૂજા કરે; અને આનંદથી વસ્ત્રો, આભૂષણો, માળાઓ તથા દક્ષિણાથી તેમનો સત્કાર કરે।

Verse 15

सोपस्करां च तां मृर्तिमाचार्याय निवेदयेत् । समुच्चरन्निमं मंत्रं व्रतकृन्मिथुनं मुदा

વ્રત પાળનાર દંપતી આનંદથી, જરૂરી ઉપસ્કરો સહિત તે મૂર્તિને આચાર્યને નિવેદિત કરે અને આ મંત્રને ઉચ્ચ સ્વરે ઉચ્ચારે।

Verse 16

नमो विश्वविधानज्ञे विधे विविधकारिणि । सुतं वंशकरं देहि तुष्टामुष्माद्व्रताच्छुभात्

વિશ્વની વ્યવસ્થા જાણનાર, હે વિધાતા, હે વિવિધ કાર્યો કરનાર! અમારા આ શુભ વ્રતથી પ્રસન્ન થઈ, વંશ વધારનાર પુત્ર અમને આપો।

Verse 17

सहसं भोजयित्वाथ द्विजानां भक्तिपूर्वकम् । भुक्तशेषेण चान्नेन कुर्याद्वै पारणं ततः

ભક્તિપૂર્વક સહસ્ર દ્વિજોને ભોજન કરાવી, પછી ભુક્તશેષ અન્નથી વ્રતનું પારણું કરવું જોઈએ।

Verse 18

इत्थमेतद्व्रतं राजंश्चिकीर्षामि त्वया सह । कुरु चैतत्प्रियं मह्यमभीष्टफललब्धये

હે રાજન! આ રીતે આ વ્રત છે; હું તેને તારી સાથે કરવું ઇચ્છું છું. મારી પ્રીતિ માટે આ કર, જેથી ઇચ્છિત ફળ પ્રાપ્ત થાય।

Verse 19

इति भूपालवर्येण श्रुत्वा संहृष्टचेतसा । मुनेव तं समाचीर्णं सांतर्वत्नी बभूव ह

આ સાંભળી ઉત્તમ રાજા હર્ષિતચિત્તે મુનિએ કહ્યા મુજબ તે યથાવિધી કરાવ્યું; અને રાણી ગર્ભવતી બની।

Verse 20

तयाथ प्रार्थिता गौरी गर्भिण्या भक्तितोषिता । पुत्रं देहि महामाये साक्षाद्विष्ण्वंशसंभवम्

પછી ગર્ભવતી સ્ત્રીએ ભક્તિથી પ્રસન્ન થયેલી ગૌરીને પ્રાર્થના કરી—‘હે મહામાયા! વિષ્ણુવંશસમ્ભવ સాక్షાત્ પુત્ર મને આપો।’

Verse 21

जातमात्रो व्रजेत्स्वर्गं पुनगयाति चात्र वै । भक्तः सदाशिवेऽत्यर्थं प्रसिद्धः सर्वभूतले

જન્મતાં જ તે સ્વર્ગે જશે અને ફરી અહીં જ પાછો આવશે. તે સદાશિવનો અત્યંત ભક્ત થશે અને સમગ્ર ભૂમંડળમાં પ્રસિદ્ધ થશે।

Verse 22

विनैव स्तन्यपानेन षोडशाब्दाकृतिः क्षणात् । एवंभूतः सुतो गौरि यथा मे स्यात्तथाकुरु

માતાનું દૂધ પીધા વિના જ તે ક્ષણમાં સોળ વર્ષનું સ્વરૂપ ધારણ કરે. હે ગૌરી, એવો પુત્ર મને પ્રાપ્ત થાય—તેમ જ કર.

Verse 23

मृडान्यापि तथेत्युक्ता राज्ञी भक्त्यातितुष्टया । अथ कालेन तनयं मूलर्क्षे साप्यजीजनत्

રાણીની ભક્તિથી અતિ પ્રસન્ન થયેલી મૃડાની (પાર્વતી) બોલી—“તથાસ્તુ.” પછી સમય આવતાં રાણીએ મૂલ નક્ષત્રમાં પુત્રને જન્મ આપ્યો.

Verse 24

हितैरमात्यैरथ सा विज्ञप्तारिष्टसंस्थिता । देवि राजार्थिनी चेत्त्वं त्यज दुष्टर्क्षजं सुतम्

પછી હિતેચ્છુ અમાત્યોએ અશુભ આશંકાથી ઘેરાયેલી રાણીને વિનંતી કરી—“દેવી, જો તમે રાજા અને રાજ્યનું કલ્યાણ ઇચ્છો, તો દુષ્ટ નક્ષત્રમાં જન્મેલા આ પુત્રને ત્યજી દો.”

Verse 25

सा मंत्रिवाक्यमाकर्ण्य केवलं पतिदेवता । अत्याक्षीत्तं तथा प्राप्तं तनयं नयकोविदा

મંત્રીઓની વાત સાંભળીને પણ, જેના માટે પતિ જ દેવતા હતા, તેણે તે સલાહ નકારી. વર્તનમાં કુશળ રાણીએ પોતાને પ્રાપ્ત થયેલા પુત્રને સ્વીકારી રાખ્યો.

Verse 26

धात्रेयिकां समाकार्य प्राहेदं सा नृपांगना । पंचमुद्रे महापीठे विकटा नाम मातृका

ધાયને બોલાવી તે રાજમહિષીએ કહ્યું—“પંચમુદ્રા સ્થાને મહાપીઠ પર વિકટા નામની માતૃકા દેવી બિરાજે છે.”

Verse 27

तदग्रे स्थापयित्वामुं बालं धात्रेयिके वद । गौर्यादत्तः शिशुरसौ तवाग्रे विनिवेदितः

તેના આગળ આ શિશુને સ્થાપી, હે ધાય, એમ કહો—“ગૌરીએ આપેલો આ બાળક તારા સમક્ષ નિવેદિત અને સોંપાયેલો છે।”

Verse 28

राज्ञ्या पत्युः प्रियेषिण्या मंत्रिविज्ञप्तिनुन्नया । सापि राज्ञ्युदितं श्रुत्वा शिशुं लास्य शशिप्रभम्

મંત્રીઓની વિનંતિથી પ્રેરિત, પતિને પ્રિય તે જ ઇચ્છતી રાણી બોલી. રાણીના વચન સાંભળી ધાયે ચંદ્રપ્રભા સમ તેજસ્વી શિશુને ઉઠાવ્યો.

Verse 29

विकटायाः पुरः स्थाप्य गृहं धात्रेयिका गता । अथ सा विकटा देवी समाहूय च योगिनीः

વિકટાના સમક્ષ શિશુને મૂકી ધાય પોતાના ઘરે ગઈ. ત્યારબાદ દેવી વિકટાએ યોગિનીઓને બોલાવ્યાં.

Verse 30

उवाच नयत क्षिप्रं शिशुं मातृगणाग्रतः । तासामाज्ञां च कुरुत रक्षतामुं प्रयत्नतः

તેણે કહ્યું—“ઝડપથી આ શિશુને માતૃગણના સમક્ષ લઈ જાઓ. તેમની આજ્ઞાનું પાલન કરો અને આ બાળકનું પૂર્ણ પ્રયત્નથી રક્ષણ કરો.”

Verse 31

योगिन्यो विकटावाक्यात्खेचर्यस्ताः क्षणेन तम् । निन्युर्गगनमार्गेण ब्राह्म्याद्या यत्र मातरः

વિકટાના વચનથી આકાશગામી તે યોગિનીઓ ક્ષણમાં તેને ગગનમાર્ગે ત્યાં લઈ ગઈ, જ્યાં બ્રાહ્મી આદિ માતાઓ નિવાસ કરે છે.

Verse 32

प्रणम्य योगिनीवृंदं तं शिशुं सूर्यवर्चसम् । पुरो निधाय मातॄणां प्रोवाच विकटोदितम्

યોગિનીવૃંદને પ્રણામ કરીને, સૂર્યતેજ સમાન તેજસ્વી તે શિશુને વિકટે માતૃગણના સમક્ષ મૂક્યો અને યથોચિત વચન બોલ્યો।

Verse 33

ब्रह्माणी वैष्णवी रौद्री वाराही नारसिंहिका । कौमारी चापि माहेंद्री चामुंडा चैव चंडिका

બ્રહ્માણી, વૈષ્ણવી, રૌદ્રી, વારાહી, નારસિંહિકા; તેમજ કૌમારી, માહેન્દ્રી, ચામુંડા અને ચંડિકા—આ જ માતૃકાઓ હતી।

Verse 34

दृष्ट्वा तं बालकं रम्यं विकटाप्रेषितं ततः । पप्रच्छुर्युगपड्डिंभं कस्ते तातः प्रसूश्च कः

વિકટે મોકલેલા તે રમણીય બાળકને જોઈ તેઓએ એકસાથે તે નાનકડાને પૂછ્યું—“વત્સ, તારો પિતા કોણ છે અને તારી માતા કોણ છે?”

Verse 35

मातृभिश्चेति पुष्टः स यदा किंचिन्न वक्ति च । तदा तद्योगिनीचक्रं प्राह मातृगणस्त्विति

માતૃગણે પોષ્યો હોવા છતાં જ્યારે તે કશું જ ન બોલ્યો, ત્યારે તે યોગિનીચક્રે કહ્યું—“આ તો માતૃગણનો જ છે.”

Verse 36

राज्ययोग्यो भवत्येष महालक्षणलक्षितः । पुनस्तत्रैव नेतव्यो योगिन्यस्त्वविलंबितम्

“આ મહાલક્ષણોથી ચિહ્નિત હોવાથી રાજ્યયોગ્ય છે. તેથી, હે યોગિનીઓ, વિલંબ વિના તેને ફરી ત્યાં જ લઈ જાઓ.”

Verse 37

पंचमुद्रा महादेवी तिष्ठते यत्र काम्यदा । यस्याः संसेवनान्नृणां निर्वाणश्रीरदूरतः

જ્યાં ઇચ્છિત વર આપનારી મહાદેવી પંચમુદ્રા નિવાસ કરે છે, તેની ભક્તિસેવાથી મનુષ્યોને નિર્વાણની શ્રી દૂરથી જ નજીક આવી જાય છે.

Verse 38

सर्वत्रशुभजन्मिन्यां काश्यां मुक्तिः पदेपदे । तथापि सविशेषं हि तत्पीठं सर्वसिद्धिकृत्

સર્વત્ર શુભજન્મિની કાશીમાં પગલે પગલે મુક્તિ છે; છતાં પણ તે વિશેષ પીઠ અતિ વિલક્ષણ છે, કારણ કે તે સર્વ સિદ્ધિઓ કરાવે છે.

Verse 39

तत्पीठसेवनादस्य षोडशाब्दाकृतेः शिशोः । सिद्धिर्भवित्री परमा विश्वेशानुग्रहात्परात्

તે પવિત્ર પીઠની સેવામાંથી આ સોળ વર્ષનો બાળક પણ પરમ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરશે—આ બધું વિશ્વેશ્વરના પરમ અનુગ્રહથી થશે.

Verse 40

एवं मातृगणाशीर्भिर्योगिनीभिः क्षणेन हि । प्रापितो मातृवाक्येन पंचमुद्रांकितं पुनः

આ રીતે માતૃગણના આશીર્વાદો અને યોગિનીઓના પ્રભાવથી—ક્ષણમાં જ—માતાઓના વચનથી તે ફરી પંચમુદ્રાંકિત સ્થાને પહોંચાડાયો.

Verse 41

संप्राप्य तन्महापीठं स्वर्गलोकादिहागतः । आनंदकानने दिव्यं तताप विपुलं तपः

તે મહાપીઠને પ્રાપ્ત કરીને—જે સ્વર્ગલોકથી અહીં આવ્યો હતો—તેણે આનંદકાનનમાં દિવ્ય અને વિપુલ તપ કર્યું.

Verse 42

तपसातीव तीव्रेण निश्चलेंद्रियचेतसः । तस्य राजकुमारस्य प्रसन्नोभूदुमाधवः

અતિ તીવ્ર તપસ્યા વડે, ઇન્દ્રિયો અને ચિત્તને અચળ રાખીને, તે રાજકુમાર પર ઉમાપતિ (શિવ) પ્રસન્ન થયા.

Verse 43

आविर्बभूव पुरतो लिंगरूपेण शंकरः । प्रोवाच च प्रसन्नोस्मि वरं ब्रूहि नृपांगज

શંકર લિંગરૂપે તેની સામે પ્રગટ થયા અને કહ્યું—“હું પ્રસન્ન છું; હે નૃપપુત્ર, જે વર ઇચ્છો તે કહો.”

Verse 44

स्कंद उवाच । सर्वज्योतिर्मयं लिंगं पुरतो वीक्ष्य वाङ्मयम् । सप्तपातालमुद्भिद्य स्थितं बृहदनुग्रहात

સ્કંદ બોલ્યા—સર્વજ્યોતિર્મય, વાણીથી પર એવા લિંગને સામે જોઈ, જે મહાન અનુગ્રહથી સાત પાતાળોને ભેદીને પ્રગટ થઈ સ્થિત હતું.

Verse 45

प्रणम्य दंडवद्भूमौ परितुष्टाव धूर्जटिम् । सूक्तैर्जन्मांतराभ्यस्तैः सुहृष्टो रुद्रदेवतैः

ભૂમિ પર દંડવત્ પ્રણામ કરીને તેણે ધૂર્જટિ (શિવ) ની સ્તુતિ કરી—પૂર્વજન્મોમાં અભ્યાસિત સૂક્તોથી—અને રુદ્રને ઇષ્ટદેવ માની હર્ષિત થયો.

Verse 46

ततः प्रसन्नो भगवान्देवदेवो महेश्वरः । संतुष्टस्तपसा तस्य प्रोवाच वृषभध्वजः

ત્યારે દેવોના દેવ ભગવાન મહેશ્વર પ્રસન્ન થયા; તેની તપસ્યાથી સંતોષ પામેલા વૃષભધ્વજ (શિવ) એ તેને કહ્યું.

Verse 47

देवदेव उवाच । वरं वरय संतप्त तपसा क्लेशितं वपुः । त्वयेदं बालवपुषा वशीकृतं मनो मम

દેવદેવે કહ્યું—હે તપથી સંતપ્ત, તપોક્લેશથી ક્ષીણ દેહવાળા! વર માગ. તું બાળવપુમાં રહીને પણ મારું મન વશ કરી લીધું છે।

Verse 48

शिवोक्तं च समाकर्ण्य वरदानं पुनःपुनः । वरं च प्रार्थयांचक्रे परिहृष्टतनूरुहः

શિવના વારંવાર વરદાન આપતા વચનો સાંભળી તે વર માગવા લાગ્યો; હર્ષથી તેના શરીરે રોમાંચ ઊભો થયો।

Verse 49

कुमार उवाच । देवदेवमहादेव यदि देयो वरो मम । तदत्र भवता स्थेयं भवतापहृता सदा

કુમારે કહ્યું—હે દેવદેવ મહાદેવ! જો મને વર આપવો હોય, તો તમે અહીં જ પ્રતિષ્ઠિત રહો—સદા સન્નિધિરૂપે, કદી અપહૃત ન થાઓ।

Verse 50

अस्मिंल्लिंगे स्थितः शंभो कुरु भक्तसमीहितम् । विना मुद्रादिकरणं मंत्रेणापि विना विभो

હે શંભો! આ લિંગમાં સ્થિત રહી ભક્તની અભિલાષા પૂર્ણ કરો—મુદ્રા વગેરે ક્રિયાઓ વિના પણ, મંત્ર વિના પણ, હે વિભો।

Verse 51

दिश सिद्धिं परामत्र दर्शनात्स्पर्शनान्नतेः । अस्य लिंगस्य ये भक्ता मनोवाक्कायकर्मभिः

અહીં માત્ર દર્શન, સ્પર્શ અને નમનથી જ પરમ સિદ્ધિ આપો. અને આ લિંગના જે ભક્તો મન, વાણી અને કાયાના કર્મોથી સેવા કરે છે…

Verse 52

सदैवानुग्रहस्तेषु कर्तव्यो वर एष मे । इति तद्व्रतमाकर्ण्य लिंगरूपोवदत्प्रभुः

મારો આ વર છે—હું તેમના પર સદૈવ અનુગ્રહ કરું. તે વ્રત સાંભળી લિંગરૂપે સ્થિત પ્રભુએ એમ કહ્યું.

Verse 53

एवमस्तु यदुक्तं ते वीरवैष्णव सूनुना । जनेतुर्विष्णुभक्ताच्च राज्ञोऽमित्रज्जितो भवान्

વીર વૈષ્ણવના પુત્રે તને જે કહ્યું છે તે એમ જ થાઓ. તું વિષ્ણુભક્ત રાજાથી જન્મ લઈને શત્રુજિત બનશે.

Verse 54

विष्ण्वंश एवमुत्पन्नो मम भक्तिपरांगज । वीरवीरेश्वरं नाम लिंगमेतत्त्वदाख्यया

હે મારી ભક્તિમાં પરાયણ પુત્ર! તું આ રીતે વિષ્ણ્વંશરૂપે જન્મ્યો છે. તારા નામથી જ આ લિંગ ‘વીર-વીરેશ્વર’ કહેવાશે.

Verse 55

काश्यां दास्यत्यभीष्टानि भक्तानां चिंतितान्यहो । अस्मिंल्लिंगे सदा वीर स्थास्याम्यद्यदिनावधि

કાશીમાં આ ભક્તોને ઇચ્છિત ફળો—હૃદયમાં વિચારેલાં પણ—આપશે. અને હે વીર! આજથી હું આ લિંગમાં સદૈવ નિવાસ કરીશ.

Verse 56

दास्यामि च परां सिद्धिमाश्रितेभ्यो न संशयः । परं न महिमानं मे कलौ कश्चिच्च वेत्स्यति

શરણ આવેલાઓને હું પરમ સિદ્ધિ આપિશ—એમાં સંશય નથી. પરંતુ કલિયુગમાં મારી મહિમા યથાર્થ રીતે કોઈ વિરલ જ જાણશે.

Verse 57

यस्तु वेत्स्यति भाग्येन स परां सिद्धिमाप्स्यति । अत्र जप्तं हुतं दत्तं स्तुतमर्चितमेव वा

જે સદભાગ્યવશ આ મહાત્મ્ય જાણે છે, તે પરમ સિદ્ધિ પામે છે. અહીં કરાયેલ જપ, હોમ, દાન, સ્તુતિ કે અર્ચન—બધું વિશેષ ફળદાયક બને છે.

Verse 58

जीर्णोद्धारादिकरणमक्षय्यफलहेतुकम् । त्वं तु राज्यं परं प्राप्य सर्वभूपालदुर्लभम्

જીર્ણોદ્ધાર વગેરે કાર્યો અક્ષય પુણ્યફળના હેતુ બને છે. અને તું સર્વ રાજાઓમાં પણ દુર્લભ એવું પરમ રાજ્ય પ્રાપ્ત કરશી.

Verse 59

भुक्त्वा भोगांश्च विपुलानंते सिद्धिमवाप्स्यसि । पुरी वाराणसी रम्या सर्वस्मिञ्जगतीतले

વિપુલ ભોગો ભોગવીને અંતે તું સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરશી. સમગ્ર ધરતી પર વારાણસી પુરી અતિ રમણીય છે.

Verse 60

पुण्यस्तत्रापि संभेदः सरितोरसि गंगयोः । ततोऽपि च हयग्रीवं तीर्थं चैवाति पुण्यदम्

ત્યાં પણ નદીના વિસ્તારમાં ગંગાઓનો સંગમ વિશેષ પુણ્યદાયક છે. પરંતુ તેનાથી પણ વધુ પુણ્યપ્રદ હયગ્રીવ તીર્થ છે.

Verse 61

यत्र विष्णुर्हयग्रीवो भक्तचिंतितमर्पयेत् । हयग्रीवाच्च वै तीर्थाद्गजतीर्थं विशिष्यते

જ્યાં વિષ્ણુ હયગ્રીવ સ્વરૂપે ભક્તોના ચિંતિત અભીષ્ટ ફળ અર્પે છે—તે પાવન સ્થાન છે. અને હયગ્રીવ તીર્થ કરતાં પણ ગજ તીર્થ વધુ વિશિષ્ટ કહેવાયું છે.

Verse 62

यत्र वै स्नानमात्रेण गजदानफलं लभेत् । कोकावराहतीर्थं च पुण्यदं गजतीर्थतः

જ્યાં માત્ર સ્નાનથી જ ગજદાન સમાન પુણ્યફળ મળે છે, તે કોકાવરાહ તીર્થ છે—મહાપુણ્યપ્રદ, ગજતીર્થ કરતાં પણ વિશેષ શ્રેષ્ઠ.

Verse 63

कोकावराहमभ्यर्च्य तत्र नो जन्मभाग्जनः । अपि कोकावराहाच्च दिलीपेश्वरसन्निधौ

ત્યાં કોકાવરાહનું ભક્તિપૂર્વક પૂજન કરવાથી મનુષ્યને ફરી જન્મ લેવો પડતો નથી; ત્યારબાદ કોકાવરાહથી દિલીપેશ્વરના સાન્નિધ્યે જાય છે.

Verse 64

दिलीपतीर्थं सुश्रेष्ठं सद्यः पापहरं परम् । ततः सगरतीर्थं च सगरेश समीपतः

દિલીપ તીર્થ અતિ શ્રેષ્ઠ છે—પરમ અને તત્કાળ પાપહર; ત્યારબાદ સગરીશના સમીપે સગર તીર્થ છે.

Verse 65

यत्र मज्जन्नरो मज्जेन्न भूयो दुःखसागरे । सप्तसागरतीर्थं च शुभं सगरतीर्थतः

જ્યાં સ્નાન કરીને મનુષ્ય ફરી દુઃખસાગરમાં ડૂબતો નથી; ત્યાં સગર તીર્થથી આગળ શુભ સપ્તસાગર તીર્થ છે.

Verse 66

सप्ताब्धिस्नानजं पुण्यं यत्र स्नात्वा नरो लभेत् । महोदधीति विख्यातं तीर्थं सप्ताब्धितीर्थतः

જ્યાં સ્નાન કર્યા પછી મનુષ્યને સાત સમુદ્રોમાં સ્નાનનું પુણ્ય મળે છે, તે તીર્થ ‘મહોદધિ’ તરીકે વિખ્યાત છે, સપ્તાબ્ધિ તીર્થથી આગળ.

Verse 67

सकृद्यत्राप्लुतो धीमान्दहेदघमहोदधिम् । चौरतीर्थं ततः पुण्यं कपिलेश्वर सन्निधौ

જ્યાં બુદ્ધિમાન પુરુષ એકવાર સ્નાન કરતાં જ પાપોના મહાસાગરને દહન કરી દે છે—ત્યારબાદ કપિલેશ્વરના સાન્નિધ્યમાં પુણ્યદાયક ચૌરતીર્થ છે.

Verse 68

पापं सुवर्णचौर्यादि यत्र स्नात्वा क्षयं व्रजेत् । हंसतीर्थ ततोपीड्यं केदारेश्वर सन्निधौ

જ્યાં સ્નાન કરતાં જ સોનાચોરી વગેરે પાપો ક્ષય પામે છે—ત્યારબાદ કેદારેશ્વરના સાન્નિધ્યમાં પૂજ્ય હંસતીર્થ છે.

Verse 69

हंस स्वरूपी यत्राहं नयामि ब्रह्मदेहिनः

જ્યાં હું હંસસ્વરૂપ ધારણ કરીને બ્રહ્મદેહી, એટલે બ્રહ્મજ્ઞ ભક્તોને આગળ (પરમપદ તરફ) લઈ જાઉં છું.

Verse 70

ततस्त्रिभुवनाख्यस्य केशवस्याति पुण्यदम् । तीर्थं यत्राप्लुता मर्त्या मर्त्यलोकं विशंति न

ત્યારબાદ ત્રિભુવન નામે પ્રસિદ્ધ કેશવનું અતિ પુણ્યદાયક તીર્થ છે; ત્યાં સ્નાન કરેલા મર્ત્યો ફરી મર્ત્યલોકમાં પ્રવેશતા નથી.

Verse 71

गोव्याघ्रे श्वर तीर्थं च ततोप्यधिकमेव हि । स्वभाववैरमुत्सृज्य यत्रोभौ सिद्धिमापतुः

ત્યારબાદ તેનાથી પણ વધુ ઉત્તમ ગોવ્યાઘ્રેશ્વર તીર્થ છે; જ્યાં સ્વભાવજ વૈર ત્યજી બંનેએ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી.

Verse 72

ततोपि हि वरं वीर तीर्थं मांधातुसंज्ञितम् । चक्रवर्तिपदं यत्र प्राप्तं तेन महीभुजा

હે વીર! આથી પણ શ્રેષ્ઠ ‘માંધાતુ’ નામનું તીર્થ છે; જ્યાં તે ધરતી-રક્ષક રાજાએ ચક્રવર્તિપદ પ્રાપ્ત કર્યું હતું.

Verse 73

ततोपि मुचुकुंदाख्यं तीर्थं चातीव पुण्यदम् । यत्र स्नातो नरो जातु रिपुभिर्नाभिभूयते

આથી પણ આગળ ‘મુચુકુન્દ’ નામનું તીર્થ અતિ પুণ્યદાયક છે; ત્યાં સ્નાન કરનાર મનુષ્ય કદી શત્રુઓથી પરાજિત થતો નથી.

Verse 74

पृथु तीर्थं ततोप्युच्चैः श्रेयसां साधनं परम् । पृथ्वीश्वरं यत्र दृष्ट्वा नरः पृथ्वीपतिर्भवेत्

આથી પણ ઊંચું ‘પૃથુ-તીર્થ’ છે, જે શ્રેયસનું પરમ સાધન છે; ત્યાં પૃથ્વીશ્વરના દર્શનથી મનુષ્ય પૃથ્વીપતિ બની શકે છે.

Verse 75

ततः परशुरामस्य तीर्थं चातीव सिद्धिदम् । यत्र क्षत्रवधात्पापाज्जामदग्न्यो विमुक्तवान्

ત્યારબાદ પરશુરામનું તીર્થ આવે છે, જે અતિ સિદ્ધિદાયક છે; ત્યાં જ જામદગ્ન્ય ક્ષત્રિયવધથી ઉત્પન્ન પાપમાંથી મુક્ત થયા.

Verse 76

अद्यापि क्षत्रवधजं पापं तत्र प्रणश्यति । एकेन स्नानमात्रेण ज्ञानाज्ञानकृतेन च

આજેય ત્યાં ક્ષત્રિયવધજન્ય પાપ નાશ પામે છે—માત્ર એક વાર સ્નાન કરવાથી, જાણીને કરેલું હોય કે અજાણતાં કરેલું હોય.

Verse 77

ततोपि श्रेयसां कर्तृ तीर्थं कृष्णाग्रजस्य हि । यत्र सूतवधात्पापाद्बलदेवो विमुक्तवान्

તેનાથી પણ વધુ શ્રેયસ્કર કૃષ્ણના અગ્રજ બલદેવનું તીર્થ છે; જ્યાં સૂતવધથી ઉત્પન્ન પાપમાંથી તેઓ મુક્ત થયા.

Verse 78

दिवोदासस्य वै तीर्थं तत्र राज्ञोऽतिमेधसः । तत्र स्नातो नरो जातु न ज्ञानाच्च्यवतेंऽततः

ત્યાં જ અતિમેધાવી રાજા દિવોદાસનું તીર્થ છે; ત્યાં સ્નાન કરનાર મનુષ્ય પછી કદી સત્યજ્ઞાનથી ચ્યૂત થતો નથી.

Verse 79

ततोपि हि महातीर्थं सर्वपापप्रणाशनम् । यत्र भागीरथी साक्षान्मूर्तिरूपेण तिष्ठति

તેનાથી પણ મહાન એવું મહાતીર્થ છે, જે સર્વ પાપોનો નાશ કરે છે—જ્યાં ભાગીરથી (ગંગા) સ્વયં સాక్షાત્ મૂર્તિરૂપે સ્થિત છે.

Verse 80

स्नात्वा भागीरथी तीर्थे कृत्वा श्राद्धं विधानवित् । दत्त्वा दानं च पात्रेभ्यो न भूयो गर्भभाग्भवेत्

ભાગીરથી તીર્થમાં સ્નાન કરીને, વિધિ જાણીને શ્રાદ્ધ કરીને, અને યોગ્ય પાત્રોને દાન આપીને—મનુષ્ય ફરી ગર્ભજન્મનો ભાગી બનતો નથી.

Verse 81

हरपापं च भो वीर तीर्थं भागीरथीतटे । तत्र स्नात्वा क्षयं यांति महापापकुलान्यपि

હે વીર! ભાગીરથીના તટ પર ‘હરપાપ’ નામનું તીર્થ છે; ત્યાં સ્નાન કરવાથી મહાપાપથી ભારિત કુળોના પણ પાપ ક્ષય પામે છે.

Verse 82

यो निष्पापेश्वरं लिंगं तत्र पश्यति मानवः । निष्पापो जायते वीर स तल्लिंगेक्षणात्क्षणात्

હે વીર! જે માનવ ત્યાં નિષ્પાપેશ્વર લિંગનું દર્શન કરે છે, તે તે લિંગદર્શનમાત્રથી જ ક્ષણમાં પાપરહિત બને છે.

Verse 83

दशाश्वमेधतीर्थं च ततोपि प्रवरं मतम् । दशानामश्वमेधानां यत्र स्नात्वा फलं लभेत्

અને દશાશ્વમેધ તીર્થ તેનાથી પણ શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે; જ્યાં સ્નાન કરવાથી દસ અશ્વમેધ યજ્ઞોનું ફળ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 84

ततोपि शुभदं वीर बंदीतीर्थं प्रचक्षते । यत्र स्नातो नरो मुच्येदपि संसारबंधनात्

હે વીર! તેનાથી પણ વધુ શુભદાયક ‘બંદી તીર્થ’ કહેવાય છે; જ્યાં સ્નાન કરનાર મનુષ્ય સંસારબંધનથી પણ મુક્ત થાય છે.

Verse 85

हिरण्याक्षेण दैत्येन बहुशो देवताः पुरा । बंदीकृता निगडिता स्तुष्टुवुर्जगदंबिकाम्

પૂર્વકાળમાં દૈત્ય હિરણ્યાક્ષે દેવતાઓને અનેકવાર બંધક બનાવી બેડીઓમાં જકડી દીધા; તેઓ શૃંખલાબદ્ધ થઈ જગદંબિકાની સ્તુતિ કરવા લાગ્યા.

Verse 86

ततो विशृंखलीभूतैर्वंदिता यज्जगज्जनिः । तदा प्रभृति बंदीति गीयतेद्यापि मानवैः

પછી શૃંખલાઓથી મુક્ત થઈ તેમણે જગજ્જની (વિશ્વમાતા)ની વંદના કરી; તે સમયથી આજ સુધી લોકો તેને ‘બંદી’ નામે ગાય છે.

Verse 87

बंदीतीर्थस्तु तत्रैव महानिगडखंडनम् । तत्र स्नातो विमुच्येत सर्वस्मात्कर्मपाशतः

ત્યાં જ બંદીતીર્થ છે, જે મહાન બેડીઓનો ભંગ કરનાર છે. ત્યાં સ્નાન કરનાર સર્વ કર્મપાશમાંથી સંપૂર્ણ મુક્ત થાય છે.

Verse 88

बंदीतीर्थं महाश्रेष्ठं काशिपुर्यां विशांपते । तत्र स्नातो नरो यायाद्विमुक्तिं देव्यनुग्रहात्

હે વિશાંપતે! કાશીપુરમાં બંદીતીર્થ મહાશ્રેષ્ઠ છે. ત્યાં સ્નાન કરનાર નર દેવીના અનુગ્રહથી મુક્તિ પામે છે.

Verse 89

ततोपि हि श्रेष्ठतरं प्रयागमिति विश्रुतम् । प्रयागमाधवो यत्र सर्वयागफलप्रदः

તે કરતાં પણ શ્રેષ્ઠ ‘પ્રયાગ’ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે; કારણ કે ત્યાં પ્રયાગ-માધવ વિરાજે છે, જે સર્વ યાગોના ફળ આપનાર છે.

Verse 90

क्षोणीवराहतीर्थं च ततोपि शुभदं परम् । तत्र स्नातो नरो जातु तिर्यग्योनिं न गच्छति

અને તે કરતાં પણ પરમ શુભદાયક ક્ષોણીવરાહતીર્થ છે. ત્યાં સ્નાન કરનાર નર ક્યારેય તિર્યક્-યોનિ (પશુજન્મ) પામતો નથી.

Verse 91

ततः कालेश्वरं तीर्थं वीरश्रेष्ठतरं परम् । कलिकालौ न बाधेते यत्र स्नातं नरोत्तमम्

ત્યારબાદ, હે વીરશ્રેષ્ઠ! પરમ ઉત્તમ કાળેશ્વરતીર્થ છે. જ્યાં સ્નાન કરેલા નરોત્તમને કલિ અને કાળ—બન્ને પણ પીડિત કરતા નથી.

Verse 92

अशोकतीर्थं तत्रैव ततोप्यतितरां शुभम् । यत्र स्नातो नरो जातु नापतेच्छोकसागरे

ત્યાં જ અશોક-તીર્થ છે, તેનાથી પણ અતિશય શુભપ્રદ છે. જ્યાં સ્નાન કરેલો મનુષ્ય કદી પણ શોક-સાગરમાં પડતો નથી.

Verse 93

ततोति निर्मलतरं शक्रतीर्थं नृपांगज । शुक्रद्वारा न जायेत यत्र स्नातो नरोत्तमः

પછી, હે રાજપુત્ર, વધુ નિર્મળ શક્ર-તીર્થ છે. ત્યાં સ્નાન કરનાર શ્રેષ્ઠ પુરુષ ‘શુક્ર-દ્વાર’થી ફરી જન્મ લેતો નથી.

Verse 94

ततोऽपि पुण्यदं राजन्भवानीतीर्थमुत्तमम् । यत्र स्नात्वा भवानीशौ दृष्ट्वा नैव पुनर्भवेत्

હે રાજન, તેનાથી પણ વધુ પુણ્યદાયક ઉત્તમ ભવાની-તીર્થ છે. ત્યાં સ્નાન કરીને ભવાની અને ઈશનું દર્શન કરનારને ફરી જન્મ થતો નથી.

Verse 95

प्रभासतीर्थं विख्यातं ततोपि शुभदं नृणाम् । सोमेश्वरस्य पुरतस्तत्र स्नातो न गर्भभाक्

પછી વિખ્યાત પ્રભાસ-તીર્થ છે, જે મનુષ્યો માટે વધુ શુભદાયક છે. સોમેશ્વરના સમક્ષ ત્યાં સ્નાન કરનાર ફરી ગર્ભભાક્ (પુનર્જન્મ) થતો નથી.

Verse 96

ततो गरुडतीर्थं च संसारविषनाशनम् । गरुडेशं समभ्यर्च्य तत्र स्नात्वा न शोचति

પછી ગરુડ-તીર્થ છે, જે સંસાર-વિષનો નાશ કરે છે. ગરુડેશની સમ્યક પૂજા કરીને ત્યાં સ્નાન કરનાર શોક કરતો નથી.

Verse 97

ब्रह्मतीर्थं ततः पुण्यं वीरब्रह्मेश्वरात्पुरः । ब्रह्मविद्यामवाप्नोति तत्र स्नानेन मानवः

ત્યારબાદ વીર-બ્રહ્મેશ્વરના સમક્ષ પવિત્ર બ્રહ્મતીર્થ છે. ત્યાં સ્નાન કરવાથી મનુષ્ય બ્રહ્મવિદ્યા પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 98

ततो वृद्धार्कतीर्थं च विधितीर्थं ततः परम् । तत्राप्लुतो नरो याति रविलोकं सुनिर्मलम्

પછી વૃદ્ધાર્કતીર્થ અને ત્યારબાદ વિધિતીર્થ. ત્યાં સ્નાન કરનાર નર નિર્મળ રવિલોક (સૂર્યલોક) ને પામે છે.

Verse 99

ततो नृसिंहतीर्थं च महाभयनिवारणम् । कालादपि कुतस्तत्र स्नात्वा परिबिभेति च

ત્યારબાદ નૃસિંહતીર્થ છે, જે મહાભયનું નિવારણ કરે છે. ત્યાં સ્નાન કર્યા પછી મનુષ્ય કાળ (મૃત્યુ)થી પણ કેમ ડરે—બીજું તો શું?

Verse 100

ततोपि पुण्यदं नृणां तीर्थं चित्ररथेश्वरम् । यत्र स्नात्वा च दत्त्वा च चित्रगुप्तं न पश्यति

આ બધાથી પણ વધુ પુણ્યદાયક ચિત્રરથેશ્વર-તીર્થ છે. ત્યાં સ્નાન કરીને દાન કરનારને કર્મલેખક ચિત્રગુપ્તના દર્શન થતા નથી.

Verse 110

तत्राल्पमपि यच्छेद्यत्कल्पांतेप्यक्षयं हि तत् । एतेभ्योपि हि तीर्थेभ्यो लिंगकोटित्रयादपि

ત્યાં આપેલું થોડુંક દાન પણ કલ્પાંત સુધી અક્ષય બને છે. ખરેખર તેનું ફળ આ તમામ તીર્થોથી પણ અને ત્રણ કરોડ લિંગોથી પણ વધારે છે.

Verse 120

अप्येकं यो महारुद्रं जपेद्वीरेश सन्निधौ । जापयेद्वा भवेत्तस्य कोटिरुद्रफलं ध्रुवम्

વીરેશના સાન્નિધ્યમાં જે મહારુદ્ર મંત્ર એકવાર પણ જપે છે, અથવા બીજાઓથી જપ કરાવે છે, તેને નિશ્ચિતપણે કોટિરુદ્ર સમાન ફળ પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 128

इति श्रुत्वा महेशानो महीप तनयोदितम् । पुनस्तीर्थानि गंगायां वक्तुं समुपचक्रमे

રાજપુત્રે કહેલું આમ સાંભળી મહેશાન (શિવ) ફરી ગંગામાં આવેલા તીર્થસ્થાનોનું વર્ણન કરવા લાગ્યા।