Adhyaya 50

Verse 1

सूत उवाच । इदं स्कांदमहं श्रुत्वा काशीखंडमनुत्तमम् । नितरां परितृप्तोस्मि हृदि चापि विधारितम्

સૂત બોલ્યા: સ્કંદપુરાણનું આ અનુત્તમ કાશીખંડ સાંભળીને હું અત્યંત તૃપ્ત થયો છું, અને તેને મેં હૃદયમાં પણ દૃઢપણે ધારણ કર્યું છે।

Verse 2

अनुक्रमणिकाध्यायं तथा माहात्म्यमुत्तमम् । पाराशर्य समाचक्ष्व यथापूर्वमिदं भवेत्

હે પારાશર્ય! અનુક્રમણિકા-અધ્યાય તથા આ ઉત્તમ માહાત્મ્ય પૂર્વે જેવું હતું તેવું જ અહીં યથાવત્ વર્ણન કર।

Verse 3

व्यास उवाच । सूतावधेहि धर्मात्मञ्जातूकर्ण्य निशामय । शुकवैशंपायनाद्याः शृण्वंत्वपि च बालकाः

વ્યાસે કહ્યું—હે સૂત, ધર્માત્મા! હે જાતૂકર્ણ્ય, સાંભળ; શુક, વૈશંપાયન વગેરે અને બાળ શિષ્યો પણ આ સાંભળે।

Verse 4

अनुक्रमणिकाध्यायं माहात्म्यं चापि खंडजम् । प्रवक्ष्याम्यघनाशाय महापुण्यप्रवर्धनम्

હું અનુક્રમણિકા-અધ્યાય અને આ ખંડમાંથી ઉત્પન્ન માહાત્મ્યનું પ્રવચન કરીશ—જે પાપનો નાશ કરે અને મહાપુણ્ય વધારે।

Verse 5

विंध्यनारदसंवादः प्रथमे परिकीर्तितः । सत्यलोकप्रभावश्च द्वितीयः समुदाहृतः

પ્રથમમાં વિંધ્ય-નારદ સંવાદ કીર્તિત છે; દ્વિતીયમાં સત્યલોકની મહિમા અને પ્રભાવ વર્ણવાયો છે।

Verse 6

अगस्तेराश्रमपदे देवानामागमस्ततः । पतिव्रता चरित्रं च प्रस्थानं कुंभसंभवः

પછી અગસ્ત્યના આશ્રમસ્થાને દેવતાઓનું આગમન; પતિવ્રતાનું ચરિત્ર અને કુંભસમ્ભવ (અગસ્ત્ય)નું પ્રસ્થાન પણ વર્ણિત છે।

Verse 7

तीर्थप्रशंसा च ततः सप्तपुर्यस्ततः स्मृताः । संयमिन्याः स्वरूपं च ब्रध्नलोकस्ततः परम्

ત્યારબાદ તીર્થોની પ્રશંસા આવે છે; પછી પ્રસિદ્ધ સાત પવિત્ર પુરીઓનું સ્મરણ થાય છે; ત્યારપછી સંયમિનીનું યથાર્થ સ્વરૂપ; અને ત્યારબાદ બ્રધ્નલોક નામનું પરમ લોક।

Verse 8

इंद्राग्न्योर्लोकसंप्राप्तिस्ततश्च शिवशर्मणः । अग्नेः समुद्भवस्तस्मात् क्रव्याद्वरुणसंभवः

પછી ઇન્દ્ર અને અગ્નિના લોકની પ્રાપ્તિનું વર્ણન થાય છે, અને પછી શિવશર્મણનો પ્રસંગ; ત્યારબાદ અગ્નિમાંથી પ્રકટ થવું, અને તેમાંથી ક્રવ્યાદ તથા વરુણનો સંભવ।

Verse 9

गंधवत्यलकापुर्योरीशयोस्तु समुद्भवः । चंद्रलोकपरिप्राप्तिः शिवशर्मद्विजन्मनः

ત્યારબાદ ગંધવતી અને અલકાપુરીના અધીશોની ઉત્પત્તિ વર્ણવાય છે; તેમજ દ્વિજ શિવશર્મણની ચંદ્રલોકની પૂર્ણ પ્રાપ્તિ।

Verse 10

उडुलोक कथा तस्मात्ततः शुक्रसमुद्भवः । माहेय गुरुसौरीणां लोकानां वर्णनं ततः

ત્યારબાદ ઉડુલોકની કથા આવે છે; પછી શુક્રનો ઉદ્ભવ; અને ત્યારપછી માહેય, ગુરુ (બૃહસ્પતિ) તથા સૌરી (શનિ) ના લોકોનું વર્ણન।

Verse 11

सप्तर्षीणां ततो लोका ध्रुवस्य च तपस्ततः । ततो ध्रुवपदप्राप्तिर्ध्रुवलोक स्थितिस्ततः

પછી સપ્તર્ષિઓના લોકોનું વર્ણન થાય છે; ત્યારબાદ ધ્રુવનું તપ; પછી ધ્રુવપદની પ્રાપ્તિ; અને ત્યારપછી ધ્રુવલોકમાં તેની સ્થિર સ્થિતિ।

Verse 12

दर्शनं सत्यलोकस्य तस्य वै शिवशर्मणः । चतुर्भुजाभिषेकश्च निर्वाणं शिवशर्मणः

શિવશર્મા નામના તે ભક્તને સત્યલોકનું દર્શન થાય છે; ચતુર્ભુજ દિવ્યરૂપનો અભિષેક પણ પ્રાપ્ત થાય છે; અને અંતે શિવશર્માને નિર્વાણ-મોક્ષ મળે છે।

Verse 13

स्कंदागस्त्योश्च संवादो मणिकर्ण्याः समुद्भवः । ततस्तु गंगामाहात्म्यं ततो दशहरास्तवः

પછી સ્કંદ અને અગસ્ત્યનો સંવાદ, મણિકર્ણીના ઉદ્ભવની કથા; ત્યારબાદ ગંગાનું માહાત્મ્ય, અને પછી દશહરાના સ્તવો આવે છે।

Verse 14

प्रभावश्चापि गंगाया गंगानामसहस्रकम् । वाराणस्याः प्रशंसाथ भैरवाविर्भवस्ततः

તેમજ ગંગાના પ્રભાવનું વર્ણન, ગંગાના સહસ્ર નામ; ત્યારપછી વારાણસીની પ્રશંસા, અને પછી ભૈરવનો આવિર્ભાવ થાય છે।

Verse 15

दंडपाणेः समुद्भूतिर्ज्ञानवाप्युद्भवस्ततः । आख्यानं च कलावत्याः सदाचारस्ततः परम्

પછી દંડપાણિના ઉદ્ભવનો વર્ણન, ત્યારબાદ જ્ઞાનવાપીના પ્રાકટ્યની કથા; કલાવતીનું આખ્યાન, અને પછી સદાચારનો ઉપદેશ આવે છે।

Verse 16

ब्रह्मचारि प्रकरणं ततः स्त्रीलक्षणानि च । कृत्याकृत्यप्रकरणमविमुक्तेशवर्णनम्

પછી બ્રહ્મચર્ય-પ્રકરણ, તેમજ સ્ત્રીઓના લક્ષણો; કર્તવ્ય-અકર્તવ્યનું પ્રકરણ, અને અવિમુક્તેશનું વર્ણન આવે છે।

Verse 17

ततो गृहस्थधर्माश्च ततो योगनिरूपणम् । कालज्ञानं ततः प्रोक्तं दिवोदासस्य वर्णनम्

ત્યારબાદ ગૃહસ્થધર્મોનું વર્ણન છે; પછી યોગનું નિરૂપણ. ત્યારપછી કાળજ્ઞાન (શુભ મુહૂર્તજ્ઞાન) ઉપદેશ, અને પછી દિવોદાસનું ચરિતવર્ણન છે.

Verse 18

काश्याश्च वर्णनं तस्माद्योगिनीवर्णनं ततः । लोलार्कस्य समाख्यानमुत्तरार्ककथा ततः

ત્યારબાદ કાશીનું વર્ણન; પછી યોગિનીઓનું વર્ણન. આગળ લોલાર્કનું વિસ્તૃત આખ્યાન, અને ત્યારપછી ઉત્તરાર્કની કથા છે.

Verse 19

सांबादित्यस्य महिमा द्रुपदादित्य शंसनम् । ततस्तु गरुडाख्यानमरुणार्कादयस्ततः

પછી સાંબાદિત્યની મહિમા અને દ્રુપદાદિત્યની સ્તુતિ આવે છે. ત્યારબાદ ગરુડનું આખ્યાન, અને પછી અરુણાર્ક આદિ (સૂર્યરૂપો)નું વર્ણન છે.

Verse 20

दशाश्वमेधिकं तीर्थं मंदराच्च गणागमः । पिशाचमोचनाख्यानं गणेशप्रेषणं ततः

પછી દશાશ્વમેધિક નામનું તીર્થ અને મન્દર પરથી શિવગણોનું આગમન. ત્યારબાદ પિશાચમોચનનું આખ્યાન, અને પછી ગણેશનું પ્રેષણ (મોકલવું) છે.

Verse 21

मायागणपतेश्चाथ ढुंढिप्रादुर्भवस्ततः । विष्णुमायाप्रपंचोथ दिवोदासविसर्जनम्

પછી માયાગણપતિનું આખ્યાન, અને ત્યારબાદ ઢુંઢિનું પ્રાદુર્ભાવ. આગળ વિષ્ણુમાયાનો પ્રપંચ (વિસ્તાર), અને પછી દિવોદાસનું વિસર્જન (પ્રસ્થાન) છે.

Verse 22

ततः पंचनदोत्पत्तिर्बिंदुमाधवसंभवः । ततो वैष्णवतीर्थानां माहात्म्यपरिवर्णनम्

ત્યારબાદ પંચનદની ઉત્પત્તિ અને બિંદુમાધવના પ્રાદુર્ભાવનું વર્ણન થાય છે; પછી કાશીના વૈષ્ણવ તીર્થોના માહાત્મ્યનું વિસ્તૃત કીર્તન કરવામાં આવે છે।

Verse 23

प्रयाणं मंदरात्काशीं वृषभध्वजशूलिनः । जैगीषव्येन संवादो ज्येष्ठस्थाने महेशितुः

પછી વೃಷભધ્વજ, ત્રિશૂલધારી મહેશ્વરનું મન્દરથી કાશી સુધીનું પ્રયાણવૃત્તાંત તથા મહેશના પવિત્ર જ્યેષ્ઠસ્થાને જૈગીષવ્ય સાથેનો સંવાદ વર્ણવાયો છે।

Verse 24

ततः क्षेत्ररहस्यस्य कथनं पापनाशनम् । अथातः कंदुकेशस्य व्याघ्रेशस्य समुद्भवः

ત્યારબાદ ક્ષેત્ર-રહસ્યનું પાપનાશક ઉપદેશરૂપ વર્ણન થાય છે; અને પછી કંડુકેશ તથા વ્યાઘ્રેશના ઉદ્ભવનો વર્તાંત કહેવાય છે।

Verse 25

ततः शैलेश्वरकथा रत्नेशस्य च दर्शनम् । कृत्तिवासः समुत्पत्तिस्ततश्चायतनागमः

પછી શૈલેશ્વરની કથા અને રત્નેશના દર્શનનું વર્ણન થાય છે; ત્યારબાદ કૃત્તિવાસની ઉત્પત્તિ અને પછી આયતન (મંદિર-પરંપરા) વિષયક આગમ કહેવાય છે।

Verse 26

देवतानामधिष्ठानं दुर्गासुरपराक्रमः । दुर्गाया विजयश्चाथ तत ओंकारवर्णनम्

ત્યારબાદ દેવતાઓના અધિષ્ઠાનનું વર્ણન, દુર્ગાસુરનો પ્રચંડ પરાક્રમ અને દુર્ગાનો વિજય; તેમજ પછી ઓંકારનું વિવેચન કહેવાય છે।

Verse 27

पुनरोंकारमाहात्म्यं त्रिलोचनसमुद्भवः । त्रिलोचनप्रभावोथ केदाराख्यानमेव च

પુનઃ ઓંકારનું માહાત્મ્ય વર્ણવાય છે, ત્રિલોચનનો પ્રાદુર્ભાવ અને ત્રિલોચનનો પ્રભાવ; તેમજ કેદારનું પાવન આખ્યાન પણ।

Verse 28

ततो धर्मेशमहिमा ततः पक्षिकथा शुभा । ततो विश्वभुजाख्यानं दुर्दमस्य कथा ततः

ત્યારબાદ ધર્મેશનો મહિમા, પછી શુભ પક્ષીની કથા; પછી વિશ્વભુજનું આખ્યાન, અને ત્યારપછી દુર્દમની વાર્તા।

Verse 29

ततो वीरेश्वराख्यानं वीरेश महिमा पुनः । गंगातीर्थैश्च संयुक्ता कामेश महिमा ततः

પછી વીરેશ્વરનું આખ્યાન, અને ફરી વીરેશનો મહિમા; ત્યારબાદ ગંગાતીર્થો સાથે સંયુક્ત કામેશનું માહાત્મ્ય।

Verse 30

विश्वकर्मेश महिमा दक्षयज्ञसमुद्भवः । सत्या देहविसर्गश्च ततो दक्षेश्वरोद्भवः

ત્યારબાદ વિશ્વકર્મેશનો મહિમા, દક્ષયજ્ઞસંબંધિત ઉદ્ભવ; સતીનો દેહત્યાગ, અને પછી દક્ષેશ્વરનું પ્રાકટ્ય।

Verse 31

ततो वै पार्वतीशस्य महिम्नः परिकीर्तनम् । गंगेशस्याथ महिमा नर्मदेशसमुद्भवः

ત્યારબાદ ખરેખર પાર્વતીશના મહિમાનું કીર્તન; પછી ગંગેશનો મહિમા અને નર્મદાદેશસંબંધિત ઉત્પત્તિનું આખ્યાન।

Verse 32

सतीश्वरसमुत्पत्तिरमृतेशादि वणर्नम् । व्यासस्य हि भुजस्तंभो व्यासशापविमोक्षणम्

અહીં ક્રમે સતીશ્વરની ઉત્પત્તિ, અમૃતેશ આદિ પાવન સ્વરૂપોનું વર્ણન, વ્યાસની ભુજાનો સ્તંભ થવો અને વ્યાસ-શાપથી વિમોચન—આ વિષયો કાશીના તીર્થોની મહિમા પ્રગટ કરે છે।

Verse 33

क्षेत्रतीर्थकदंबं च मुक्तिमंडप संकथा । विश्वेशाविर्भवश्चाथ ततो यात्रापरिक्रमः

કાશીક્ષેત્રના ક્ષેત્ર-તીર્થોનો સમૂહ, મુક્તિ-મંડપની કથા, ત્યારબાદ વિશ્વેશ્વરનો આવિર્ભાવ—અને પછી યાત્રા-પરિક્રમાનો વિધાન વર્ણવાય છે।

Verse 34

एतदाख्यानशतकं क्रमेण परिकीर्तितम् । यस्य श्रवणमात्रेण सर्वखंड श्रुतेः फलम् । अनुक्रमणिकाध्यायेप्यस्ति यात्रापरिक्रमः

આ રીતે આ ‘આખ્યાન-શતક’ ક્રમે કીર્તિત થયું છે; જેના માત્ર શ્રવણથી સર્વ ખંડોના શ્રવણનું ફળ મળે છે। અને આ અનુક્રમણિકા-અધ્યાયમાં પણ યાત્રા-પરિક્રમા સમાવિષ્ટ છે।

Verse 35

सूत उवाच । यात्रा परिक्रमं ब्रूहि जनानां हितकाम्यया । यथावत्सिद्धिकामानां सत्यवत्याः सुतोत्तम

સૂત બોલ્યા—હે સત્યવતીના શ્રેષ્ઠ પુત્ર! જનહિતની ઇચ્છાથી યાત્રા-પરિક્રમાનું યથાવત્ વર્ણન કરો, જેથી સિદ્ધિ ઇચ્છનારાઓ તેને યોગ્ય રીતે કરી શકે।

Verse 36

व्यास उवाच । निशामय महाप्राज्ञ लोमहर्षण वच्मि ते । यथा प्रथमतो यात्रा कर्तव्या यात्रिकैर्मुदा

વ્યાસ બોલ્યા—હે મહાપ્રાજ્ઞ લોમહર્ષણ! સાંભળ, હું તને કહું છું—આરંભથી જ યાત્રિકોએ આનંદપૂર્વક યાત્રા કેવી રીતે કરવી।

Verse 37

सचैलमादौ संस्नाय चक्रपुष्करिणीजले । संतर्प्यदेवासपितॄन्ब्राह्मणांश्च तथार्थिनः

પ્રથમ ચક્રપુષ્કરિણીના જળમાં વસ્ત્રসহ સ્નાન કરીને દેવો અને પિતૃઓનું તર્પણ કરવું, તથા બ્રાહ્મણો અને જરૂરતમંદ યાચકોને પણ યથાશક્તિ દાન આપી સંતોષ આપવો।

Verse 38

आदित्यं द्रौपदीं विष्णुं दंडपाणिं महेश्वरम् । नमस्कृत्य ततो गच्छेद्द्रष्टुं ढुंढिविनायकम्

આદિત્ય, દ્રૌપદી, વિષ્ણુ, દંડપાણિ અને મહેશ્વરને નમસ્કાર કરીને, પછી ઢુંઢિવિનાયકના દર્શન માટે જવું જોઈએ।

Verse 39

ज्ञानवापीमुपस्पृश्य नंदिकेशं ततोर्चयेत् । तारकेशं ततोभ्यर्च्य महाकालेश्वरं ततः

જ્ઞાનવાપીના જળને સ્પર્શ/આચમન કરીને, પછી નંદિકેશનું પૂજન કરવું; ત્યારબાદ તારકેશની અર્ચના કરીને, પછી મહાકાલેશ્વરનું પૂજન કરવું।

Verse 40

ततः पुनर्दंडपाणिमित्येषा पंचतीर्थिका

પછી ફરી દંડપાણિ પાસે (પરત) જવું—આને જ ‘પંચતીર્થિકા’ કહેવામાં આવે છે।

Verse 41

दैनंदिनी विधातव्या महाफलमभीप्सुभिः । ततो वैश्वेश्वरी यात्रा कार्या सर्वार्थ सिद्धिदा

મહાફળ ઇચ્છનારોએ આને દૈનિક નિયમરૂપે કરવું જોઈએ; ત્યારબાદ વૈશ્વેશ્વરી યાત્રા કરવી, જે સર્વ પ્રયોજનોની સિદ્ધિ આપનારી છે।

Verse 42

द्विसप्तायतनानां च कार्या यात्रा प्रयत्नतः । कृष्णां प्रतिपदं प्राप्य भूतावधि यथाविधि

ચૌદ આયતનોની યાત્રા પ્રયત્નપૂર્વક કરવી જોઈએ. કૃષ્ણપક્ષની પ્રતિપદા પ્રાપ્ત કરીને, નિર્ધારિત અવધિ સુધી નિયમ મુજબ વિધિપૂર્વક આચરવું.

Verse 43

अथवा प्रतिभूतं च क्षेत्रसिद्धिमभीप्सुभिः । तत्तत्तीर्थकृतस्नानस्तत्तल्लिंगकृतार्चनः

અથવા, ક્ષેત્રસિદ્ધિ ઇચ્છનારાઓ માટે આ અસરકારક ઉપાય છે—દરેક તીર્થમાં સ્નાન કરીને, દરેક લિંગમાં અર્ચન કરવું.

Verse 44

मौनेन यात्रां कुर्वाणः फलं प्राप्नोति यात्रिकः । ओंकारं प्रथमं पश्येन्मत्स्योदर्यां कृतोदकः

મૌનપૂર્વક યાત્રા કરનાર યાત્રિક તેનું ફળ પામે છે. પ્રથમ મત્સ્યોદરીમાં ઉદકકર્મ કરીને ઓંકારનું દર્શન કરવું.

Verse 45

त्रिविष्टपं महादेवं ततो वै कृत्तिवाससम् । रत्नेशं चाथ चंद्रेशं केदारं च ततो व्रजेत्

પછી ત્રિવિષ્ટપ મહાદેવ પાસે જવું, ત્યારબાદ કૃત્તિવાસ. પછી રત્નેશ, પછી ચંદ્રેશ, અને ત્યારપછી કેદાર તરફ જવું.

Verse 46

धर्मेश्वरं च वीरेशं गच्छेत्कामेश्वरं ततः । विश्वकर्मेश्वरं चाथ मणिकर्णीश्वरं ततः

ધર્મેશ્વર અને વીરેશ પાસે જવું; પછી કામેશ્વર. ત્યારબાદ વિશ્વકર્મેશ્વર, અને પછી મણિકર્ણીશ્વર તરફ જવું.

Verse 47

अविमुक्तेश्वरं दृष्ट्वा ततो विश्वेशमर्चयेत् । एषा यात्रा प्रयत्नेन कर्तव्या क्षेत्रवासिना

અવિમુક્તેશ્વરના દર્શન કરીને પછી વિશ્વેશ્વરની પૂજા કરવી જોઈએ. ક્ષેત્રવાસીઓએ આ યાત્રા પ્રયત્નપૂર્વક કરવી જોઈએ.

Verse 48

यस्तु क्षेत्रमुषित्वा तु नैतां यात्रां समाचरेत् । विघ्नास्तस्योपतिष्ठंते क्षेत्रोच्चाटनसूचकाः

જે વ્યક્તિ ક્ષેત્રમાં રહીને પણ આ યાત્રા કરતો નથી, તેની સામે વિઘ્નો આવે છે જે ક્ષેત્રમાંથી હકાલપટ્ટીના સૂચક છે.

Verse 49

अष्टायतन यात्रान्या कर्तव्या विघ्रशांतये । दक्षेशः पार्वतीशश्च तथा पशुपतीश्वरः

વિઘ્નોની શાંતિ માટે આઠ આયતનો (મંદિરો) ની અન્ય યાત્રા કરવી જોઈએ. તે દક્ષેશ, પાર્વતીશ અને પશુપતીશ્વર છે.

Verse 50

गंगेशो नर्मदेशश्च गभस्तीशः सतीश्वरः । अष्टमस्तारकेशश्च प्रत्यष्टमि विशेषतः

ગંગેશ, નર્મદેશ, ગભસ્તીશ, સતીશ્વર અને આઠમા તારકેશ છે. ખાસ કરીને દરેક અષ્ટમીએ આ યાત્રા કરવી જોઈએ.

Verse 51

दृश्यान्येतानि लिंगानि महापापोपशांतये । अपरापि शुभा यात्रा योगक्षेमकरी सदा

મહાપાપોની શાંતિ માટે આ લિંગોના દર્શન કરવા જોઈએ. બીજી પણ એક શુભ યાત્રા છે જે સદાય યોગક્ષેમ આપનારી છે.

Verse 52

सर्वविघ्रोपहंत्री च कर्तव्या क्षेत्रवासिभिः । शैलेशं प्रथमं वीक्ष्य वरणास्नानपूर्वकम्

કાશીક્ષેત્રના નિવાસીઓએ આ સર્વ વિઘ્નનાશક વિધિ કરવી જોઈએ—પ્રથમ વરણા નદીમાં સ્નાન કરીને પછી શૈલેશનું દર્શન કરવું।

Verse 53

स्नानं तु संगमे कृत्वा द्रष्टव्यः संगमेश्वरः । स्वलीन तीर्थे सुस्नातः पश्येत्स्वलीनमीश्वरम्

સંગમમાં સ્નાન કરીને સંગમેશ્વરનું દર્શન કરવું જોઈએ. સ્વલીન તીર્થમાં સારી રીતે સ્નાન કરીને સ્વલીન ઈશ્વરનું દર્શન કરવું।

Verse 54

स्नात्वा मंदाकिनी तीर्थे द्रष्टव्यो मध्यमेश्वरः । पश्येद्धिरण्यगर्भेशं तत्र तीर्थे कृतोदकः

મંદાકિની તીર્થમાં સ્નાન કરીને મધ્યમેશ્વરનું દર્શન કરવું જોઈએ. ત્યાં જ તે તીર્થમાં ઉદક-ક્રિયા કરીને હિરણ્યગર્ભેશનું દર્શન કરવું।

Verse 55

मणिकर्ण्यां ततः स्नात्वा पश्येदीशानमीश्वरम् । ततः कूपमुपस्पृश्य गोप्रेक्षमवलोकयेत्

પછી મણિકર્ણીમાં સ્નાન કરીને ઈશાન ઈશ્વરનું દર્શન કરવું. ત્યારબાદ કૂપનું જળ સ્પર્શ કરીને ગોપ્રેક્ષનું અવલોકન કરવું।

Verse 56

कापिलेय ह्रदे स्नात्वा वीक्षेत वृषभध्वजम् । उपशांतशिवं पश्येत्तत्कूपविहितोदकः

કાપિલેય હ્રદમાં સ્નાન કરીને વૃષભધ્વજનું દર્શન કરવું. પછી તે કૂપના જળથી ઉદક-ક્રિયા કરીને ઉપશાંત શિવનું દર્શન કરવું।

Verse 57

पंचचूडाह्रदे स्नात्वा ज्येष्ठस्थानं ततोर्चयेत् । चतुःसमुद्रकूपे तु स्नात्वा देवं समर्चयेत्

પંચચૂડા હ્રદમાં સ્નાન કરીને પછી જ્યેષ્ઠસ્થાનનું પૂજન કરવું. અને ચતુઃસમુદ્ર નામના કૂવામાં સ્નાન કરીને વિધિપૂર્વક દેવનું અર્ચન કરવું.

Verse 58

देवस्याग्रे तु या वापी तत्रोपस्पर्शने कृते । शुक्रेश्वरं ततः पश्येत्तत्कूपविहितोदकः

દેવના આગળ આવેલી વાપીમાં જલ-સ્પર્શનનો વિધાન કરીને, તે કૂપમાં નિર્ધારિત જલવિધિ પૂર્ણ કરનાર પછી શુક્રેશ્વરનું દર્શન કરવું.

Verse 59

दंडखाते ततः स्नात्वा व्याघ्रेशं पूजयेत्ततः । शौनकेश्वरकुंडे तु स्नानं कृत्वा ततोर्चयेत्

પછી દંડખાતમાં સ્નાન કરીને વ્યાઘ્રેશનું પૂજન કરવું. અને શૌનકેશ્વર કુંડમાં સ્નાન કરીને ત્યારબાદ ત્યાં જ અર્ચન કરવું.

Verse 60

जंबुकेशं महालिंगं कृत्वा यात्रामिमां नरः । क्वचिन्न जायते भूयः संसारे दुःखसागरे

જંબુકેશના મહાલિંગની આ યાત્રા પૂર્ણ કરનાર મનુષ્ય દુઃખસાગરરૂપ સંસારમાં ફરી ક્યાંય જન્મ લેતો નથી.

Verse 61

समारभ्य प्रतिपदं यावत्कृष्णा चतुर्दशी । एतत्क्रमेण कर्तव्यान्ये तदायतनानि वै

પ્રતિપદા થી લઈને કૃષ્ણપક્ષની ચતુર્દશી સુધી, આ અનુષ્ઠાનનાં સર્વ આયતનો (તીર્થસ્થાનો) આ જ ક્રમથી અવશ્ય કરવાં.

Verse 62

इमां यात्रां नरः कृत्वा न भूयोप्यभिजायते । अन्या यात्रा प्रकर्तव्यैका दशायतनोद्भवा

જે મનુષ્ય આ પવિત્ર યાત્રા કરે છે, તે ફરી જન્મ લેતો નથી. ઉપરાંત દશ આયતનોમાંથી ઉદ્ભવેલી બીજી એક યાત્રા પણ કરવી યોગ્ય છે.

Verse 63

आग्नीध्र कुंडे सुस्नातः पश्येदाग्नीध्रमीश्वरम् । उर्वशीशं ततो गच्छेत्ततस्तु नकुलीश्वरम्

આગ્નીધ્ર કુંડમાં સારી રીતે સ્નાન કરીને આગ્નીધ્રમીશ્વરનું દર્શન કરવું. પછી ઉર્વશીશ પાસે જવું અને ત્યારબાદ નકુલીશ્વર પાસે.

Verse 64

आषाढीशं ततो दृष्ट्वा भारभूतेश्वरं ततः । लांगलीशमथालोक्य ततस्तु त्रिपुरांतकम्

પછી આષાઢીશ્વરનું દર્શન કરીને ત્યારબાદ ભારભૂતેશ્વરને જોવું. લાંગલીશ્વરનું અવલોકન કરીને પછી ત્રિપુરાંતક પાસે જવું.

Verse 65

ततो मनःप्रकामेशं प्रीतिकेशमथो व्रजेत् । मदालसेश्वरं तस्मात्तिलपर्णेश्वरं ततः

પછી મનઃપ્રકામેશ અને પ્રીતિકેશ પાસે જવું. ત્યાંથી મદાલસેશ્વર પાસે અને ત્યારબાદ તિલપર્ણેશ્વર પાસે પહોંચવું.

Verse 66

यात्रैकादशलिंगानामेषा कार्या प्रयत्नतः । इमां यात्रां प्रकुर्वाणो रुद्रत्वं प्राप्नुयान्नरः

આ અગિયાર લિંગોની યાત્રા પ્રયત્નપૂર્વક કરવી જોઈએ. જે આ યાત્રા કરે છે, તે રુદ્રત્વને પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 67

अतः परं प्रवक्ष्यामि गारी यात्रामनुत्तमाम् । शुक्लपक्षे तृतीयायां या यात्रा विष्वगृद्धिदा

હવે હું અનુત્તમ ગૌરી-યાત્રાનું વર્ણન કરું છું. શુક્લપક્ષની તૃતીયા તિથિએ થતી આ યાત્રા સર્વત્ર સમૃદ્ધિ અને વૃદ્ધિ આપે છે.

Verse 68

गोप्रेक्षतीर्थे सुस्नाय मुखनिर्मालिकां व्रजेत् । ज्येष्ठावाप्यां नरः स्नात्वा ज्येष्ठागौरीं समर्चयेत्

ગોપ્રેક્ષ તીર્થમાં સારી રીતે સ્નાન કરીને મુખનિર્માલિકામાં જવું. પછી જ્યેષ્ઠાવાપીમાં સ્નાન કરીને મનુષ્ય જ્યેષ્ઠા-ગૌરીની વિધિપૂર્વક પૂજા કરે.

Verse 69

सौभाग्यगौरी संपूज्या ज्ञानवाप्यां कृतोदकैः । ततः शृंगारगौरीं च तत्रैव च कृतोदकः

જ્ઞાનવાપીમાં પવિત્ર જળ લઈને સૌભાગ્ય-ગૌરીની સંપૂર્ણ પૂજા કરવી જોઈએ. પછી ત્યાંથી જ જળ લઈને શૃંગાર-ગૌરીની પણ આરાધના કરવી.

Verse 70

स्नात्वा विशालगंगायां विशालाक्षीं ततो व्रजेत् । सुस्नातो ललितातीर्थे ललितामर्चयेत्ततः

વિશાલા-ગંગામાં સ્નાન કરીને પછી વિશાલાક્ષી પાસે જવું. ત્યારબાદ લલિતા તીર્થમાં સારી રીતે સ્નાન કરીને લલિતાની પૂજા કરવી.

Verse 71

स्नात्वा भवानीतीर्थेथ भवानीं परिपूजयेत् । मंगला च ततोभ्यर्च्या बिंदुतीर्थकृतोदकैः

ભવાની તીર્થમાં સ્નાન કરીને ભવાનીની પૂર્ણ ભક્તિથી પૂજા કરવી. પછી બિંદુ તીર્થનું પવિત્ર જળ લઈને મંગલાની પણ અર્ચના કરવી.

Verse 72

ततो गच्छेन्महालक्ष्मीं स्थिरलक्ष्मीसमृद्धये । इमां यात्रां नरः कृत्वा क्षेत्रेस्मिन्मुक्तिजन्मनि

ત્યારબાદ સ્થિર અને ચિરંજીવી લક્ષ્મી-સમૃદ્ધિ વધે તે માટે મહાલક્ષ્મીના ધામે જવું જોઈએ. આ મુક્તિજનની ક્ષેત્રમાં આ યાત્રા કરીને મનુષ્ય શુભ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 73

न दुःखैरभिभूयेत इहामुत्रापि कुत्रचित् । कुर्यात्प्रतिचतुर्थीह यात्रां विघ्नेशितुः सदा

તે દુઃખોથી ક્યાંય—અહીં કે પરલોકમાં—ક્યારેય દબાઈ જતો નથી. તેથી હંમેશા દરેક ચતુર્થીએ વિઘ્નેશ (વિઘ્નહર્તા) ની યાત્રા કરવી જોઈએ.

Verse 74

ब्राह्मणेभ्यस्तदुद्देशाद्देया वै मोदका मुदे । भौमे भैरवयात्रा च कार्या पातकहारिणी

એ જ હેતુથી બ્રાહ્મણોને આનંદપૂર્વક મોદક અવશ્ય આપવા જોઈએ. અને મંગળવારે પાપહરણી ભૈરવ-યાત્રા કરવી જોઈએ.

Verse 75

रविवारे रवेर्यात्रा षष्ठ्यां वारविसंयुजि । तथैव रविसप्तम्यां सर्वविघ्नोपशांतये

રવિવારે રવિ (સૂર્ય) ની યાત્રા કરવી જોઈએ. તેમજ જ્યારે ષષ્ઠી તિથિ રવિવાર સાથે જોડાય, અને રવિ-સપ્તમીના દિવસે પણ—આ બધું સર્વ વિઘ્નોની સંપૂર્ણ શાંતિ માટે છે.

Verse 76

नवम्यामथवाष्टम्यां चंडीयात्रा शुभा मता । अंतर्गृहस्य वै यात्रा कर्तव्या प्रतिवासरम्

નવમી અથવા અષ્ટમી તિથિએ ચંડી-યાત્રા શુભ માનવામાં આવી છે. અને અંતર્ગૃહની (અંતઃપરિક્રમા) યાત્રા તો પ્રતિદિન અવશ્ય કરવી જોઈએ.

Verse 77

प्रातःस्नानं विधायादौ नत्वा पंचविनायकान् । नमस्कृत्वाथ विश्वेशं स्थित्वा निर्वाणमंडपे

પ્રાતઃસ્નાન કરીને પ્રથમ પંચવિનાયકોને પ્રણામ કરવો; પછી વિશ્વેશ્વરને નમસ્કાર કરીને નિર્વાણ-મંડપમાં ઊભા રહેવું।

Verse 78

अंतर्गृहस्य यात्रा वै करिष्ये घौघशांतये । गृहीत्वा नियमं चेति गत्वाथ मणिकर्णिकाम्

‘પાપોના પ્રવાહની શાંતિ માટે હું અંતર્ગૃહ-યાત્રા કરીશ’ એવો સંકલ્પ કરીને, નિયમ-વ્રત ગ્રહણ કરી પછી મણિકર્ણિકાએ જવું।

Verse 79

स्नात्वा मौनेन चागत्य मणिकर्णीशमर्चयेत् । कंबलाश्वतरौ नत्वा वासुकीशं प्रणम्य च

સ્નાન કરીને મૌન ધારણ કરી પાછા આવી મણિકર્ણીશનું પૂજન કરવું। કમ્બલ અને અશ્વતરને પ્રણામ કરીને વાસુકીશને પણ પ્રણામ કરવો।

Verse 80

पर्वतेशं ततो दृष्ट्वा गंगाकेशवमप्यथ । ततस्तु ललितां दृष्ट्वा जरासंधेश्वरं ततः

પછી પર્વતેશ્વરના દર્શન કરીને ગંગા-કેશવના પણ દર્શન કરવું। ત્યારબાદ લલિતાના દર્શન કરીને પછી જરાસંધેશ્વર પાસે જવું।

Verse 81

ततो वै सोमनाथं च वाराहं च ततो व्रजेत् । ब्रह्मेश्वरं ततो नत्वा नत्वागस्तीश्वरं ततः

પછી સોમનાથ પાસે જવું અને પછી વારાહ પાસે જવું। ત્યારબાદ બ્રહ્મેશ્વરને પ્રણામ કરીને પછી અગસ્તીશ્વરને પણ પ્રણામ કરવો।

Verse 82

कश्यपेशं नमस्कृत्य हरिकेशवनं ततः । वैद्यनाथं ततो दृष्ट्वा ध्रुवेशमथ वीक्ष्य च

કશ્યપેશને નમસ્કાર કરીને પછી હરિકેશવનમાં જવું. ત્યારબાદ વૈદ્યનાથના દર્શન કરીને ધ્રુવેશના પણ દર્શન કરવા.

Verse 83

गोकर्णेश्वरमभ्यर्च्य हाटकेशमथो व्रजेत् । अस्थिक्षेप तडागे च दृष्ट्वा वै कीकसेश्वरम्

ગોકર્ણેશ્વરની વિધિવત પૂજા કરીને પછી હાટકેશ પાસે જવું. અને અસ્થિક્ષેપ તળાવમાં નિશ્ચયે કીકસેશ્વરના દર્શન કરવા.

Verse 84

भारभूतं ततो नत्वा चित्रेगुप्तेश्वरं ततः । चित्रघंटां प्रणम्याथ ततः पशुपतीश्वरम्

પછી ભારભૂતને નમન કરીને ચિત્રેગુપ્તેશ્વર પાસે જવું. ચિત્રઘંટાને પ્રણામ કરીને ત્યારબાદ પશુપતીશ્વરના દર્શન કરવા.

Verse 85

पितामहेश्वरं गत्वा ततस्तु कलशेश्वरम् । चंद्रेशस्त्वथ वीरेशो विद्येशोग्नीश एव च

પિતામહેશ્વર પાસે જઈ પછી કલશેશ્વરનું દર્શન કરવું. ત્યારબાદ ચંદ્રેશ, પછી વીરેેશ, વિદ્યેશ અને અગ્નીશના પણ દર્શન કરવા.

Verse 86

नागेश्वरो हरिश्चंद्रश्चिंतामणिविनायकः । सेनाविनायकश्चाथ द्रष्टव्यः सर्वविघ्नहृत्

નાગેશ્વર અને હરિશ્ચંદ્ર, તેમજ ચિંતામણિ વિનાયકના દર્શન કરવા. પછી સર્વ વિઘ્ન હરણ કરનાર સેનાવિનાયકને પણ અવશ્ય દર્શન કરવું.

Verse 87

वसिष्ठवामदेवौ च मूर्तिरूपधरावुभौ । द्रष्टव्यौ यत्नतः काश्यां महाविघ्नविनाशिनौ

વસિષ્ઠ અને વામદેવ—બન્ને મૂર્તિરূপ ધારણ કરીને—કાશીમાં પ્રયત્નપૂર્વક દર્શન કરવા યોગ્ય છે; કારણ કે તેઓ મહાવિઘ્નોનો નાશ કરે છે.

Verse 88

सीमाविनायकं चाथ करुणेशं ततो व्रजेत् । त्रिसंध्येशो विशालाक्षी धर्मेशो विश्वबाहुका । आशाविनायकश्चाथ वृद्धादित्यस्ततः पुनः

પછી સીમાવિનાયકના દર્શન કરીને ત્યારબાદ કરુણેશ પાસે જવું. તેમજ ત્રિસંધ્યેશ, વિશાલાક્ષી, ધર્મેશ અને વિશ્વબાહુકાના પણ દર્શન કરવા. પછી આશાવિનાયક, અને ફરી ત્યારબાદ વૃદ્ધાદિત્ય.

Verse 89

चतुर्वक्त्रेश्वरं लिंगं ब्राह्मीशस्तु ततः परः । ततो मनःप्रकामेश ईशानेशस्ततः परम्

ચતુર્વક્ત્રેશ્વરના લિંગનું દર્શન કરવું જોઈએ; તેના આગળ બ્રાહ્મીશ છે. ત્યારબાદ મનઃપ્રકામેશ, અને તેના આગળ ઈશાનેશ છે.

Verse 90

चंडीचंडीश्वरौ दृश्यौ भवानीशंकरौ ततः । ढुंढिं प्रणम्य च ततो राजराजेशमर्चयेत्

ચંડી અને ચંડીશ્વરના દર્શન કરવા, ત્યારબાદ ભવાની અને શંકરના. ઢુંઢીને પ્રણામ કરીને પછી રાજરાજેશનું અર્ચન કરવું.

Verse 91

लांगलीशस्ततोभ्यर्च्यस्ततस्तु नकुलीश्वरः । परान्नेशमथो नत्वा परद्रव्येश्वरं ततः

ત્યારબાદ લાંગલીશનું અર્ચન કરવું; પછી નકુલીઈશ્વરના દર્શન. પરાન્નેશને નમસ્કાર કરીને ત્યારપછી પરદ્રવ્યેશ્વર પાસે જવું.

Verse 92

प्रतिग्रहेश्वरं वापि निष्कलंकेशमेव च । मार्कंडेयेशमभ्यर्च्य ततश्चाप्सरसेश्वरम्

પ્રતિગ્રહેશ્વર તથા નિષ્કલંકેશનું પૂજન કરવું. પછી માર્કંડેયેશને વિધિપૂર્વક અર્ચન કરીને, ત્યારબાદ અપ્સરસેશ્વરની આરાધના કરવી.

Verse 93

गंगेशोर्च्यस्ततो ज्ञानवाप्यां स्नानं समाचरेत् । नंदिकेशं तारकेशं महाकालेश्वरं ततः

ગંગેશનું અર્ચન કરીને પછી જ્ઞાનવાપીમાં સ્નાન કરવું. ત્યારબાદ નંદિકેશ, તારકેશ અને પછી મહાકાલેશ્વરનું પૂજન કરવું.

Verse 94

दंडपाणिं महेशं च मोक्षेशं प्रणमेत्ततः । वीरभद्रेश्वरं नत्वा अविमुक्तेश्वरं ततः

ત્યારબાદ દંડપાણિ, મહેશ અને મોક્ષેશને પ્રણામ કરવો. વીરભદ્રેશ્વરને નમસ્કાર કરીને, પછી અવિમુક્તેશ્વરની આરાધના કરવી.

Verse 95

विनायकांस्ततः पंच विश्वनाथं ततो व्रजेत् । ततो मौनं विसृज्याथ मंत्रमेतमुदीरयेत्

પછી પાંચ વિનાયકોના દર્શન કરીને, ત્યારબાદ વિશ્વનાથ પાસે જવું. પછી મૌન ત્યજીને આ મંત્રનું ઉચ્ચારણ કરવું.

Verse 96

अंतर्गृहस्य यात्रेयं यथावद्या मया कृता । न्यूनातिरिक्तया शंभुः प्रीयतामनया विभुः

અંતર્ગૃહની આ યાત્રા મેં યથાવિધિ કરી છે—ન ઓછું, ન વધુ. આ કર્મથી સર્વવ્યાપી પ્રભુ શંભુ પ્રસન્ન થાઓ.

Verse 97

इति मंत्रं समुच्चार्य क्षणं वै मुक्तिमंडपे । विश्रम्य यायाद्भवनं निष्पापः पुण्यवान्नरः

આ રીતે મંત્રનું સમુચ્ચારણ કરીને મુક્તિ-મંડપમાં ક્ષણમાત્ર વિશ્રામ કરવો; પછી પ્રસન્નચિત્તે ગૃહે જવું—પાપરહિત અને પુણ્યવાન બનવું.

Verse 98

संप्राप्य वासरं विष्णोर्विष्णुतीर्थेषु सर्वतः । कार्या यात्रा प्रयत्नेन महापुण्य समृद्धये

વિષ્ણુનો પવિત્ર વાસર પ્રાપ્ત થાય ત્યારે, મહાપુણ્યસમૃદ્ધિ માટે, પ્રયત્નપૂર્વક સર્વત્ર વિષ્ણુ-તીર્થોની યાત્રા કરવી જોઈએ।

Verse 99

नभस्य पंचदश्यां च कुलस्तंभं समर्चयेत् । दुःखं रुद्रपिशाचत्वं न भवेद्यस्य पूजनात्

નભસ્ય માસની પંદરમી તિથિએ કુલસ્તંભનું વિધિપૂર્વક પૂજન કરવું; તેના પૂજનથી દુઃખ અને રુદ્ર-પિશાચગ્રસ્તતા થતી નથી।

Verse 100

श्रद्धापूर्वमिमा यात्रा कर्तव्याः क्षेत्रवासिभिः । पर्वस्वपि विशेषेण कार्या यात्राश्च सर्वतः

આ યાત્રાઓ ક્ષેત્રવાસીઓએ શ્રદ્ધાપૂર્વક કરવી; અને પર્વ-ઉત્સવોમાં વિશેષ કરીને સર્વત્ર યાત્રાઓ કરવી જોઈએ।

Verse 110

अधीत्य चतुरो वेदान्सांगान्यत्फलमाप्यते । काशीखंडं समाकर्ण्य तत्फलं लभ्यते नरैः

ચાર વેદો અંગો સહિત અધ્યયન કરવાથી જે ફળ મળે છે, તે જ ફળ કાશીખંડનું શ્રવણ કરવાથી મનુષ્યોને પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 120

य इदं श्रावयेद्विद्वान्समस्तं त्वर्धमेव वा । पादमात्रं तदर्धं वा त्वेकं व्याख्यानमुत्तमम्

જે વિદ્વાન આ (પાઠ) શ્રવણ કરાવે—સંપૂર્ણ, અથવા અર્ધ; અથવા માત્ર એક પાદ, અથવા તેનું પણ અર્ધ; કે પછી એક જ ઉત્તમ વ્યાખ્યાન—તે નિશ્ચયે કહેલું પુણ્યફળ પામે છે।

Verse 130

तस्य पुत्रो भवत्येव शंभोराज्ञा प्रभावतः । किं बहूक्तेन सूतेह यस्य यस्य मनोरथः

શંભુની આજ્ઞાના પ્રભાવથી તેને નિશ્ચયે પુત્ર પ્રાપ્ત થાય છે। હે સૂત! વધુ શું કહું—અહીં જે જેની જે જે મનોઇચ્છા છે, તે સિદ્ધ થાય છે।

Verse 134

सर्वेषां मंगलानां च महामंगलमुत्तमम् । गृहेपि लिखितं पूज्यं सर्वमंगलसिद्धये

બધા મંગળોમાં આ પરમ ‘મહામંગળ’ છે। ઘરમાં લખીને રાખેલું હોય તોય સર્વમંગળસિદ્ધિ માટે તેની પૂજા કરવી જોઈએ।