Adhyaya 35

Verse 1

स्कंद उवाच । जगज्जनन्याः पार्वत्याः पुरोगस्ते पुरारिणा । यथाख्यायि कथा पुण्या तथा ते कथयाम्यहम्

સ્કંદે કહ્યું—જગન્માતા પાર્વતીની સમક્ષ, ત્રિપુરારિ શિવે પૂર્વે અગસ્ત્યને જે પુણ્યકથા કહી હતી, તે જ હું તને યથાવત્ કહું છું।

Verse 2

पुरा महीमिमां सर्वां ससमुद्राद्रिकाननाम् । ससरित्कां सार्णवां च सग्रामपुरपत्तनाम्

પૂર્વકાળે એક મહર્ષિ આ સમગ્ર ધરતી પર પરિભ્રમણ કરતા હતા—સમુદ્રો, પર્વતો અને વનો સહિત; નદીઓ અને જલરાશિઓ સહિત; તેમજ ગામો, નગરો અને પત્તનો સહિત।

Verse 3

परिभ्रम्य महातेजा महामर्षो महातपाः । दुर्वासाः संपरिप्राप्तः शंभोरानंदकाननम्

આ રીતે પરિભ્રમણ કરીને મહાતેજસ્વી, મહામુનિ, મહાતપસ્વી દુર્વાસા શંભુના આનંદકાનન—કાશી—માં આવી પહોંચ્યા।

Verse 5

विलोक्याक्रीडमखिलं बहुप्रासादमंडितम् । बहुकुंडतडागं च शंभोस्तोषमुपागमत् । पदेपदे मुनीनां च जितकाल महाभियाम् । दृष्टोटजानि रम्याणि दुर्वासा विस्मितोभवत्

સમગ્ર ક્રીડાવનને જોઈ—જે અનેક પ્રાસાદોથી શોભિત અને અનેક કુંડ-તડાગોથી પરિપૂર્ણ હતું—દુર્વાસાના હૃદયમાં શંભુ પ્રત્યે પરમ તોષ ઉત્પન્ન થયો। અને પગલે પગલે કાળને જીતનાર મહાભાગ મુનિઓના રમ્ય આશ્રમ-કુટિરો જોઈ તેઓ વિસ્મિત થયા।

Verse 6

सर्वर्तुकुसुमान्वृक्षान्सुच्छायस्निग्धपल्लवान् । सफलान्सुलताश्लिष्टान्दृष्ट्वा प्रीतिमगान्मुनिः

સર્વ ઋતુઓમાં પુષ્પિત વૃક્ષોને—સુંદર છાયાવાળા, સ્નિગ્ધ કોમળ પલ્લવોથી યુક્ત, ફળોથી ભરપૂર અને ઉત્તમ લતાઓથી આલિંગિત—જોઈ મুনি પરમ પ્રીતિમાં લીન થયા।

Verse 7

दुर्वासाश्चातिहृष्टोभू्द्दृष्ट्वा पाशुपतोत्तमान् । भूतिभूषितसर्वांगाञ्जटाजटितमौलिकान्

સર્વ અંગે ભસ્મવિભૂષણ ધારણ કરેલા અને જટાજૂટથી મસ્તક શોભિત એવા પાશુપતશ્રેષ્ઠોને જોઈ દુર્વાસા અત્યંત હર્ષિત થયા।

Verse 8

कौपीनमात्र वसनान्स्मरारि ध्यान तत्परान् । कक्षीकृतमहालाबून्हुडुत्कारजितांबुदान्

તેણે કાશીમાં માત્ર કૌપીન ધારણ કરેલા, સ્મરારિ શિવના ધ્યાનમાં સંપૂર્ણ તત્પર તપસ્વીઓને જોયા; તેઓ કક્ષે મહાલાબૂ (તુંબા) લટકાવતાં, અને તેમના સરળ હુંકાર-પોકાર જાણે મેઘગર્જનને પણ જીતતા હતા.

Verse 9

करंडदंडपानीय पात्रमात्रपरिग्रहान् । क्वचित्त्रिदंडिनो दृष्ट्वा निःसंगा निष्परिग्रहान्

કેટલાક સ્થળે તેણે ત્રિદંડી મુનિઓને જોયા—આસક્તિ રહિત, પરિગ્રહ રહિત; જેમની પાસે માત્ર કરંડ (ટોપલી), દંડ અને જલપાત્ર જ હતું.

Verse 10

कालादपि निरातंकान्विश्वेशशरणं गतान् । क्वचिद्वेदरहस्यज्ञानाबाल्यब्रह्मचारिणः

તેણે કેટલાકને જોયા—જે કાળથી પણ નિર્ભય હતા અને વિશ્વેશ્વરના શરણમાં ગયા હતા; અને કેટલાકને—વેદોના રહસ્યાર્થના જ્ઞાતા, બાળપણથી બ્રહ્મચર્ય પાળનારા તરીકે જોયા.

Verse 11

विलोक्य काश्यां दुर्वासा ब्राह्मणान्मुमुदेतराम्

કાશીમાં બ્રાહ્મણોને જોઈ દુર્વાસા અત્યંત પ્રસન્ન થયા।

Verse 12

पशुष्वपि च या तुष्टिर्मृगेष्वपि च या द्युतिः । तिर्यक्ष्वपि च या हृष्टिः काश्यां नान्यत्र सा स्फुटम्

પશુઓમાં પણ જે તૃપ્તિ દેખાય છે, મૃગોમાં પણ જે તેજ ઝલકે છે, અને તિર્યક્-યોનિ પ્રાણીઓમાં પણ જે હર્ષ પ્રગટે છે—તે બધું સ્પષ્ટપણે કાશીમાં જ છે, અન્યત્ર નથી.

Verse 13

इदं सुश्रेयसो व्युष्टिः क्वामरेषु त्रिविष्टपे । यत्रत्येष्वपि तिर्यक्षु परमानंदवर्धिनी

આ તો પરમ શ્રેયનો પ્રભાતોદય છે; ત્રિવિષ્ટપના દેવોમાં આવું ક્યાં મળે? કારણ કે અહીં આ ધામમાં વસતા તિર્યક્-યોનિના પ્રાણીઓમાં પણ પરમાનંદ વધે છે।

Verse 14

वरमेतेपि पशव आनंदवनचारिणः । सदानंदाः पुनर्देवाननंदनवनाश्रिताः

આનંદવન (કાશી) માં ફરતા આ પશુઓ પણ શ્રેષ્ઠ છે, કારણ કે તેઓ સદા આનંદમય છે; જ્યારે નંદનવનમાં વસતા દેવો પણ ફરી માત્ર ‘આનંદિત’ થાય છે—તેમનો સુખ તેવો પરમ નથી।

Verse 15

वरं काशीपुरीवासी म्लेच्छोपि हि शुभायतिः । नान्यत्रत्यो दीक्षितोपि स हि मुक्तेरभाजनम्

કાશીપુરિમાં વસતો મ્લેચ્છ પણ શ્રેષ્ઠ છે, કારણ કે તે શુભ બને છે; પરંતુ અન્યત્ર દીક્ષા લીધેલો પણ (તુલનામાં) મુક્તિનો સાચો પાત્ર નથી।

Verse 16

वैश्वेश्वरी पुरी चैषा यथा मे चित्तहारिणी । सर्वापि न तथा क्षोणी न स्वर्गो नैव नागभूः

આ વૈશ્વેશ્વરી પુરી (કાશી) જેમ મારું ચિત્ત હરી લે છે, તેમ ન સમગ્ર પૃથ્વી, ન સ્વર્ગ, અને ન જ નાગલોક।

Verse 17

स्थैर्यं बबंध न क्वापि भ्रमतो मे मनोगतिः । सर्वस्मिन्नपि भूभागे यथा स्थैर्यमगादिह

ભ્રમણ કરતાં મારા મનની ગતિને ક્યાંય સ્થિરતા મળી નહીં; પરંતુ અહીં (કાશીમાં) તેને એવું સ્થૈર્ય મળ્યું, જે પૃથ્વીના કોઈ પ્રદેશમાં મળ્યું ન હતું।

Verse 18

रम्या पुरी भवेदेषा ब्रह्मांडादखिलादपि । परिष्टुत्येति दुर्वासाश्चेतोवृत्तिमवाप ह

આ પુરી સમગ્ર બ્રહ્માંડ કરતાં પણ અતિ રમણીય છે—એ રીતે સ્તુતિ કરીને મુનિ દુર્વાસાએ ચિત્તવૃત્તિમાં નવો પરિવર્તનભાવ પ્રાપ્ત કર્યો।

Verse 19

तप्यमानोपि हि तपः सुचिरं स महातपाः । यदा नाप फलं किंचिच्चुकोप च तदा भृशम्

ઘણાં સમય સુધી તપ કર્યા છતાં તે મહાતપસ્વીને જ્યારે કોઈ ફળ મળ્યું નહીં, ત્યારે તે અત્યંત ક્રોધિત થયો।

Verse 20

धिक्च मां तापसं दुष्टं धिक्च मे दुश्चरं तपः । धिक्च क्षेत्रमिदं शंभोः सर्वेषां च प्रतारकम्

ધિક્કાર છે મને, દોષિત તાપસને! ધિક્કાર છે મારા આ દુષ્કર તપને! ધિક્કાર છે શંભુના આ ક્ષેત્રને, જે જાણે સૌને છેતરે છે!

Verse 21

यथा न मुक्तिरत्र स्यात्कस्यापि करवै तथा । इति शप्तुं यदोद्युक्तः संजहास तदा शिवः

‘અહીં કોઈને પણ મુક્તિ ન મળે’—એવો શાપ આપવા તે ઉદ્યત થયો ત્યારે શિવ હસી પડ્યા।

Verse 22

तत्र लिंगमभूदेकं ख्यातं प्रहसितेश्वरम् । तल्लिंगदर्शनात्पुंसामानंदः स्यात्पदेपदे

ત્યાં ‘પ્રહસિતેશ્વર’ નામે પ્રસિદ્ધ એક લિંગ પ્રગટ થયું. તે લિંગના દર્શનમાત્રથી જ ભક્તોને પગલે પગલે આનંદ થાય છે।

Verse 23

उवाच विस्मयाविष्टो मनस्येव महेशिता । ईदृशेभ्यस्तपस्विभ्यो नमोस्त्विति पुनःपुनः

તે આશ્ચર્યથી વ્યાકુળ થઈ, મનમાં મહેશ્વરની અધિપત્યશક્તિનું ચિંતન કરતાં બોલ્યો—“આવા તપસ્વીઓને વારંવાર નમસ્કાર.”

Verse 24

यत्रैव हि तपस्यंति यत्रैव विहिताश्रमाः । लब्धप्रतिष्ठा यत्रैव तत्रैवामर्षिणो द्विजाः

જ્યાં જ્યાં તેઓ તપ કરે છે, જ્યાં જ્યાં તેમના આશ્રમો સ્થાપિત છે, અને જ્યાં જ્યાં તેમને પ્રતિષ્ઠા મળે છે—ત્યાં જ તે દ્વિજ બ્રાહ્મણો સહેલાઈથી રોષે ભરાઈ જનાર (સ્પર્શસંવેદનશીલ) બને છે.

Verse 25

मनाक्चिंतितमात्रं तु चेल्लभंते न तापसाः । क्रुधा तदैव जीयंते हारिण्या तपसां श्रियः

જો તપસ્વીઓને મનમાં અતિસ્વల్ప વિચારેલું પણ ન મળે, તો ક્રોધથી તપસ્યાજન્ય તેમની શ્રી તત્ક્ષણે ક્ષીણ થઈ હરી લેવાય છે.

Verse 26

तथापि तापसा मान्याः स्वश्रेयोवृद्धिकांक्षिभिः । अक्रोधनाः क्रोधना वा का चिंता हि तपस्विनाम्

તથાપિ, જે પોતાનું કલ્યાણ વધારવા ઇચ્છે છે તેમણે તપસ્વીઓને માન આપવો જોઈએ. તેઓ ક્રોધરહિત હોય કે ક્રોધી—તપસ્વીઓ વિષે સાધકને શું ચિંતા?

Verse 27

इति यावन्महेशानो मनस्येव विचिंतयेत् । तावत्तत्क्रोधजो वह्निर्व्यानशे व्योममंडलम्

મહેશ્વર મનમાં આમ વિચારતા હતા એટલા સમયમાં જ, તે ક્રોધજન્ય અગ્નિ પ્રસરીને સમગ્ર વ્યોમમંડળમાં વ્યાપી ગયો.

Verse 28

तत्कोधानलधूमोघैर्व्यापितं यन्नभोंगणम् । तद्दधाति नभोद्यापि नीलिमानं महत्तरम्

તે ક્રોધાગ્નિમાંથી ઊઠેલા ધૂમના ઘન વાદળોથી વ્યાપ્ત થયેલું જે આકાશમંડળ હતું, તે જ આકાશ આજે પણ વધુ વિશાળ અને વધુ ગાઢ નીલિમા ધારણ કરે છે।

Verse 29

ततो गणाः परिक्षुब्धाः प्रलयार्णव नीरवत् । आः किमेतत्किमेतद्वै भाषमाणाः परस्परम्

પછી ગણો પ્રલયકાળના સમુદ્રજળની જેમ અત્યંત ક્ષુબ્ધ થયા અને પરસ્પર બોલવા લાગ્યા—“આહ! આ શું છે, આ ખરેખર શું છે?”

Verse 30

गर्जंतस्तर्जयंतश्च प्रोद्यता युधपाणयः । प्रमथाः परितस्थुस्ते परितो धाम शांभवम्

ગર્જના કરતા અને ધમકાવતા, હાથોમાં ઊંચા કરેલા શસ્ત્રો લઈને, તે પ્રમથો શંભુના પવિત્ર ધામને ચારે તરફથી ઘેરીને ઊભા રહ્યા।

Verse 31

को यमः कोथवा कालः को मृत्युः कस्तथांतकः । को वा विधाता के लेखाः कुद्धेष्वस्मासु कः परः

“યમ કોણ? અને કાળ કોણ? મૃત્યુ કોણ, અને અંતક કોણ? વિધાતા કોણ, અને ભાગ્યલેખ શું? અમે ક્રોધિત હોઈએ ત્યારે અમાથી ઉપર કોણ ઊભો રહી શકે?”

Verse 32

अग्निं पिबामो जलवच्चूर्णीकुर्मोखिलान्गिरीन् । सप्तापि चार्णवांस्तूर्णं करवाम मरुस्थलीम्

“અમે પાણીની જેમ અગ્નિ પણ પી શકીએ; સર્વ પર્વતોને ચૂર્ણ કરી શકીએ; અને સાતેય સમુદ્રોને પણ તુરંત રણભૂમિ બનાવી શકીએ।”

Verse 33

पातालं चानयामोर्ध्वमधो दध्मोथवा दिवम् । एकमेव हि वा ग्रासं गगनं करवामहे

અમે પાતાળને ઉપર ખેંચી લાવી શકીએ, અથવા સ્વર્ગને નીચે ધકેલી શકીએ; આકાશને પણ એક જ ગ્રાસ બનાવી ગળી જઈ શકીએ.

Verse 34

ब्रह्मांडभांडमथवा स्फोटयामः क्षणेन हि । आस्फालयामो वान्योन्यं कालं मृत्युं च तालवत्

ક્ષણમાં જ અમે બ્રહ્માંડ-રૂપ પાત્રને ફોડી શકીએ; અને કાળ તથા મૃત્યુને પણ તાળપાંખા જેવી ઝાટકાથી પછાડી દૂર કરી શકીએ.

Verse 35

ग्रसामो वाथ भुवनं मुक्त्वा वाराणसीं पुरीम् । यत्र मुक्ता भवंत्येव मृतमात्रेण जंतवः

અમે સર્વ લોકોને પણ ગળી જઈ શકીએ; પરંતુ વારાણસી નગરીને છોડીએ, કારણ કે ત્યાં જીવો માત્ર મૃત્યુથી જ મુક્તિ પામે છે.

Verse 36

कुतोऽयं धूमसंभारो ज्वालावल्यः कुतस्त्वमूः । को वा मृत्युंजयं रुद्रं नो विद्यान्मदमोहितः

આ ધુમાડાનો ઢગલો ક્યાંથી આવ્યો, અને આ જ્વાળાઓની માળાઓ ક્યાંથી? ગર્વ અને મોહમાં મત્ત કોણ રુદ્રને—મૃત્યુઞ્જયને—ઓળખવામાં ચૂકશે?

Verse 37

इति पारिषदाः शंभोर्महाभय भयप्रदाः जल्पंतः कल्पयामासुः प्राकारं गगनस्पृशम्

આ રીતે શંભુના પારષદો—મહાભયને પણ ભય ઉપજાવનારા—પરસ્પર બોલતા બોલતા આકાશને સ્પર્શે એવો પ્રાકાર રચવા લાગ્યા.

Verse 38

शकलीकृत्य बहुशः शिलावत्प्रलयानलम् । नंदी च नंदिषेणश्च सोमनंदी महोदरः

તેઓએ પ્રલયની અગ્નિને પણ પથ્થર સમાની માની વારંવાર ચકનાચૂર કરી નાખી. ત્યાં નંદી, નંદિષેણ, સોમનંદી અને મહોદર—શિવગણોના મહાબલી નેતાઓ હાજર હતા.

Verse 39

महाहनुर्महाग्रीवो महाकालो जितांतकः । मृत्युप्रकंपनो भीमो घंटाकर्णो महाबलः

મહાહનુ, મહાગ્રીવ, મહાકાલ અને જીતાંતક; મૃત્યુપ્રકંપન, ભીમ, ઘંટાકર્ણ અને મહાબલ—આવા ભયંકર ગણો શિવના રક્ષક તરીકે ઊભા રહ્યા.

Verse 40

क्षोभणो द्रावणो जृंभी पचास्यः पंचलोचनः । द्विशिरास्त्रिशिराः सोमः पंचहस्तो दशाननः

ત્યાં ક્ષોભણ, દ્રાવણ અને જૃંભી; પચાસ્ય અને પંચલોચન; દ્વિશિરા અને ત્રિશિરા; સોમ; પંચહસ્ત અને દશાનન—આવા વિસ્મયકારક રૂપવાળા ગણો હતા, જે સર્વ લોકને અચંબિત કરે.

Verse 41

चंडो भृंगिरिटिस्तुंडी प्रचंडस्तांडवप्रियः । पिचिंडिलः स्थूलशिराः स्थूलकेशो गभस्तिमान्

ચંડ, ભૃંગિરિટી, તુંડી અને પ્રચંડ—તાંડવપ્રિય; તેમજ પિચિંડીલ, સ્થૂલશિરા, સ્થૂલકેશ અને ગભસ્તિમાન—આ શિવગણો ઉગ્ર તેજથી પ્રજ્વલિત હતા.

Verse 42

क्षेमकः क्षेमधन्वा च वीरभद्रो रणप्रियः । चंडपाणिः शूलपाणिः पाशपाणिः करोदरः

ક્ષેમક અને ક્ષેમધન્વા; યુદ્ધપ્રિય વીરભદ્ર; ચંડપાણિ, શૂલપાણિ, પાશપાણિ અને કરોદર—આ શસ્ત્રધારી ગણો શિવની આજ્ઞાના સેવક હતા.

Verse 43

दीर्घग्रीवोथ पिंगाक्षः पिंगलः पिंगमूर्धजः । बहुनेत्रो लंबकर्णः खर्वः पर्वतविग्रहः

ત્યારે દીર્ઘગ્રીવ, પિંગાક્ષ, પિંગલ અને પિંગમૂર્ધજ; તેમજ બહુનેત્ર, લાંબકર્ણ, ખર્વ અને પર્વતવિગ્રહ—અદભુત લક્ષણો ધરાવતા મહાકાય શિવગણો ઉપસ્થિત હતા.

Verse 44

गोकर्णो गजकर्णश्च कोकिलाख्यो गजाननः । अहं वै नैगमेयश्च विकटास्योट्टहासकः

ગોકર્ણ અને ગજકર્ણ, કોકિલાખ્ય અને ગજાનન; તેમજ હું પોતે—નૈગમેય—સાથે વિકટાસ્ય અને ઓટ્ટહાસક—આ રીતે ગણોના નામો ઉચ્ચારાયા.

Verse 45

सीरपाणिः शिवारावो वैणिको वेणुवादनः । दुराधर्षो दुःसहश्च गर्जनो रिपुतर्जनः

સીરપાણિ, શિવારાવ, વૈણિક અને વેણુવાદન; દુરાધર્ષ અને દુઃસહ; ગર્જન અને રિપુતર્જન—આ શિવગણોનું બળ અને નાદ અજય હતું.

Verse 46

इत्यादयो गणेशानाः शतकोटि दुरासदाः । काश्यां निवारयामासुरपि प्राभंजनीं गतिम्

આ રીતે અને અન્ય અનેક ગણનાયક—શતકોટિ, અપ્રાપ્ય—કાશીમાં તેમણે પ્રચંડ વાવાઝોડા જેવી ગતિને પણ અટકાવી, તેનો વેગ સ્થંભિત કર્યો.

Verse 47

क्षुब्धेषु तेषु वीरेषु चकंपे भुवनत्रयम् । दुर्वाससश्च कोपाग्नि ज्वालाभिर्व्याकुलीकृतम्

તે વીરોએ ક્રોધે ઉછળતાં જ ત્રિભુવન કંપી ઊઠ્યું; અને દુર્વાસાના કોપાગ્નિએ પોતાની જ્વાળાઓથી સર્વત્ર વ્યાકુળતા ફેલાવી દીધી.

Verse 48

तदा विविशतुः काश्यां सूर्याचंद्रमसावपि । न गणैरकृतानुज्ञौ तत्तेजः शमितप्रभौ

ત્યારે સૂર્ય અને ચંદ્ર પણ કાશીમાં પ્રવેશ્યા; પરંતુ શિવગણોની અનુમતિ ન મળતાં તેમનું તેજ દબાઈ ગયું અને તેમની પ્રભા શાંત થઈ ગઈ।

Verse 49

निवार्य प्रमथानीकमतिक्षुब्धमुमाधवः । मदंश एव हि मुनीरानसूये य एष वै

અતિ ક્ષુબ્ધ પ્રમથસેનાને રોકીને ઉમાધવ બોલ્યા— “હે અનસૂય મુનિ, આ ઋષિ તો મારી જ શક્તિનો અંશ છે.”

Verse 50

अथो दुर्वाससे लिंगादाविरासीत्कृपानिधिः । महातेजोमयः शंभुर्मुनिशापात्पुरीमवन्

પછી દુર્વાસા માટે કરુણાનિધિ પ્રભુ લિંગમાંથી પ્રગટ થયા. મહાતેજોમય શંભુએ મુનિના શાપથી નગરીનું રક્ષણ કર્યું।

Verse 51

माभूच्छापो मुनेः काश्यां निर्वाणप्रतिबंधकः । इत्यनुक्रोशतो देवस्तस्य प्रत्यक्षतां गतः

“કાશીમાં મુનિનો શાપ મોક્ષમાં અવરોધ ન બને”—એવી કરુણાથી દેવ તેના સમક્ષ પ્રત્યક્ષ થયા।

Verse 52

उवाच च प्रसन्नोस्मि महाक्रोधन तापस । वरयस्व वरः कस्ते मया देयो विशंकितः

અને પ્રભુ બોલ્યા— “હે મહાક્રોધી તપસ્વી, હું પ્રસન્ન છું. વર માગ—તું કયો વર ઇચ્છે છે? સંકોચ ન કર।”

Verse 53

ततो विलज्जितोगस्त्य शापोद्यतकरो मुनिः । अपराद्धं बहु मया क्रोधांधेनेति दुर्धिया

ત્યારે શાપ આપવા હાથ ઉઠાવેલો મુનિ, હે અગસ્ત્ય, લજ્જિત થયો અને બોલ્યો—“ક્રોધાંધ બની દુર્બુદ્ધિથી મેં બહુ મોટો અપરાધ કર્યો છે।”

Verse 54

उवाच चेति बहुशो धिङ्मां क्रोधवशंगतम् । त्रैलोक्याभयदां काशीं शप्तुमुद्यतचेतसम्

અને તેણે વારંવાર કહ્યું—“ધિક્કાર છે મને, હું ક્રોધવશ થયો; ત્રિલોકને અભય આપનારી કાશીને શાપ આપવા સુધી મારું મન ઉઠ્યું!”

Verse 55

दुःखार्णव निमग्नानां यातायातेति खेदिनाम् । कर्मपाशितकंठानां काश्येका मुक्तिसाधनम्

દુઃખના સમુદ્રમાં ડૂબેલા, આવાગમનના ચક્રથી થાકેલા, અને કર્મપાશથી કણ્ઠ બંધાયેલા—એવા સૌ માટે કાશી જ એકમાત્ર મુક્તિસાધન છે।

Verse 56

सर्वेषां जंतुजातानां जनन्येकैक्काशिका । महामृतस्तन्यदात्री नेत्री च परमं पदम्

સર્વ જીવજાત માટે કાશિકા જ એકમાત્ર જનની છે; તે મહામૃત (અમૃત)નું સ્તન્ય આપે છે અને પરમ પદ સુધી દોરી જનાર નેત્રી છે।

Verse 57

जनन्या सह नो काशी लभेदुपमितिं क्वचित् । धारयेज्जननी गर्भे काशी गर्भाद्विमोचयेत्

પોતાની જનની સાથે પણ કાશીની ઉપમા ક્યાંય મળતી નથી. જનની ગર્ભમાં ધારણ કરે છે; પરંતુ કાશી જીવને ગર્ભ—પુનર્જન્મ—માંથી વિમુક્ત કરે છે।

Verse 58

एवंभूतां तु यः काशीमन्योपि हि शपिष्यति । तस्यैव शापो भविता न तु काश्याः कथंचन

આવી પવિત્ર કાશીને જો કોઈ પણ શાપ આપે, તો તે શાપ શાપ આપનાર પર જ પાછો પડે; કાશીને કદી કોઈ રીતે હાનિ થતી નથી.

Verse 59

इति दुर्वाससो वाक्यं श्रुत्वा देवस्त्रिलोचनः । अतीव तुषितो जातः काशीस्तवन लब्धमुत्

દુર્વાસાના આ વચનો સાંભળી ત્રિનેત્ર દેવ અત્યંત પ્રસન્ન થયા; કારણ કે તેમને કાશીનું સ્તવનરૂપ સ્તોત્ર પ્રાપ્ત થયું.

Verse 60

यः काशीं स्तौति मेधावी यः काशीं हृदि धारयेत् । तेन तप्तं तपस्तीव्रं तेनेष्टं क्रतुकोटिभिः

જે બુદ્ધિમાન કાશીનું સ્તવન કરે અને કાશીને હૃદયમાં ધારણ કરે, તેણે જાણે તીવ્ર તપ કર્યું અને કરોડો યજ્ઞો કર્યાનું ફળ મેળવ્યું.

Verse 61

जिह्वाग्रे वर्तते यस्य काशीत्यक्षरयुग्मकम् । न तस्य गर्भवासः स्यात्क्वचिदेव सुमेधसः

જેનાં જિહ્વાગ્ર પર ‘કાશી’ આ દ્વાક્ષરી સદા વસે છે, તે સુમેધસને ફરી ક્યારેય ગર્ભવાસ થતો નથી.

Verse 62

यो मंत्रं जपति प्रातः काशी वर्णद्वयात्मकम् । स तु लोकद्वयं जित्वा लोकातीतं व्रजेत्पदम्

જે પ્રાતઃકાળે ‘કાશી’ આ દ્વિવર્ણાત્મક મંત્રનો જપ કરે છે, તે બે લોકોને જીતી લોકાતીત પરમ પદને પામે છે.

Verse 63

आनुसूयेय ते ज्ञानं काशीस्तवन पुण्यतः । यथेदानीं समुत्पन्नं तथा न तपसः पुरा

હે અનુસૂયાપુત્ર! કાશી-સ્તવનના પુણ્યપ્રભાવથી તારા અંદર જે જ્ઞાન અત્યારે પ્રગટ થયું છે, એવું જ્ઞાન પહેલાં માત્ર તપથી કદી ઉપજ્યું નહોતું।

Verse 64

मुने न मे प्रियस्तद्वद्दीक्षितो मम पूजकः । यादृक्प्रियतरः सत्यं काशीस्तवन लालसः

હે મુનિ! મારા દીક્ષિત ભક્ત કે મારા પૂજક પણ એટલા પ્રિય નથી; સત્ય કહું તો કાશી-સ્તવન માટે લાલસાવાળો જ મને વધુ પ્રિય છે।

Verse 65

तादृक्तुष्टिर्न मे दानैस्तादृक्तुष्टिर्न मे मखैः । न तुष्टिस्तपसा तादृग्यादृशी काशिसंस्तवैः

દાનોથી મને એવી તૃપ્તિ થતી નથી, યજ્ઞોથી પણ નહીં; તપથી પણ એવી પ્રસન્નતા નથી—જેટલી કાશીની સ્તુતિઓથી થાય છે।

Verse 66

आनंदकाननं येन स्तुतमेतत्सुचेतसा । तेनाहं संस्तुतः सम्यक्सर्वैः सूक्तैः श्रुतीरितैः

જે શુદ્ધચિત્તે આ આનંદકાનનનું સ્તવન કર્યું, તેના દ્વારા હું પણ શ્રુતિમાં ઉચ્ચારિત સર્વ સુક્તોથી જાણે યોગ્ય રીતે સ્તુત થયો છું।

Verse 67

तव कामाः समृद्धाः स्युरानुसूयेय तापस । ज्ञानं ते परमं भावि महामोहविनाशनम्

હે અનુસૂયાપુત્ર તાપસ! તારી સર્વ કામનાઓ સમૃદ્ધ થાઓ; અને તારા અંદર પરમ જ્ઞાન પ્રગટ થાઓ—જે મહામોહનો નાશ કરે છે।

Verse 68

अपरं च वरं ब्रूहि किं दातव्यं तवानघ । त्वादृशा एव मुनयः श्लाघनीया यतः सताम्

વધુ એક વર કહો—હે નિષ્પાપ! તમને શું દાન આપવું? કારણ કે તમારા જેવા મુનિઓ જ સજ્જનોમાં પ્રશંસનીય છે.

Verse 69

यस्यास्त्वेव हि सामर्थ्यं तपसः क्रुद्ध्यतीहसः । कुपितोप्यसमर्थस्तु किं कर्ता क्षीणवृत्तिवत्

જેનાં તપનું સાચું સામર્થ્ય હોય, તેનો ક્રોધ પણ અસરકારક બને. પરંતુ ક્રોધિત થઈને પણ જે અસમર્થ હોય, તે ક્ષીણ જીવનવૃત્તિ જેવી સ્થિતિમાં શું કરી શકે?

Verse 70

इति श्रुत्वा परिष्टुत्य दुर्वासाः कृत्तिवाससम् । वरं च प्रार्थयामास परिहृष्ट तनूरुहः

આ સાંભળી દુર્વાસાએ કૃત્તિવાસ (શિવ)ની સર્વ રીતે સ્તુતિ કરી; અને હર્ષથી રોમાંચિત થઈને વર માગ્યો.

Verse 71

दुर्वासा उवाच । देवदेव जगन्नाथ करुणाकर शंकर । महापराधविध्वंसिन्नंधकारे स्मरांतक

દુર્વાસા બોલ્યા—હે દેવોના દેવ, જગન્નાથ, કરુણાકર શંકર! હે મહાપરાધવિનાશક, હે અંધકારસંહારક, હે સ્મરાંતક!

Verse 72

मृत्युंजयोग्रभूतेश मृडानीश त्रिलोचन । यदि प्रसन्नो मे नाथ यदि देयो वरो मम

હે મૃત્યુઞ્જય, હે ઉગ્ર ભૂતેશ, હે મૃડાનીશ ત્રિલોચન! હે નાથ, જો તમે મારા પર પ્રસન્ન હો, જો મને વર આપવો હોય તો…

Verse 73

तदिदं कामदं नाम लिगमस्त्विह धूर्जटे । इदं च पल्वलं मेत्र कामकुंडाख्यमस्तु वै

અતઃ, હે ધૂર્જટિ, અહીં આ લિંગનું નામ ‘કામદ’ (ઇચ્છિત ફળ આપનાર) થાઓ; અને હે સખા, આ તળાવ નિશ્ચયે ‘કામકુંડ’ નામે પ્રસિદ્ધ થાઓ।

Verse 74

देवदेव उवाच । एवमस्तु महातेजो मुने परमकोपन । यत्त्वया स्थापितं लिंगं दुर्वासेश्वरसंज्ञितम्

દેવોના દેવ બોલ્યા—“તથાસ્તુ, હે મહાતેજસ્વી મુનિ, હે પરમ ક્રોધી. તારા દ્વારા સ્થાપિત આ લિંગ ‘દુર્વાસેશ્વર’ નામે પ્રસિદ્ધ થાઓ।”

Verse 75

तदेव कामकृन्नृणां कामेश्वरमिहास्त्विति । यः प्रदोषे त्रयोदश्यां शनिवासरसंयुजि

એ જ લિંગ અહીં મનુષ્યોની ઇચ્છાઓ પૂર્ણ કરનાર ‘કામેશ્વર’ થાઓ. જે કોઈ પ્રદોષકાળે, ત્રયોદશી તિથિ શનિવાર સાથે જોડાય ત્યારે…

Verse 76

संस्नास्यति नरो धीमान्कामकुंडे त्वदास्पदे । त्वत्स्थापितं च कामेशं लिंगं द्रक्ष्यति मानवः

જે બુદ્ધિમાન પુરુષ તારા પવિત્ર આશ્રય ‘કામકુંડ’માં સ્નાન કરશે, અને તારા દ્વારા સ્થાપિત ‘કામેશ’ લિંગનું દર્શન કરશે…

Verse 77

स वै कामकृताद्दोषाद्यामीं नाप्स्यति यातनाम् । बहवोपि हि पाप्मानो बहुभिर्जन्मभिः कृताः

તે કામજન્ય દોષના કારણે યમની યાતના પામશે નહીં. અનેક જન્મોમાં કરેલા ઘણા પાપો પણ…

Verse 78

कामतीर्थांबु संस्नानाद्यास्यंति विलयं क्षणात् । कामाः समृद्धिमाप्स्यंति कामेश्वर निषेवणात्

કામતીર્થના જળમાં સ્નાન કરવાથી ક્ષણમાં જ ક્લેશો લય પામે છે. અને કામેશ્વરની ભક્તિપૂર્વક સેવા-આરાધનાથી ઇચ્છિત કામનાઓ તથા લક્ષ્યો પૂર્ણ સમૃદ્ધિ પામે છે.

Verse 79

इति दत्त्वा वराञ्शंभुस्तल्लिंगे लयमाययौ । स्कंद उवाच । तल्लिंगाराधनात्कामाः प्राप्ता दुर्वाससा भृशम्

આ રીતે વરદાન આપી શંભુ તે જ લિંગમાં લીન થઈ ગયા. સ્કંદ બોલ્યા—તે લિંગની આરાધનાથી દુર્વાસાએ પોતાના અભિલષિત કામો અત્યંત પ્રમાણમાં પ્રાપ્ત કર્યા.

Verse 80

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन काश्यां कामेश्वरः सदा । पूजनीयः प्रयत्नेन महाकामाभिलाषुकैः

અતએવ કાશીમાં સ્થિત કામેશ્વરનું સદા સર્વ પ્રયત્નથી પૂજન કરવું જોઈએ—વિશેષ કરીને જે મહાન ફળ અને સિદ્ધિની અભિલાષા રાખે છે તેઓએ અત્યંત પ્રયત્નથી આરાધના કરવી.

Verse 81

कामकुंडकृतस्नानैर्महापातकशांतये । इदं कामेश्वराख्यानं यः पठिष्यति पुण्यवान् । यः श्रोष्यति च मेधावी तौ निष्पापौ भविष्यतः

કામકુંડમાં સ્નાન કરવાથી મહાપાતકો શાંત થાય છે. જે પુણ્યવાન આ કામેશ્વરાખ્યાનનું પાઠ કરશે અને જે મેધાવી તેનું શ્રવણ કરશે—તે બંને નિષ્પાપ બનશે.

Verse 85

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां सहितायां चतुर्थे काशीखंड उत्तरार्धे दुर्वाससो वरप्रदानं नाम पंचाशीतितमोऽध्यायः

આ રીતે શ્રી સ્કંદ મહાપુરાણની એકાશીતી-સાહસ્રી સંહિતાના ચતુર્થ વિભાગના કાશીખંડના ઉત્તરાર્ધમાં ‘દુર્વાસાને વરપ્રદાન’ નામનો પંચ્યાસી મો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.