Adhyaya 13

Verse 1

अगस्त्य उवाच । दृष्ट्वा काशीं दृगानंदां तारकारे पुरारिणा । किमकारि समाचक्ष्व प्राप्तां बहुमनोरथैः

અગસ્ત્યે કહ્યું—તારકારમાં ત્રિપુરારી (શિવ) દ્વારા નેત્રોને આનંદ આપનારી કાશીનું દર્શન કરીને, અનેક મનોભાવનાઓ પછી તેને પ્રાપ્ત થયા બાદ શું કરવામાં આવ્યું—મને કહો।

Verse 2

स्कंद उवाच । पतिव्रतापते ऽगस्त्य शृणु वक्ष्याम्यशेषतः । मृगांकलक्ष्मणोत्कंठं काशी नेत्रातिथीकृता

સ્કંદે કહ્યું—હે અગસ્ત્ય, પતિવ્રતાઓના અધિપતિ, સાંભળો; હું સર્વથા કહું છું। નેત્રોની અતિથિ બનેલી કાશીએ ચંદ્રલાંછનધારી (શિવ) માં પણ ઉત્કંઠા જગાવી।

Verse 3

अथ सर्वज्ञनाथेन भक्तवत्सलचेतसा । जैगीषव्यो मुनिश्रेष्ठो गुहां तस्थो निरीक्षितः

પછી ભક્તવત્સલ ચિત્તવાળા સર્વજ્ઞ નાથે ગુફામાં નિવાસ કરતા મુનિશ્રેષ્ઠ જૈગીષવ્યને નિહાળ્યા।

Verse 4

यमनेहसमारभ्य मदंराद्रिं विनिर्ययौ । अद्रींद्र सुतया सार्धं रुद्रेणोक्षेंद्रगामिना

યમનેહથી આરંભ કરીને તેઓ મદંર પર્વત તરફ નીકળ્યા—પર્વતરાજની પુત્રી (પાર્વતી) સાથે અને વૃષભવાહન રુદ્ર સાથે।

Verse 5

तं वासरं पुरस्कृत्य जग्राह नियमं दृढम् । जैगीषव्यो महामेधाः कुंभयोने महाकृती

તે પવિત્ર દિવસને માનપૂર્વક આગળ રાખીને, મહામેધાવી જૈગીષવ્યે—હે કુંભયોનિ અગસ્ત્ય—દૃઢ નિયમ-વ્રત ગ્રહણ કર્યું।

Verse 6

विषमेक्षण पादाब्जं समीक्षिष्ये यदा पुनः । तदांबुविप्रुषमपि भक्षयिष्यामि चेत्यहो

“જ્યારે હું ફરીથી વિષમેષણ શિવના પદપદ્મનું દર્શન કરીશ, ત્યારે જ—ત્યારે જ—જળની એક બુંદ પણ ગ્રહણ કરીશ!” એમ તેણે કહ્યું।

Verse 7

कुतश्चिद्धारणायोगादथवा शंभ्वनुग्रहात । अनश्नन्नपिबन्योगी जैगीषव्यः स्थितो मुने

કોઈ ધારણા-યોગના બળથી અથવા શંભુના અનુગ્રહથી, યોગી જૈગીષવ્ય—હે મુનિ—ન ખાતો ન પીતો સ્થિર રહ્યો।

Verse 8

तं शंभुरेव जानाति नान्यो जानाति कश्चन । अतएव ततः प्राप्तः प्रथमं प्रमथाधिपः

તેને માત્ર શંભુ જ જાણતા હતા; બીજો કોઈ તેને જરાય જાણતો ન હતો. તેથી ત્યાંથી પ્રમથોના અધિપતિ સૌપ્રથમ તેની પાસે આવ્યો।

Verse 9

ज्येष्ठशुक्लचतुर्दश्यां सोमवारानुराधयोः । तत्पर्वणि महायात्रा कर्तव्या तत्र मानवैः

જ્યેષ્ઠ શુક્લ ચતુર્દશીએ—જ્યારે સોમવાર અને અનુરાધા નક્ષત્ર હોય—તે પર્વદિને ત્યાં માનવોએ મહાયાત્રા (તીર્થયાત્રા) કરવી જોઈએ।

Verse 10

ज्येष्ठस्थानं ततः काश्यां तदाभूदपि पुण्यदम् । तत्र लिंगं समभवत्स्वयं ज्येष्ठेश्वराभिधम्

પછી કાશીમાં ‘જ્યેષ્ઠસ્થાન’ નામનું મહાપુણ્યપ્રદ તીર્થ પ્રગટ થયું. ત્યાં સ્વયંભૂ લિંગ પ્રાદુર્ભૂત થયું, જે ‘જ્યેષ્ઠેશ્વર’ નામે પ્રસિદ્ધ છે.

Verse 11

तल्लिंगदर्शनात्पुंसां पापं जन्मशतार्जितम् । तमोर्कोदयमाप्येव तत्क्षणादेव नश्यति

તે લિંગના દર્શન માત્રથી મનુષ્યોના સો જન્મોમાં સંચિત પાપ તત્ક્ષણે નાશ પામે છે—જેમ સૂર્યોદય થતાં જ અંધકાર વિલીન થાય છે.

Verse 12

ज्येष्ठवाप्यां नरः स्नात्वा तर्पयित्वा पितामहान् । ज्येष्ठेश्वरं समालोक्य न भूयो जायते भुवि

જ્યેષ્ઠવાપીમાં સ્નાન કરીને અને પિતૃઓને તર્પણ અર્પણ કરીને જે જ્યેષ્ઠેશ્વરના દર્શન કરે છે, તે ફરી ધરતી પર જન્મ લેતો નથી.

Verse 13

आविरासीत्स्वयं तत्र ज्येष्ठेश्वर समीपतः । सर्वसिद्धिप्रदा गौरी ज्येष्ठाश्रेष्ठा समंततः

ત્યાં જ જ્યેષ્ઠેશ્વરના સમીપે સ્વયં ગૌરી પ્રગટ થઈ—સર્વ સિદ્ધિપ્રદા ‘જ્યેષ્ઠા-ગૌરી’, સર્વ તરફથી શ્રેષ્ઠા.

Verse 14

ज्येष्ठे मासि सिताष्टम्यां तत्र कार्यो महोत्सवः । रात्रौ जागरणं कार्यं सर्वसंपत्समृद्धये

જ્યેષ્ઠ માસની શુક્લ અષ્ટમીના દિવસે ત્યાં મહોત્સવ કરવો જોઈએ. સર્વ સંપત્તિની સમૃદ્ધિ માટે રાત્રિ જાગરણ કરવું જોઈએ.

Verse 15

ज्येष्ठां गौरीं नमस्कृत्य ज्येष्ठवापी परिप्लुता । सौभाग्यभाजनं भूयाद्योषा सौभाग्यभागपि

જ્યેષ્ઠા-ગૌરીને નમસ્કાર કરીને અને જ્યેષ્ઠવાપીમાં સ્નાન કરવાથી સ્ત્રી સૌભાગ્યની પાત્ર બને છે—શુભ સમૃદ્ધિની ભાગીદાર પણ બને છે।

Verse 16

निवासं कृतवाञ्शंभुस्तस्मिन्स्थाने यतः स्वयम् । निवासेश इति ख्यातं लिंगं तत्र परं ततः

કારણ કે તે સ્થાને સ્વયં શંભુએ નિવાસ કર્યો, તેથી ત્યાંનું પરમ લિંગ ‘નિવાસેશ’ નામે પ્રસિદ્ધ થયું।

Verse 17

निवासेश्वरलिंगस्य सेवनात्सर्वसंपदः । निवसंति गृहे नित्यं नित्यं प्रतिपदं पुनः

નિવાસેશ્વર લિંગની સેવા કરવાથી સર્વ સંપત્તિઓ ઘરમાં સદા નિવાસ કરે છે—દરરોજ, વારંવાર।

Verse 18

कृत्वा श्राद्धं विधानेन ज्येष्ठस्थाने नरोत्तमः । ज्येष्ठां तृप्तिं ददात्येव पितृभ्यो मधुसर्पिषा

શ્રેષ્ઠ પુરુષ જ્યેષ્ઠસ્થાને વિધાનપૂર્વક શ્રાદ્ધ કરે તો પિતૃઓને મધ અને ઘી સમાન ‘જ્યેષ્ઠ તૃપ્તિ’ અર્પે છે।

Verse 19

ज्येष्ठतीर्थे नरः काश्यां दत्त्वा दानानि शक्तितः । ज्येष्ठान्स्वर्गानवाप्नोति नरो मोक्षं च गच्छति

કાશીના જ્યેષ્ઠતીર્થમાં જે મનુષ્ય પોતાની શક્તિ મુજબ દાન કરે છે, તે શ્રેષ્ઠ સ્વર્ગોને પામે છે અને મોક્ષ તરફ પણ આગળ વધે છે।

Verse 20

ज्येष्ठेश्वरो र्च्यः प्रथमं काश्यां श्रेयोर्थिभिर्नरैः । ज्येष्ठागौरी ततोभ्यर्च्या सर्वज्येष्ठमभीप्सुभिः

કાશીમાં પરમ શ્રેય ઇચ્છનાર મનુષ્યોએ પ્રથમ જ્યેષ્ઠેશ્વરનું પૂજન કરવું જોઈએ. ત્યારબાદ સર્વોત્તમ શ્રેષ્ઠતા મેળવવા ઇચ્છનારોએ જ્યેષ્ઠાગૌરીની આરાધના કરવી જોઈએ.

Verse 21

अथ नंदिनमाहूय धूर्जटिः स कृपानिधिः । शृण्वतां सर्वदेवानामिदं वचनमब्रवीत्

ત્યારે કરુણાનિધિ ધૂર્જટિ (શિવ) એ નંદીને બોલાવી, સર્વ દેવતાઓ સાંભળતા હોય તેમ આ વચન કહ્યું।

Verse 22

ईश्वर उवाच । शैलादे प्रविशाशु त्वं गुहास्त्यत्र मनोहरा । तदंतरेस्ति मे भक्तो जैगीषव्यस्तपोधनः

ઈશ્વરે કહ્યું— “તું ત્વરિત શૈલાદમાં પ્રવેશ કર; ત્યાં એક મનોહર ગુફા છે. તેના અંતરમાં મારો ભક્ત તપોધન જૈગીષવ્ય વસે છે.”

Verse 23

महानियमवान्नंदिस्त्वगस्थिस्नायु शेषितः । तमिहानय मद्भक्तं मद्दर्शन दृढव्रतम्

“નંદી! તે મહાન નિયમવાળો છે; ચામડી, હાડકાં અને સ્નાયુ માત્ર શેષ રહ્યા છે. મારા દર્શન માટે દૃઢવ્રત એવા મારા ભક્તને અહીં લઈ આવ.”

Verse 24

यदाप्रभृत्यगां काश्या मंदरं सर्वसुंदरम् । महानियमवानेष तदारभ्योज्झिताशनः

“જે સમયથી તે કાશી—સર્વથી સુંદર મન્દર—માં આવ્યો છે, તે સમયથી જ તે મહાન નિયમો પાળે છે અને તે જ સમયથી તેણે આહાર ત્યાગ્યો છે.”

Verse 25

गृहाण लीलाकमलमिदं पीयूषपोषणम् । अनेन तस्य गात्राणि स्पृश सद्यः सुबृंहिणा

આ લીલા-કમળ ગ્રહણ કર; તે અમૃત સમ પોષણ આપનાર છે. એ વડે તેના અંગોને સ્પર્શ કર; તત્ક્ષણે તેને પુષ્ટ અને પરિપૂર્ણ કર.

Verse 26

ततो नंदी समादाय तल्लीलाकमलं विभोः । प्रणम्य देवदेवेशमाविशद्गह्वरां गुहाम्

પછી નંદીએ વિભુનું તે લીલા-કમળ લીધું. દેવોના દેવેશને પ્રણામ કરીને તે ઊંડા ગહ્વરવાળી ગુફામાં પ્રવેશ્યો.

Verse 27

नंदी दृष्ट्वाथ तं तत्र धारणादृढमानसम् । तपोग्नि परिशुष्कांगं कमलेन समस्पृशत्

ત્યાં તેને જોઈ—ધારણાથી જેના મન દૃઢ હતું—નંદીએ તપોઅગ્નિથી શુષ્ક થયેલા તે યોગીના અંગોને કમળથી સ્પર્શ્યા.

Verse 28

तपांते वृष्टिसंयोगाच्छालूर इव कोटरे । उल्ललास स योगींद्रः स्पर्शमात्रात्तदब्जजात्

તપસ્યાના અંતે, તે કમળના માત્ર સ્પર્શથી યોગીન્દ્ર ઉછળી ઊઠ્યો—જેમ વરસાદના સંયોગે ખોખામાં શાલૂરનો છોડ લહેરાઈ ઊઠે.

Verse 29

अथ नंदी समादाय सत्वरं मुनिपुंगवम् । देवदेवस्य पादाग्रे नमस्कृत्य न्यपातयत्

પછી નંદીએ ત્વરાથી તે મુનિપુંગવને ઉઠાવ્યો. દેવદેવના પાદાગ્રે નમસ્કાર કરીને તેને ત્યાં સ્થાપિત કર્યો.

Verse 30

जैगीषव्योथ संभ्रांतः पुरतो वीक्ष्य शंकरम् । वामांगसन्निविष्टाद्रितनयं प्रणनाम ह

ત્યારે જૈગીષવ્ય મુનિ ભક્તિભયથી સંભ્રાંત થઈ, સામે સ્થિત શંકરને નિહાળી, તેમના વામાંગે ઉપવિષ્ટ ગિરિતનયાને જોઈ, સશ્રદ્ધ પ્રણામ કર્યો।

Verse 31

प्रणम्य दंडवद्भूमौ परिलुठ्य समंततः । तुष्टाव परया भक्त्या स मुनिश्चंद्रशेखरम्

ભૂમિ પર દંડવત્ પ્રણામ કરીને અને સર્વ દિશામાં લોટતાં, તે મુનિએ પરમ ભક્તિથી ચંદ્રશેખરની સ્તુતિ કરી।

Verse 32

जैगीषव्य उवाच । नमः शिवाय शांताय सर्वज्ञाय शुभात्मने । जगदानंदकंदाय परमानंदहेतवे

જૈગીષવ્ય બોલ્યા— શાંત, સર્વજ્ઞ, શુભાત્મા શિવને નમસ્કાર; જે જગતના આનંદનું મૂળ છે અને પરમાનંદનું કારણ છે।

Verse 33

अरूपाय सरूपाय नानारूपधराय च । विरूपाक्षाय विधये विधिविष्णुस्तुताय च

નિરાકારને પણ નમસ્કાર, સાકારને પણ નમસ્કાર; અનેક રૂપ ધારણ કરનારને; ત્રિનેત્રી વિરূপાક્ષ વિધાતાને— જેને બ્રહ્મા અને વિષ્ણુ પણ સ્તવે છે।

Verse 34

स्थावराय नमस्तुभ्यं जंगमाय नमोस्तुते । सर्वात्मने नमस्तुभ्यं नमस्ते परमात्मने

સ્થાવરરૂપે તમને નમસ્કાર, જંગમરૂપે પણ તમને નમસ્કાર; સર્વાત્મા તમને નમસ્કાર, પરમાત્મા તમને નમસ્કાર।

Verse 35

नमस्त्रैलोक्यकाम्याय कामांगदहनाय च । नमो शेषविशेषाय नमः शेषांगदाय ते

ત્રિલોકમાં ઇચ્છિત એવા પ્રભુને નમસ્કાર, અને કામદેવના દેહને દહન કરનારને નમઃ। શેષ અને વિશેષથી પર એવા પ્રભુને નમઃ, તથા ‘શેષ’—અંતિમ તારક કૃપા આપનાર તમને નમઃ।

Verse 36

श्रीकंठाय नमस्तुभ्यं विषकंठाय ते नमः । वैकुंठवंद्यपादाय नमोऽकुंठितशक्तये

હે શ્રીકંઠ, તમને નમસ્કાર; હે વિષકંઠ, તમને નમઃ। જેમના ચરણ વૈકુંઠમાં પણ વંદનીય છે તેમને નમઃ; અને જેમની શક્તિ અકુંઠિત છે તેમને નમસ્કાર।

Verse 37

नमः शक्त्यर्धदेहाय विदेहाय सुदेहिने । सकृत्प्रणाममात्रेण देहिदेहनिवारिणे

શક્તિ-અર્ધદેહ ધારણ કરનારને નમઃ; દેહરહિત રહીને પણ સુદેહ ધારણ કરનારને નમઃ। જે એકવારના પ્રણામમાત્રથી દેહધારીઓનું દેહબંધન દૂર કરે છે, તે પ્રભુને નમસ્કાર।

Verse 38

कालाय कालकालाय कालकूट विषादिने । व्यालयज्ञोपवीताय व्यालभूषणधारिणे

કાળસ્વરૂપને નમઃ, અને કાળનો પણ સંહાર કરનારને નમઃ; કાલકૂટ વિષ ભક્ષણ કરનારને નમઃ। જેમનું યજ્ઞોપવીત સર્પ છે અને જે સર્પોને ભૂષણરૂપે ધારણ કરે છે તેમને નમસ્કાર।

Verse 39

नमस्ते खंडपरशो नमः खंडें दुधारिणे । खंडिताशेष दुःखाय खड्गखेटकधारिणे

હે ખંડપરશુ ધારણ કરનાર, તમને નમસ્કાર; હે ખંડેન્દુ ધારણ કરનાર, તમને નમઃ। જે સર્વ દુઃખોનો છેદ કરે છે તેને નમઃ; અને જે ખડ્ગ તથા ખેટક (ઢાલ) ધારણ કરે છે તેને નમસ્કાર।

Verse 40

गीर्वाणगीतनाथाय गंगाकल्लोलमालिने । गौरीशाय गिरीशाय गिरिशाय गुहारणे

દેવોના ગીતોથી સ્તુત પ્રભુને, ગંગાના તરંગોની માળાથી વિભૂષિતને; ગૌરીપતિ, ગિરિશ્વર શિવને, કાશીની પવિત્ર ગુહામાં નિવાસ કરનારને નમસ્કાર।

Verse 41

चंद्रार्धशुद्धभूषाय चंद्रसूर्याग्निचक्षुषे । नमस्ते चर्मवसन नमो दिग्वसनायते

જેનુ પવિત્ર ભૂષણ અર્ધચંદ્ર છે, જેના નેત્ર ચંદ્ર-સૂર્ય-અગ્નિ છે—તમને નમસ્કાર। હે ચર્મવસન! નમસ્કાર; હે દિગ્વસન (દિશાઓ જ વસ્ત્ર) નમસ્કાર।

Verse 42

जगदीशाय जीर्णाय जराजन्महराय ते । जीवायते नमस्तुभ्यं जंजपूकादिहारिणे

હે જગદીશ, કાળાતીત પ્રાચીન! જરા અને પુનર્જન્મ હરણ કરનાર તમને નમસ્કાર। હે સર્વજીવોના પ્રાણસ્વરૂપ! જ્વરાદિ ઉપદ્રવો દૂર કરનાર તમને નમસ્કાર।

Verse 43

नमो डमरुहस्ताय धनुर्हस्ताय ते नमः । त्रिनेत्राय नमस्तुभ्यं जगन्नेत्राय ते नमः

ડમરુ ધારણ કરનારને નમસ્કાર; ધનુષ ધારણ કરનારને નમસ્કાર। હે ત્રિનેત્ર! તમને નમસ્કાર; હે જગન્નેત્રસ્વરૂપ! તમને નમસ્કાર।

Verse 44

त्रिशूलव्यग्रहस्ताय नमस्त्रिपथगाधर । त्रिविष्टपाधिनाथाय त्रिवेदीपठिताय च

ઉગ્ર રીતે ત્રિશૂલ ધારણ કરનારને નમસ્કાર; હે ત્રિપથગા ગંગાધારક, તમને નમસ્કાર। હે ત્રિવિષ્ટપ (સ્વર્ગ) અધિનાથ, તમને નમસ્કાર; અને ત્રિવેદી દ્વારા પઠિત-સ્તુત તમને નમસ્કાર।

Verse 45

त्रयीमयाय तुष्टाय भक्ततुष्टिप्रदाय च । दीक्षिताय नमस्तुभ्यं देवदेवाय ते नमः

ત્રિવેદમય, સદા તૃપ્ત અને ભક્તોને તૃપ્તિ આપનાર તમને નમસ્કાર. દીક્ષિત દેવદેવ! તમને પુનઃ પુનઃ પ્રણામ.

Verse 46

दारिताशेषपापाय नमस्ते दीर्घदर्शिने । दूराय दुरवाप्याय दोषनिर्दलनाय च

સમસ્ત પાપોને ચીરી નાશ કરનાર, દીર્ઘદર્શી પ્રભુ, તમને નમસ્કાર. જે દૂર અને દુર્લભ છે, તથા દોષોનો નાશ કરે છે—તમને પ્રણામ.

Verse 47

दोषाकर कलाधार त्यक्तदोषागमाय च । नमो धूर्जटये तुभ्यं धत्तूरकुसुमप्रिय

મોહગ્રસ્તોને દોષોની ખાણ સમા દેખાતા હોવા છતાં, સર્વ કલાઓના આધાર અને દોષસ્પર્શરહિત—તમને નમસ્કાર. ધૂર્જટિ, ધત્તૂરા-કુસુમપ્રિય, તમને પ્રણામ.

Verse 48

नमो धीराय धर्माय धर्मपालाय ते नमः । नीलग्रीव नमस्तुभ्यं नमस्ते नीललोहित

ધીર, ધર્મસ્વરૂપ, ધર્મપાલક—તમને નમસ્કાર. નીલગ્રીવ પ્રભુ, તમને પ્રણામ; નીલલોહિત, તમને નમસ્કાર.

Verse 49

नाममात्रस्मृतिकृतां त्रैलोक्यैश्वर्यपूरक । नमः प्रमथनाथाय पिनाकोद्यतपाणये

માત્ર નામસ્મરણ કરનારાઓ માટે ત્રિલોકનું ઐશ્વર્ય પૂર્ણ કરનાર! પ્રમથનાથને નમસ્કાર; પિનાક ધનુષ ઉંચકેલા પ્રભુને પ્રણામ.

Verse 50

पशुपाशविमोक्षाय पशूनां पतये नमः । नामोच्चारणमात्रेण महापातकहारिणे

પશુઓના બંધનમાંથી મુક્તિ આપનાર, સર્વ પ્રાણીઓના સ્વામી પશુપતિને નમસ્કાર. તેમના નામના માત્ર ઉચ્ચારથી મહાપાતકો પણ નાશ પામે છે.

Verse 51

परात्पराय पाराय परापरपराय च । नमोऽपारचरित्राय सुपवित्रकथाय च

પરાત્પર, પરમ આશ્રય અને પરમ પાર (કાંઠા) સ્વરૂપ પ્રભુને નમસ્કાર. જેમનું ચરિત્ર અપાર છે અને જેમની પવિત્ર કથા પરમ શુદ્ધિકારક છે—તેમને નમસ્કાર.

Verse 52

वामदेवाय वामार्धधारिणे वृषगामिने । नमो भर्गाय भीमाय नतभीतिहराय च

વામદેવને નમસ્કાર; જે વામાર્ધ ધારણ કરનાર (અર્ધનારીશ્વર) અને વૃષભવાહન છે. ભર્ગ, ભીમ તથા શરણાગત નમન કરનારના ભય હરણ કરનારને નમસ્કાર.

Verse 53

भवाय भवनाशाय भूतानांपतये नमः । महादेव नमस्तुभ्यं महेश महसांपते

ભવ અને ભવનાશક, સર્વ ભૂતોના સ્વામી ને નમસ્કાર. હે મહાદેવ, તમને નમસ્કાર; હે મહેશ, તેજ અને સામર્થ્યના સ્વામી—તમને પ્રણામ.

Verse 54

नमो मृडानीपतये नमो मृत्युंजयाय ते । यज्ञारये नमस्तुभ्यं यक्षराजप्रियाय च

મૃડાનીપતિને નમસ્કાર; હે મૃત્યુઞ્જય, તમને નમસ્કાર. હે યજ્ઞારિ, તમને પ્રણામ; તથા યક્ષરાજ (કુબેર)ના પ્રિયને પણ નમસ્કાર.

Verse 55

यायजूकाय यज्ञाय यज्ञानां फलदायिने । रुद्राय रुद्रपतये कद्रुद्राय रमाय च

યજ્ઞોના મહાયાજકને, સ્વયં યજ્ઞસ્વરૂપને અને સર્વ યજ્ઞોના ફળદાતાને નમસ્કાર. રુદ્રને, રુદ્રપતિને, પ્રચંડ રુદ્રને તથા રમણ-આનંદસ્વરૂપ પ્રભુને નમઃ.

Verse 56

शूलिने शाश्वतेशाय श्मशानावनिचारिणे । शिवाप्रियाय शर्वाय सर्वज्ञाय नमोस्तु ते

ત્રિશૂલધારીને, શાશ્વત ઈશ્વરને, શ્મશાનવનમાં વિચરનારને નમસ્કાર. શિવા (પાર્વતી)ના પ્રિય, શર્વ અને સર્વજ્ઞ પ્રભુ—તમને નમો નમઃ.

Verse 57

हराय क्षांतिरूपाय क्षेत्रज्ञाय क्षमाकर । क्षमाय क्षितिहर्त्रे च क्षीरगौराय ते नमः

ક્ષમાસ્વરૂપ હરને, ક્ષેત્રજ્ઞ (અંતરાત્મા)ને, હે ક્ષમાકર્તા—તમને નમસ્કાર. સહનશક્તિસ્વરૂપ, પૃથ્વીનો ભાર હરણ કરનાર અને ક્ષીરગૌર તેજસ્વી પ્રભુ—તમને નમઃ.

Verse 58

अंधकारे नमस्तुभ्यमाद्यंतरहिताय च । इडाधाराय ईशाय उपेद्रेंद्रस्तुताय च

અંધકારનાશક પ્રભુ, તમને નમસ્કાર; આદ્યંતરહિતને નમસ્કાર. ઇડાધાર, ઈશ્વર, તથા ઉપેન્દ્ર (વિષ્ણુ) અને ઇન્દ્ર દ્વારા સ્તુત—તમને નમઃ.

Verse 59

उमाकांताय उग्राय नमस्ते ऊर्ध्वरेतसे । एकरूपाय चैकाय महदैश्वर्यरूपिणे

ઉમાકાંતને નમસ્કાર; ઉગ્રને, ઊર્ધ્વરેતસ્ (સંયમપરાયણ) પ્રભુને નમસ્કાર. એકરૂપ, અદ્વિતીય, મહદૈશ્વર્યસ્વરૂપ પરમેશ્વરને નમઃ.

Verse 60

अनंतकारिणे तुभ्यमंबिकापतये नमः । त्वमोंकारो वषट्कारो भूर्भुवःस्वस्त्वमेव हि

અનંત કાર્ય કરનાર, અંબિકાપતિ! તમને નમસ્કાર. તમે જ ઓંકાર, તમે જ યજ્ઞનો વષટ્કાર, અને ભૂઃ-ભુવઃ-સ્વઃ—ત્રિલોક પણ તમે જ છો.

Verse 61

दृश्यादृश्य यदत्रास्ति तत्सर्वं त्वमु माधव । स्तुतिं कर्तुं न जानामि स्तुतिकर्ता त्वमेव हि

હે માધવ! અહીં જે કંઈ છે—દૃશ્ય અને અદૃશ્ય—તે સર્વ તું જ છે. હું સ્તુતિ કરવી જાણતો નથી, કારણ કે સ્તુતિનો કર્તા પણ તું જ છે.

Verse 62

वाच्यस्त्वं वाचकस्त्वं हि वाक्च त्वं प्रणतोस्मि ते । नान्यं वेद्मि महादेव नान्यं स्तौमि महेश्वर

તમે જ વાચ્ય, તમે જ વાચક, અને વાણી પણ તમે જ—હું તમને પ્રણામ કરું છું. હે મહાદેવ! હું અન્યને જાણતો નથી; હે મહેશ્વર! હું અન્યની સ્તુતિ કરતો નથી.

Verse 63

नान्यं नमामि गौरीश नान्याख्यामाददे शिव । मूकोन्यनामग्रहणे बधिरोन्यकथाश्रुतौ

હે ગૌરીશ! હું અન્યને નમસ્કાર કરતો નથી; હે શિવ! હું અન્ય નામ ધારણ કરતો નથી. અન્ય નામ ઉચ્ચારવામાં હું મૂક રહું, અને અન્ય કથાઓ સાંભળવામાં બધીર બની જાઉં.

Verse 64

पंगुरन्याभिगमनेऽस्म्यंधोऽन्यपरिवीक्षणे । एक एव भवानीश एककर्ता त्वमेव हि

અન્ય તરફ જવામાં હું લંગડો બની જાઉં, અને અન્યને જોવામાં અંધ બની જાઉં. હે ભવાનીશ! તમે જ એકમાત્ર છો; એકમાત્ર કર્તા પણ તમે જ છો.

Verse 65

पाता हर्ता त्वमेवैको नानात्वं मूढकल्पना । अतस्त्वमेव शरणं भूयोभूयः पुनःपुनः

હે પ્રભુ! રક્ષક અને સંહારક તું જ એક છે; નાનાત્વ તો મૂઢ કલ્પના છે. તેથી તું જ મારું શરણ—વારંવાર, પુનઃપુનઃ।

Verse 66

संसारसागरे मग्नं मामुद्धर महेश्वर । इति स्तुत्वा महेशानं जैगीषव्यो महामुनिः

‘સંસાર-સાગરમાં ડૂબેલા મને ઉદ્ધર, હે મહેશ્વર!’—એમ સ્તુતિ કરીને મહામુનિ જૈગીષવ્યે મહેશાનનું સ્તવન કર્યું।

Verse 67

वाचंयमो भवत्स्थाणोः पुरतः स्थाणुसन्निभः । इति स्तुतिं समाकर्ण्य मुनेश्चंद्रविभूषणः । उवाच च प्रसन्नात्मा वरं ब्रूहीति तं मुनिम्

વાણી-સંયમી તે મુનિ, તમારા સ્થાણુ-સ્વરૂપ સામે પોતે પણ સ્થિર સમો ઊભો રહ્યો. મુનિની સ્તુતિ સાંભળી ચંદ્રવિભૂષિત પ્રભુ પ્રસન્ન થઈ બોલ્યા—‘વર બોલ।’

Verse 68

जैगीषव्य उवाच । यदि प्रसन्नो देवेश ततस्तव पदांबुजात् । मा भवानि भवानीश दूरं दूरपदप्रद

જૈગીષવ્ય બોલ્યા—હે દેવેશ! જો તમે પ્રસન્ન હો, તો હે ભવાનીશ, પરમ પદના દાતા, તમારા પદાંબુજથી હું કદી દૂર ન થાઉં—કદી નહીં।

Verse 69

अपरश्च वरो नाथ देयोयमविचारतः । यन्मया स्थापितं लिंगं तत्र सान्निध्यमस्तु ते

અને એક બીજો વર, હે નાથ, નિર્વિચાર આપો—મેં જ્યાં જ્યાં લિંગ સ્થાપ્યું છે, ત્યાં તમારું સાન્નિધ્ય સદા રહે।

Verse 70

ईश्वर उवाच । जैगीषव्य महाभाग यदुक्तं भवतानघ । तदस्तु सर्वं तेभीष्टं वरमन्यं ददामि च

ઈશ્વરે કહ્યું—હે મહાભાગ જૈગીષવ્ય, હે નિષ્પાપ! તું જે કંઈ માગ્યું છે તે બધું તારા અભિષ્ટ મુજબ પૂર્ણ થાઓ; અને હું તને એક બીજો વર પણ આપું છું।

Verse 71

योगशास्त्रं मया दत्तं तव निर्वाणसाधकम् । सर्वेषां योगिनां मध्ये योगाचार्योऽस्तु वै भवान्

મેં તને યોગશાસ્ત્ર આપ્યું છે—તે તારા નિર્વાણનું સાધન છે. સર્વ યોગીઓમાં તું નિશ્ચયે યોગાચાર્ય થા।

Verse 72

रहस्यं योगविद्याया यथावत्त्वं तपोधन । संवेत्स्यसे प्रसादान्मे येन निर्वाणमाप्स्यसि

હે તપોધન! મારા પ્રસાદથી તું યોગવિદ્યાનું રહસ્ય યથાર્થ રીતે જાણીશ; જેના દ્વારા તું નિર્વાણ પ્રાપ્ત કરીશ।

Verse 73

यथा नदी यथा भृंगी सोमनंदी यथा तथा । त्वं भविष्यसि भक्तो मे जरामरणवर्जितः

જેમ નદી, જેમ ભૃંગી અને જેમ સોમનંદી—તેમ જ તું પણ મારો ભક્ત બનશે, જરા અને મરણથી રહિત।

Verse 74

संति व्रतानि भूयांसि नियमाः संत्यनेकधा । तपांसि नाना संत्यत्र संति दानान्यनेकशः

ઘણા વ્રતો છે અને અનેક પ્રકારના નિયમો છે. અહીં નાનાવિધ તપસ્યા છે અને અનેક પ્રકારનાં દાન પણ છે।

Verse 75

श्रेयसां साधनान्यत्र पापघ्नान्यपि सर्वथा । परं हि परमश्चैष नियमो यस्त्वया कृतः

અહીં પરમ શ્રેયના સાધનો અને સર્વથા પાપનાશક આચરણો પણ છે; છતાં તું કરેલો આ નિયમ સર્વોચ્ચ—પરમ છે.

Verse 76

परो हि नियमश्चैष मां विलोक्य यदश्यते । मामनालोक्य यद्भुक्तं तद्भुक्तं केवलत्वघम्

આ નિયમ ખરેખર પરમ છે—મને દર્શન કરીને જ ભોજન કરવું; મને ન જોઈને જે ખાધું, તે માત્ર સ્વકેન્દ્રિત પાપ જ છે.

Verse 77

असमर्च्य च यो भुङ्क्ते पत्रपुष्पफलैरपि । रेतोभक्षी भवेन्मूढः स जन्मान्येकविंशतिम्

જે પૂજા કર્યા વિના પાન, ફૂલ, ફળ માત્ર પણ ખાય, તે મૂઢ એકવીસ જન્મ સુધી ‘રેતોભક્ષી’ બને છે.

Verse 78

महतो नियमस्यास्य भवतानुष्ठितस्य वै । नार्हंति षोडशी मात्रामप्यन्ये नियमा यमाः

તારા દ્વારા અનુષ્ઠિત આ મહાન નિયમની સામે અન્ય યમ-નિયમો તેની સોળમાં એક અંશ જેટલાં પણ નથી.

Verse 79

अतो मच्चरणाभ्याशे त्वं निवत्स्यसि सर्वथा । अतो नैःश्रेयसीं लक्ष्मीं तत्रैव प्राप्स्यसि ध्रुवम्

અતએવ તું સર્વથા મારા ચરણસન્નિધિમાં નિવાસ કરશ; અને ત્યાં જ નિશ્ચિતપણે નૈઃશ્રેયસ-લક્ષ્મી, પરમ કલ્યાણની સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરશ.

Verse 80

जैगीषव्येश्वरं नाम लिंगं काश्यां सुदुर्लभम् । त्रीणि वर्षाणि संसेव्य लभेद्योगं न संशयः

કાશીમાં ‘જૈગીષવ્યેશ્વર’ નામનું અતિ દુર્લભ લિંગ છે. ત્રણ વર્ષ ભક્તિપૂર્વક તેની ઉપાસના કરવાથી નિઃસંદેહ યોગપ્રાપ્તિ થાય છે.

Verse 81

जैगीषव्यगुहां प्राप्य योगाभ्यसनतत्परः । षण्मासेन लभेत्सिद्धिं वाञ्छितां मदनुग्रहात्

જૈગીષવ્યની ગુહામાં પહોંચીને જે યોગાભ્યાસમાં તત્પર રહે છે, તે મારા અનુગ્રહથી છ માસમાં ઇચ્છિત સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 82

तव लिंगमिदं भक्तैः पूजनीयं प्रयत्नतः । विलोक्या च गुहा रम्या परासिद्धिमभीप्सुभिः

તમારું આ લિંગ ભક્તોએ પ્રયત્નપૂર્વક પૂજવું જોઈએ; અને પરમ સિદ્ધિ ઇચ્છનારોએ આ રમણીય ગુહાનું પણ દર્શન કરવું જોઈએ.

Verse 83

अत्र ज्येष्ठेश्वरक्षेत्रे त्वल्लिंगं सर्वसिद्धिदम् । नाशयेदघसंघानि दृष्टं स्पृष्टं समर्चितम्

અહીં જ્યેષ્ઠેશ્વર ક્ષેત્રમાં તમારું લિંગ સર્વસિદ્ધિદાયક છે. તેનું દર્શન, સ્પર્શ અને વિધિપૂર્વક પૂજન કરવાથી પાપસમૂહ નાશ પામે છે.

Verse 84

अस्मिञ्ज्येष्ठेश्वरक्षेत्रे संभोज्य शिवयोगिनः । कोटिभोज्यफलं सम्यगेकैकपरिसंख्यया

આ જ્યેષ્ઠેશ્વર ક્ષેત્રમાં શિવયોગીઓને ભોજન કરાવવાથી, દરેક યોગીને એકેક કરીને ગણતાં, કરોડોને ભોજન કરાવ્યા સમાન પુણ્યફળ નિશ્ચયે પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 85

जैगीषव्येश्वरं लिंगं गोपनीयं प्रयत्नतः । कलौ कलुषबुद्धीनां पुरतश्च विशेषतः

જૈગીષવ્યેશ્વર લિંગને પ્રયત્નપૂર્વક ગુપ્ત રાખવું જોઈએ—વિશેષ કરીને કલિયુગમાં કલુષબુદ્ધિવાળાઓની સામે।

Verse 86

करिष्याम्यत्र सांनिध्यमस्मिंल्लिंगे तपोधन । योगसिद्धिप्रदानाय साधकेभ्यः सदैव हि

હે તપોધન! આ લિંગમાં અહીં હું મારું સાન્નિધ્ય સ્થાપિત કરીશ—સાધકોને યોગસિદ્ધિ પ્રદાન કરવા માટે, નિશ્ચયે સદૈવ।

Verse 87

ददे शृणु महाभाग जैगीषव्यापरं वरम् । त्वयेदं यत्कृतं स्तोत्रं योगसिद्धिकरं परम्

હે મહાભાગ! સાંભળો—જૈગીષવ્ય વિષયે હું વધુ એક વર આપું છું. તું રચેલું આ સ્તોત્ર પરમ છે અને યોગસિદ્ધિકારક છે।

Verse 88

महापापौघशमनं महापुण्यप्रवर्धनम् । महाभीतिप्रशमनं महाभक्तिविवर्धनम्

આ મહાપાપોના પ્રવાહને શમાવે છે, મહાપુણ્ય વધારે છે, મહાભયને શાંત કરે છે અને મહાભક્તિ વધારેછે।

Verse 89

एतत्स्तोत्रजपात्पुंसामसाध्यं नैव किंचन । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन जपनीयं सुसाधकैः ४

આ સ્તોત્રના જપથી મનુષ્યો માટે કશુંય અસાધ્ય રહેતું નથી. તેથી સારા સાધકોએ સર્વ પ્રયત્નથી તેનો જપ કરવો જોઈએ।

Verse 90

इति दत्त्वा वरं तस्मै स्मरारिः स्मेरलोचनः । ददर्श ब्राह्मणां स्तत्र समेतान्क्षेत्रवासिनः

આ રીતે તેને વર આપીને, સ્મરારિ શિવ સ્મિતભર્યા નેત્રોથી ત્યાં એકત્ર થયેલા કાશી-ક્ષેત્રવાસી બ્રાહ્મણોને નિહાળ્યા।

Verse 91

स्कंद उवाच । निशम्याख्यानमतुलमेतत्प्राज्ञः प्रयत्नतः । निष्पापो जायते मर्त्यो नोपसर्गैः प्रबाध्यते

સ્કંદ બોલ્યા—જે પ્રાજ્ઞ પુરુષ પ્રયત્નપૂર્વક આ અતુલ પવિત્ર આખ્યાન સાંભળે છે, તે નિષ્પાપ બને છે; કોઈ ઉપસર્ગ-અપશકુન તેને પીડાવી શકતા નથી।