Adhyaya 29

Verse 1

स्कंद उवाच । आनंदबाष्पसलिलरुद्धकंठं विलोक्य तम् । मृडः पस्पर्श पाणिभ्यां सौधाभ्यां तु सुधांबुधिः

સ્કંદ બોલ્યા: આનંદના આંસુઓથી રૂંધાયેલા કંઠ વાળા તે (ધર્મરાજ) ને જોઈને, અમૃતના સાગર સમાન ભગવાન શિવે પોતાના શીતળ હાથોથી તેમને સ્પર્શ કર્યો.

Verse 2

अथ तत्स्पर्शसौख्येन धर्मराजो महातपाः । पुनरंकुरयामास तपोग्नि ज्वलितां तनुम्

પછી તે સ્પર્શના સુખથી મહાતપસ્વી ધર્મરાજે તપાગ્નિથી બળેલા પોતાના શરીરને ફરીથી નવપલ્લવિત કર્યું.

Verse 3

ततः प्रोवाच स ब्राध्निर्देव देवमुमापतिम् । प्रसन्नवदनं शांतं शांतपारिषदावृतम्

ત્યારબાદ તે તેજસ્વી બ્રાધ્નિએ દેવોના દેવ ઉમાપતિને કહ્યું—જેનુ મુખ પ્રસન્ન, સ્વભાવ શાંત, અને જે શાંત પારિષદોથી ઘેરાયેલા હતા।

Verse 4

प्रसन्नोसि यदीशान सर्वज्ञ करुणानिधे । किमन्येन वरेणात्र यत्त्वं साक्षात्कृतो मया

હે ઈશાન, સર્વજ્ઞ, કરુણાનિધે! જો તમે પ્રસન્ન હો, તો અહીં બીજા વરનું શું કામ—કારણ કે મેં તમને સాక్షાત્ દર્શન કર્યું છે।

Verse 5

यं न वेदा विदुः सम्यङ्न च तौ वेदपूरुषौ । ततोपि वरयोग्योस्मि तन्नाथ प्रार्थयाम्यहम्

જેનને વેદો પણ સમ્યક રીતે જાણતા નથી, અને ‘વેદપુરુષ’ કહેવાતા તે બે પણ નહીં—તથાપિ હું વર માગવા યોગ્ય છું; તેથી હે નાથ, હું પ્રાર્થના કરું છું।

Verse 6

श्रीकंठांडज डिंभानाममीषां मधुरब्रुवाम् । मत्तपश्चिरसाक्षीणां मत्पुरः प्राप्तजन्मनाम्

શ્રીકંઠના અંડામાંથી જન્મેલા આ બાળકોના—મધુર વચન બોલનારાના—જે લાંબા સમયથી મારા તપના સાક્ષી છે અને મારા નગરમાં જન્મ પામ્યા છે—

Verse 7

पितृभ्यां परिहीनानामितिहास कथाविदाम् । त्यक्ताहारविहाराणां कीराणां वरदो भव

માતા-પિતાથી વંચિત, ઇતિહાસ-કથા જાણનાર, અને આહાર-વિહાર ત્યાગનાર આ કીરાઓ (પોપટો) માટે તમે વરદાતા બનો।

Verse 8

एतत्प्रसूतिसमये आमयेन प्रपीडिता । शुकी पंचत्वमापन्ना शुकः श्येनेन भक्षितः

પ્રસવસમયે રોગથી પીડિત તે શુકી પંચત્વને પામી; અને શુકશાવકને શ્યેન (બાજ) એ ભક્ષી લીધો.

Verse 9

रक्षितानामनाथानां सदा मन्मुखदर्शिनाम् । अनाथनाथ भवता ह्यायुःशेषस्वरूपिणा

અમે રક્ષિત અનાથો, જે સદા તમારા મુખદર્શન તરફ જ નજર રાખીએ છીએ—હે અનાથનાથ! તમે જ અમારા શેષ આયુષ્યના સ્વરૂપ છો.

Verse 10

इति धर्मवचः श्रुत्वा परोपकृतिनिर्मलम् । तानाहूय मुने शंभुर्विनयावनताननान्

પરો ઉપકારથી નિર્મળ એવા ધર્મવચન સાંભળી, હે મુનિ, શંભુએ વિનયથી નમેલા મુખવાળાં તેમને બોલાવ્યા.

Verse 11

उवाच धर्मेति प्रीतः शुकशावानिदं वचः । अयि पत्त्ररथा ब्रूत साधवो धर्मसंगताः

પ્રસન્ન થઈ (શિવે) ‘ધર્મ!’ કહી શુકશાવકોને આ વચન કહ્યું—“હે પત્રરથો, બોલો; હે સાધુઓ, ધર્મસંગત!”

Verse 12

को वरो भवता देयो धर्मेश परिचारिणाम् । साधुसंसर्गसंक्षीण जन्मांतरमहैनसाम्

“હે ધર્મેશ! તમારા પરિચારકોને કયો વર આપવો—જેનાં જન્માંતરના મહાપાપો સાધુસંગથી ક્ષીણ થયા છે?”

Verse 13

इति श्रुत्वा महेशस्य वचनं ते पतत्त्रिणः । प्रोचुः प्रणम्य देवेशं नमस्ते भवनाशन

મહેશના વચન સાંભળી તે પક્ષીઓ દેવેશને પ્રણામ કરીને બોલ્યા—“હે ભવનાશક, તમને નમસ્કાર.”

Verse 14

पक्षिण ऊचुः । अनाथनाथ सर्वज्ञ को वरो नः समीहितः । इतोपि त्र्यक्ष यत्साक्षात्तिर्यक्त्वेपि समीक्षिताः

પક્ષીઓ બોલ્યા—“હે અનાથોના નાથ, હે સર્વજ્ઞ! અમે કયો વર ઇચ્છીએ? હે ત્ર્યક્ષ, આથી વધુ શું—કે અમે તિર્યક હોવા છતાં તમે અમને સાક્ષાત્ જોયા.”

Verse 15

लाभाः संतूद्यमवतां गिरीशेह परः शताः । परं परोयं लाभोत्र यत्त्वं दृग्गोचरी भवेः

હે ગિરીશ, અહીં જીવને સૈકડો લાભો મળે; પરંતુ તે બધાથી પણ શ્રેષ્ઠ પરમ લાભ એ છે કે તમે અમારી આંખોને ગોચર થાઓ.

Verse 16

यदेतद्दृश्यते नाथ तत्सर्वं क्षणभंगुरम् । अभंगुरो भवानेकस्त्वत्सपर्याप्यभंगुरा

હે નાથ, જે કંઈ દેખાય છે તે સર્વ ક્ષણભંગુર છે. તમે એકલા અભંગ છો; અને તમારી સેવા-પૂજા પણ અભંગ છે.

Verse 17

विचित्रजन्मकोटीनां स्मृतिर्नोत्र परिस्फुरेत् । एतत्तपस्विरचितलिंगपूजा विलोकनात्

અહીં અમારી અસંખ્ય વિભિન્ન જન્મોની સ્મૃતિ પણ ઉદ્ભવે નહીં—કારણ તપસ્વીએ સ્થાપિત કરેલી આ લિંગપૂજાનું દર્શન થાય છે.

Verse 18

देवयोनिरपि प्राप्ता चिरमस्माभिरीशितः । दिव्यांगना सहस्राणि तत्र भुक्त्वा स्वलीलया

હે ઈશ્વર! અમે દીર્ઘકાળ દેવયોનિ પણ પ્રાપ્ત કરી; અને ત્યાં પોતાના ક્રીડામય કર્મથી સહસ્ર દિવ્યાંગનાઓનો ઉપભોગ કર્યો.

Verse 19

आसुरी दानवी नागी नैरृती चापि कैन्नरी । विद्याधरी च गांधर्वी योनिरस्माभिरर्जिता

અમે આસુરી, દાનવી, નાગી, નૈઋતી અને કિન્નરી; તેમજ વિદ્યાધરી અને ગાંધર્વી—આ યોનિઓ પણ પ્રાપ્ત કરી.

Verse 20

नरत्वे भूपतित्वं च परिप्राप्तमनेकशः । जले जलचरत्वं च स्थले च स्थलचारिता

માનવજીવનમાં અમે અનેકવાર રાજપદ પ્રાપ્ત કર્યું; જળમાં જળચર બન્યા અને સ્થલે સ્થલચર બનીને ફર્યા.

Verse 21

वने वनौकसो जाता ग्रामेषु ग्रामवासिनः । दातारो याचितारश्च रक्षितारश्च घातुकाः

વનમાં અમે વનવાસી બન્યા, ગામોમાં ગ્રામવાસી; ક્યારેક દાતા, ક્યારેક યાચક, ક્યારેક રક્ષક અને ક્યારેક ઘાતક પણ બન્યા.

Verse 22

सुखिनोपि वयं जाता दुःखिनो वयमास्म च । जेतारश्च वयं जाताः पराजेतार एव च

અમે સુખી પણ જન્મ્યા અને દુઃખી પણ રહ્યા; અમે વિજેતા પણ બન્યા અને પરાજિત પણ બન્યા.

Verse 23

अधीतिनोपि मूर्खाश्च स्वामिनः सेवका अपि । चतुर्षु भूतग्रामेषु उत्तमाधममध्यमाः

અમે અધ્યયન કર્યાં છતાં મૂઢ રહ્યા; ક્યારેક સ્વામી, ક્યારેક સેવક પણ બન્યા. ચારેય ભૂતસમુદાયોમાં અમે ક્યારેક ઉત્તમ, ક્યારેક અધમ, ક્યારેક મધ્યમ બની ભટક્યા.

Verse 24

अभूम भूरिशः शंभो न क्वापि स्थैर्यमागताः । इतोयोनेस्ततो योनौ ततो योनेस्ततोन्यतः

હે શંભો! અમે અસંખ્ય રીતે અસ્તિત્વમાં રહ્યા, છતાં ક્યાંય સ્થિરતા મળી નહીં. એક યોનિમાંથી બીજી યોનિમાં, અને ત્યાંથી ફરી અન્ય યોનિમાં એમ ભટક્યા.

Verse 25

पिनाकिन्क्वापि न प्रापि सुखलेशो मनागपि । इदानीं पुण्यसंभारैर्धर्मेश्वरविलोकनात्

હે પિનાકિન! ક્યાંય અમને સુખનો અતિસૂક્ષ્મ અંશ પણ મળ્યો નથી. પરંતુ હવે પુણ્યસંચયના બળે, ધર્મેશ્વરના દર્શનથી, અમામાં નવી અવસ્થા ઉદ્ભવી છે.

Verse 26

तापनेःसुतपो वह्निज्वालाप्रज्वलितैनसः । संवीक्ष्य त्र्यक्ष साक्षात्त्वां कृतकृत्या बभूविम

અગ્નિજ્વાળાઓ જેવી પ્રજ્વલિત પાપોથી દગ્ધ થઈ અમે કઠોર તપ કર્યું. હે ત્રિનેત્ર! તને સాక్షાત્ જોઈને અમે કૃતકૃત્ય બન્યા—અમારો હેતુ સિદ્ધ થયો.

Verse 27

तथापि चेद्वरो देयस्तिर्यक्ष्वस्मासु धूर्जटे । कृपणेष्वपि शोच्येषु ज्ञानं सर्वज्ञ देहि तत्

તથાપિ, હે ધૂર્જટે! અમે તિર્યક્‌ગતિમાં ભટકતા નીચા હોઈએ તો પણ જો વર આપવો હોય, તો આ દિન અને શોચનીય અમને પણ, હે સર્વજ્ઞ, મોક્ષદાયક તે જ્ઞાન આપો.

Verse 28

येन ज्ञानेन मुक्ताः स्मोऽमुष्मात्संसारबंधनात् । यंत्रिताः प्राकृतैः पाशैरदुर्भेद्यैश्च मादृशैः

જે જ્ઞાનથી અમે આ સંસારના બંધનમાંથી મુક્ત થયા છીએ, જોકે અમારા જેવા જીવો પ્રકૃતિના અભેદ્ય પાશથી બંધાયેલા હોય છે.

Verse 29

ऐंद्रं पदं न वांछामो न चांद्रं नान्यदेव हि । वाञ्छामः केवलं मृत्युं काश्यां शंभोऽपुनर्भवम्

હે શંભુ! અમે ઈન્દ્રનું પદ નથી ઈચ્છતા, ન તો ચંદ્રનું કે ન તો અન્ય કોઈ દેવપદ. અમે તો માત્ર કાશીમાં મૃત્યુ ઈચ્છીએ છીએ, જેથી પુનર્જન્મ ન થાય.

Verse 30

त्वत्सान्निध्याद्विजानीमः सर्वज्ञ सकलं वयम् । यथा चंदनसंसर्गात्सर्वे सुरभयो द्रुमाः

હે સર્વજ્ઞ! તમારા સાન્નિધ્યથી અમે બધું જાણીએ છીએ, જેમ ચંદનના સંપર્કથી તમામ વૃક્ષો સુગંધિત થઈ જાય છે.

Verse 31

एतदेव परं ज्ञानं संसारोच्छित्तिकारणम् । वपुर्विसर्जनं काले यत्तवानंदकानने

આ જ પરમ જ્ઞાન છે અને સંસારના ઉચ્છેદનું કારણ છે: કે યોગ્ય સમયે તમારા આનંદકાનન (કાશી) માં દેહત્યાગ કરવો.

Verse 32

निर्मथ्य विष्वग्वाग्जालं सारभूतमिदं परम् । ब्रह्मणोदीरितं पूर्वं काश्यां मुक्तिस्तनुत्यजाम्

તમામ વાગ્જાળનું મંથન કરીને આ પરમ સાર કાઢવામાં આવ્યો છે, જે પૂર્વે બ્રહ્માજીએ કહ્યો હતો: કાશીમાં દેહત્યાગ કરનારાઓને મુક્તિ મળે છે.

Verse 33

यद्वाच्यं बहुभिर्ग्रंथैस्तदष्टाभिरिहाक्षरैः । हरिणोक्तं रविपुरः कैवल्यं काशिसंस्थितौ

અસંખ્ય ગ્રંથો જે તત્ત્વ કહેવા ઇચ્છે છે, તે અહીં આઠ અક્ષરમાં જ કહેવાયું છે—રવિના સમક્ષ હરિએ કહ્યું: ‘કાશીમાં સ્થિત રહેનારને કૈવલ્ય મળે છે.’

Verse 34

याज्ञवल्क्यो मुनिवरः प्रोक्तवान्मुनिसंसदि । रवेरधीत्य निगमान्काश्यामंते परं पदम्

મુનિસભામાં મુનિશ્રેષ્ઠ યાજ્ઞવલ્ક્યે કહ્યું—‘રવિ પાસેથી નિગમો (વેદો) અધ્યયન કરીને, અંતે કાશીમાં પરમ પદ પ્રાપ્ત થાય છે.’

Verse 35

स्वामिनापि जगद्धात्री पुरतो मंदराचले । इदमेव पुरा प्रोक्तं काशीनिर्वाणजन्मभूः

સ્વામીએ પણ જગદ્ધાત્રીના સમક્ષ મંદરાચલ પર પૂર્વે આ જ કહ્યું હતું—‘કાશી નિર્વાણની જન્મભૂમિ છે.’

Verse 36

कृष्णद्वैपायनोप्येवं शंभो वक्ष्यति नान्यथा । यत्रविश्वेश्वरः साक्षान्मुक्तिस्तत्र पदेपदे

હે શંભો, કૃષ્ણદ્વૈપાયન (વ્યાસ) પણ એમ જ કહેશે, અન્યથા નહીં—જ્યાં સાક્ષાત્ વિશ્વેશ્વર છે, ત્યાં પગલે પગલે મુક્તિ છે।

Verse 37

वदंत्यन्येपि मुनयस्तीर्थसंन्यासकारिणः । चिरंतना लोमशाद्याः काशिका मुक्तिकाशिका

તીર્થ અને સંન્યાસની પરંપરા સ્થાપનાર લોમશ આદિ પ્રાચીન મુનિઓ પણ કહે છે—‘કાશિકા જ મુક્તિકાશિકા, મુક્તિ આપનાર કાશી.’

Verse 38

वयमप्येवं जानीमो यत्र स्वर्गतरंगिणी । आनंदकानने शंर्भोमोक्षस्तत्रैव निश्चितम्

અમે પણ એમ જ જાણીએ છીએ—જ્યાં સ્વર્ગ-સરિતા વહે છે; હે શંભુ, આનંદકાનનમાં જ મોક્ષ નિઃસંદેહ નિશ્ચિત છે.

Verse 39

भूतं भावि भविष्यं यत्स्वर्गे मर्त्ये रसातले । तत्सर्वमेव जानीमो धर्मेशानुग्रहात्परात्

ભૂત, વર્તમાન અને ભવિષ્ય—સ્વર્ગમાં, મર્ત્યમાં કે રસાતળમાં—જે કંઈ છે, તે સર્વ અમે ધર્મરાજના પરમ અનુગ્રહથી સંપૂર્ણ જાણીએ છીએ.

Verse 40

अतो हिरण्यगर्भोक्तं हरिप्रोक्तं मुनीरितम् । भवतोक्तं च निखिलं शंभो जानीमहे वयम्

અતએવ હિરણ્યગર્ભ (બ્રહ્મા)એ જે કહ્યું, હરિ (વિષ્ણુ)એ જે કહ્યું, મુનિઓએ જે ઉચ્ચાર્યું, અને તમે જે કહો છો—હે શંભુ—તે સર્વ અમે સંપૂર્ણ જાણીએ છીએ.

Verse 41

करामलकवत्सर्वमेतद्ब्रह्मांडगोलकम् । अस्मद्वाग्गोचरेऽस्त्येव धर्मपीठनिषेवणात्

આ સમગ્ર બ્રહ્માંડ-ગોળક અમારે માટે હથેળીમાં રહેલા આમળા સમાન છે—વાણી અને બોધની પહોંચમાં—કારણ કે અમે ધર્મપીઠની સેવા કરી છે.

Verse 42

धर्मराजस्य तपसा तिर्यञ्चोपि वयं विभो । जाताः स्म निर्विकल्पं हि सर्वज्ञानस्य भाजनम्

ધર્મરાજના તપના પ્રભાવથી—અમે તો પક્ષી માત્ર હોઈએ છતાં, હે વિભો—નિઃસંદેહ સર્વજ્ઞાનના પાત્ર બન્યા છીએ.

Verse 43

मधुरं मृदुलं सत्यं स्वप्रमाणं सुसंस्कृतम् । हितं मितं सदृष्टांतं श्रुत्वा पक्षिसुभाषितम्

પક્ષીઓના સુભાષિત વચનો—મધુર, મૃદુ, સત્ય, સ્વપ્રમાણ, સુસંસ્કૃત; હિતકર, મિત અને યોગ્ય દૃષ્ટાંતોથી સમર્થિત—સાંભળીને (તે) અંતરમાં અત્યંત પ્રભાવિત થયો।

Verse 44

देवोतिविस्मयापन्नो ऽवर्णयत्पीठगौरवम् । त्रैलोक्यनगरे चात्र काशीराजगृहं मम

અતિશય વિસ્મયથી વ્યાપ્ત દેવએ તે પવિત્ર પીઠનું ગૌરવ વર્ણવ્યું; અને અહીં, ત્રૈલોક્ય-નગર સમાન આ નગરીમાં, કાશીમાં આવેલ મારા રાજગૃહની પણ વાત કરી।

Verse 45

तत्रापि भोगभवनमनर्घ्यमणिनिर्मितम् । मोक्षलक्ष्मीविलासाख्यः प्रासादो मेति शर्मभूः

ત્યાં પણ અનર્ઘ્ય મણિઓથી નિર્મિત એક ભોગભવન હતું—‘મોક્ષલક્ષ્મીવિલાસ’ નામનો મારો પ્રાસાદ, જે મને પરમ આનંદ આપનાર હતો।

Verse 46

पतत्त्रिणो पिमुच्यंते यं कुर्वाणाः प्रदक्षिणम् । स्वेच्छया विचरंतः खे खेचरा अपि देवताः

જેનાં પ્રદક્ષિણ કરવાથી પંખીઓ પણ મુક્ત થાય છે; અને આકાશમાં વિચરતા ખેચર દેવતાઓ પણ ત્યાં સ્વેચ્છાએ વિહાર કરે છે।

Verse 47

मोक्षलक्ष्मीविलासाख्य प्रासादस्य विलोकनात् । शरीराद्दूरतो याति ब्रह्महत्यापि नान्यथा

‘મોક્ષલક્ષ્મીવિલાસ’ નામના પ્રાસાદનું માત્ર દર્શન કરવાથી જ બ્રહ્મહત્યાનું પાપ પણ શરીરથી દૂર ચાલી જાય છે—અન્યથા નહીં।

Verse 48

मोक्षलक्ष्मीविलासस्य कलशो यैर्निरीक्षतः । निधानकलशास्तांस्तु न मुंचंति पदेपदे

જે મુક્તિ અને લક્ષ્મીના વિલાસ-ભવનના કલશનું દર્શન કરે છે, તેમને સમૃદ્ધિના નિધાન-કલશો પગલે પગલે કદી ત્યજતા નથી।

Verse 49

दूरतोपि पताकापि मम प्रासादमूर्धगा । नेत्रातिथी कृता यैस्तु नित्यं तेऽतिथयो मम

દૂરથી પણ જે મારા પ્રાસાદના શિખર પરની ધ્વજાને આંખોના અતિથિ બનાવે છે, તેઓ જ નિત્ય મારા અતિથિ બને છે।

Verse 50

भूमिं भित्त्वा स्वयं जातस्तत्प्रासादमिषेण हि । आनंदाख्यस्य कंदस्य कोप्येष परमोंकुरः

આ ભૂમિને ભેદીને સ્વયં ઉત્પન્ન થયું છે—જાણે તે પ્રાસાદના બહાને; ‘આનંદ’ નામના કંદનો આ પરમ અંકુર છે।

Verse 51

ब्रह्मादिस्थावरांतानि यत्र रूपण्यनेकशः । मामेवोपासते नित्यं चित्रं चित्रगतान्यपि

જ્યાં બ્રહ્માથી લઈને સ્થાવર સુધી અનેક રૂપો નિત્ય માત્ર મારી જ ઉપાસના કરે છે; અદ્ભુત એ કે ત્યાં ચિત્રોમાં રહેલી આકૃતિઓ પણ મારી જ આરાધના કરે છે।

Verse 52

ससौधो मेखिले लोके स्थानं परमनिर्वृतेः । रतिशाला स मे रम्या स मे विश्वासभूमिका

આ પરિઘબદ્ધ લોકમાં તે સૌધ મારી પરમ નિર્વૃતિ-આનંદનું સ્થાન છે; તે રમ્ય શાળા મારી રતિશાળા છે, અને તે જ ભક્તો પ્રત્યે મારા અંતરંગ વિશ્વાસની ભૂમિકા છે।

Verse 53

मम सर्वगतस्यापि प्रासादोयं परास्पदम् । परं ब्रह्म यदाम्नातं परमोपनिषद्गिरा । अमूर्तं तदहं मूर्तो भूयां भक्तकृपावशात्

હું સર્વવ્યાપી હોવા છતાં આ પ્રાસાદ મારું પરમ આસન છે. ઉપનિષદોની પરમ વાણી જે પરબ્રહ્મને પ્રગટ કરે છે તે હું જ છું; અમૂર્ત હોવા છતાં ભક્તો પર કરુણાવશ હું મૂર્તરૂપ ધારણ કરું છું.

Verse 54

नैःश्रेयस्याः श्रियो धाम तद्याम्यां मंडपोस्ति मे । तत्राहं सततं तिष्ठे तत्सदोमंडपं मम

દક્ષિણ દિશામાં મારું એક મંડપ છે, જે નૈઃશ્રેયસ-શ્રીનું ધામ છે. ત્યાં હું સદા નિવાસ કરું છું; એ જ મારું સભા-મંડપ છે.

Verse 55

निमेषार्धप्रमाणं च कालं तिष्ठति निश्चलः । तत्र यस्तेन वै योगः समभ्यस्तः समाः शतम्

જે ત્યાં અર્ધ નિમેષ જેટલો સમય પણ અચળ રહે છે, માત્ર એટલાથી ત્યાંનો યોગાભ્યાસ અન્યત્રના સો વર્ષના અભ્યાસ સમાન ગણાય છે.

Verse 56

निर्वाणमंडपं नाम तत्स्थानं जगतीतले । तत्रर्चं संजपन्नेकां लभेत्सर्वश्रुतेः फलम्

પૃથ્વી પર તે સ્થાન ‘નિર્વાણ-મંડપ’ નામે પ્રસિદ્ધ છે. ત્યાં અર્ચામૂર્તિ સમક્ષ એક જ મંત્રનો જપ કરવાથી સર્વ શ્રુતિનું ફળ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 57

प्राणायामं तु यः कुर्यादप्येकं मुक्तिमंडपे । तेनाष्टांगः समभ्यस्तो योगोऽन्यत्रायुतं समाः

‘મુક્તિ-મંડપ’માં જે એક પણ પ્રાણાયામ કરે છે, તેનાથી અષ્ટાંગયોગનો અભ્યાસ અન્યત્ર દસ હજાર વર્ષના સમાન માનવામાં આવે છે.

Verse 58

निर्वाणमंडपे यस्तु जपेदेकं षडक्षरम् । कोटिरुद्रेण जप्तेन यत्फलं तस्य तद्भवेत्

નિર્વાણમંડપમાં જે કોઈ ષડાક્ષર મંત્રનું એકવાર પણ જપ કરે, તેને કોટિરુદ્ર-જપ જેટલું જ ફળ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 59

शुचिर्गंगांभसि स्नातो यो जपेच्छतरुद्रियम् । निर्वाणमंडपे ज्ञेयः स रुद्रो द्विजवेषभृत्

જે શુદ્ધ થઈ ગંગાજળમાં સ્નાન કરીને શતરુદ્રીયનું જપ કરે, તેને નિર્વાણમંડપમાં દ્વિજવેષ ધારણ કરેલો સ્વયં રુદ્ર જ જાણવો.

Verse 60

ब्रह्मयज्ञसकृत्कृत्वा मम दक्षिणमंडपे । ब्रह्मलोकमवाप्याथ परं ब्रह्माधिगच्छति

મારા દક્ષિણમંડપમાં બ્રહ્મયજ્ઞ એકવાર પણ કરવાથી, તે બ્રહ્મલોકને પામે છે અને ત્યારબાદ પરબ્રહ્મને અનુભવે છે.

Verse 61

धर्मशास्त्रं पुराणानि सेतिहासानि तत्र यः । पठेन्निरभिलाषुः सन्स वसेन्मम वेश्मनि

ત્યાં જે નિરભિલાષ રહી ધર્મશાસ્ત્ર, પુરાણો અને ઇતિહાસો વાંચે છે, તે મારા જ ધામમાં વસે છે.

Verse 62

तिष्ठेदिंद्रियचापल्यं यो निवार्य क्षणं कृती । निर्वाणमंडपेन्यत्र तेन तप्तं महत्तपः

નિર્વાણમંડપમાં જે સમર્થ પુરુષ ક્ષણમાત્ર પણ ઇન્દ્રિયોની ચપળતા રોકી સ્થિર રહે, તેણે મહાન તપ કર્યું એમ જાણવું.

Verse 63

वायुभक्षणतोन्यत्र यत्पुण्यं शरदां शतम् । तत्पुण्यं घटिकार्धेन मौनं दक्षिणमंडपे

અન્યત્ર વાયુભક્ષણ (અતિ કઠોર ઉપવાસ) કરીને સો શરદોમાં જે પુણ્ય મળે, તે જ પુણ્ય દક્ષિણ મંડપમાં અર્ધ ઘટિકા મૌન રાખવાથી પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 64

मितं कृष्णलकेनापि योदद्यान्मुक्तिमंडपे । स्वर्णं सौवर्णयानेन स तु संचरते दिवि

મુક્તિ મંડપમાં માપીને માત્ર એક કૃષ્ણલક જેટલું પણ સોનું દાન કરનાર, સોનાના યાનમાં બેસીને સ્વર્ગમાં વિહરે છે।

Verse 65

तत्रैकं जागरं कुर्याद्यस्मिन्कस्मिन्दिनेपि यः । उपोषितोर्चयेल्लिंगं स सर्वव्रतपुण्यभाक्

જે ત્યાં કોઈ પણ દિવસે એક રાત્રિ જાગરણ કરે, ઉપવાસ રાખીને લિંગની પૂજા કરે, તે સર્વ વ્રતોના પુણ્યનો ભાગી બને છે।

Verse 66

तत्र दत्त्वा महादानं तत्र कृत्वा महाव्रतम् । तत्राधीत्याखिलं वेदं च्यवते न नरो दिवः

ત્યાં મહાદાન આપીને, ત્યાં મહાવ્રત કરીને, અને ત્યાં જ સમગ્ર વેદનું અધ્યયન કરીને—એવો મનુષ્ય સ્વર્ગમાંથી કદી ચ્યૂત થતો નથી।

Verse 67

प्रयाणं कुर्वते यस्य प्राणा मे मुक्तिमंडपे । समामनुप्रविष्टोत्र तिष्ठेद्यावदहं खलु

જેનાં પ્રાણ મારા મુક્તિ મંડપમાં પ્રસ્થાન કરે છે, તેની સાથે હું સ્વયં ત્યાં પ્રવેશ કરું છું અને હું ઇચ્છું તેટલો સમય ત્યાં જ સ્થિર રહું છું।

Verse 68

जलक्रीडां सदा कुर्यां ज्ञानवाप्यां सहोमया । यदंबुपानमात्रेण ज्ञानं जायेत निमर्लम्

હું ઉમા સાથે જ્ઞાનવાપીમાં સદા જલક્રીડા કરું છું. તે જળનું માત્ર પાન કરવાથી નિર્મળ જ્ઞાન પ્રગટે છે.

Verse 69

तज्जलक्रीडनस्थानं मम प्रीतिकरं महत् । अमुष्मिन्राजसदने जाड्यहृज्जलपूरितम्

એ જ જલક્રીડાનું સ્થાન મને અત્યંત પ્રિય છે. તે રાજસદનમાં હૃદયની જડતા દૂર કરનારું જળ ભરેલું છે.

Verse 70

तत्प्रासादपुरोभागे मम शृंगारमंडपः श्री । पीठं तद्धि विज्ञेयं निःश्रीकश्रीसमर्पणम्

તે પ્રાસાદના અગ્રભાગે મારો શુભ શ્રી-શૃંગારમંડપ છે. તે પવિત્ર પીઠ છે, જે નિઃશ્રીકને પણ શ્રી અર્પે છે.

Verse 71

मदर्थं तत्र यो दद्याद्दुकूलानि शुचीन्यहो । माल्यानि सुविचित्राणि यक्षकर्दमवंति च

જે ત્યાં મારા હિતાર્થે શુદ્ધ વસ્ત્રો અર્પે છે, તેમજ અતિ વિચિત્ર માળાઓ અને યક્ષોને યોગ્ય સુગંધિત લેપ પણ ચઢાવે છે.

Verse 72

नाना नेपथ्यवस्तूनि पूजोपकरणाऽन्यपि । स श्रियालंकृतस्तिष्ठेद्यत्र कुत्रापि सत्तमः

વિવિધ અલંકારસામગ્રી અને અન્ય પૂજોપકરણો પણ અર્પણ કરવાથી, તે સત્તમ પુરુષ જ્યાં ક્યાંય રહે ત્યાં શ્રીથી અલંકૃત રહે છે.

Verse 73

निर्वाणलक्ष्मीर्वृणुते तं निर्वाणपदाप्तये । यत्र कुत्रापि निधनं प्राप्नुयादपि स ध्रुवम्

નિર્વાણ-લક્ષ્મી મોક્ષપદની પ્રાપ્તિ માટે તે ભક્તને વરે છે. તે ક્યાંય પણ દેહત્યાગ પામે તોય, તેના માટે મુક્તિદાયી ગતિ નિશ્ચિત રીતે ધ્રુવ રહે છે.

Verse 74

मोक्षलक्ष्मीविलासाख्य प्रासादस्योत्तरे मम । ऐश्वर्यमडपं रम्यं तत्रैश्वर्यं ददाम्यहम्

મારા ‘મોક્ષ-લક્ષ્મી-વિલાસ’ નામના પ્રાસાદના ઉત્તરે રમ્ય ‘ઐશ્વર્ય-મંડપ’ છે. ત્યાં હું ભક્તોને ઐશ્વર્ય—સમૃદ્ધિ અને પ્રભુત્વ—અર્પું છું.

Verse 75

मत्प्रासादैंद्रदिग्भागे ज्ञानमंडपमस्ति यत् । ज्ञानं दिशामि सततं तत्र मां ध्यायतां सताम्

મારા પ્રાસાદના પૂર્વ દિશાભાગમાં ‘જ્ઞાન-મંડપ’ છે. ત્યાં જે સજ્જનો મારું ધ્યાન કરે છે, તેમને હું સતત જ્ઞાન પ્રદાન કરું છું.

Verse 76

भवानि राजसदने ममास्ति हि महानसम् । यत्तत्रोपहृतं पुण्यं निर्विशामि मुदैव तत्

હે ભવાની, રાજસદનમાં મારી મહાન રસોડું નિશ્ચયે છે. ત્યાં અર્પિત થતું પુણ્ય નૈવેદ્ય હું આનંદપૂર્વક ગ્રહણ કરું છું.

Verse 77

विशालाक्ष्या महासौधे मम विश्रामभूमिका । तत्र संसृतिखिन्नानां विश्रामं श्राणयाम्यहम्

વિશાલાક્ષીના મહાપ્રાસાદમાં મારું વિશ્રામસ્થાન છે. ત્યાં સંસારભ્રમણથી થાકેલા જનને હું વિશ્રાંતિ અર્પું છું.

Verse 78

नियमस्नानतीर्थं च चक्रपुष्करिणी मम । तत्र स्नानवतां पुंसां तन्नैर्मल्यं दिशाम्यहम्

આ મારું નિયમ-સ્નાનનું પવિત્ર તીર્થ—ચક્રપુષ્કરિણી છે. ત્યાં સ્નાન કરનાર મનુષ્યોને હું સ્વયં નિર્મળતા અને નિષ્કલંક પવિત્રતા અર્પું છું.

Verse 79

यदाहुः परमं तत्त्वं यदाहुर्ब्रह्मसत्तमम् । स्वसंवेद्यं यदाहुश्च तत्तत्रांते दिशाम्यहम्

જેને તેઓ પરમ તત્ત્વ કહે છે, જેને સર્વોત્તમ બ્રહ્મ કહે છે, અને જેને સ્વસંવેદ્ય—પોતે જ પોતે જાણી શકાય તેવું—કહે છે, તે જ હું ત્યાં પરમ અંતે પ્રગટ કરું છું.

Verse 80

यदाहुस्तारकं ज्ञानं यदाहुरतिनिर्मलम् । स्वात्मारामं यदाहुश्च तत्तत्रांते दिशाम्यहम्

જે જ્ઞાનને તેઓ ‘તારક’ કહે છે, જેને અતિ નિર્મળ કહે છે, અને જેને સ્વાત્મારામ—આત્મામાં જ રમણ કરનાર—કહે છે, તે જ હું ત્યાં પરમ અંતે પ્રગટ કરું છું.

Verse 81

जगन्मंगलभूर्यात्र परमा मणिकर्णिका । विपाशयामि तत्राहं कर्मभिः पाशितान्पशून्

જગતને મંગલ આપનાર પરમ યાત્રા-તીર્થ—આ મણિકર્ણિકા છે. ત્યાં હું કર્મપાશથી બંધાયેલા જીવોને બંધન શિથિલ કરી મુક્ત કરું છું.

Verse 82

निर्वाणश्राणने यत्र पात्रापात्रं न चिंतये । आनंदकानने तन्मे दानस्थानं दिवानिशम्

‘નિર્વાણ-શ્રાણન’માં, જ્યાં હું પાત્ર-અપાત્રનો વિચાર કરતો નથી, તે આનંદકાનનમાં મારું દાનસ્થાન દિવસ-રાત રહે છે.

Verse 83

भवांबुधौ महागाधे प्राणिनः परिमज्जतः । भूत्वैव कर्णधारोंते यत्र संतारयाम्यहम्

આ મહાગહન, અપરિમિત ભવસાગરમાં જ્યારે પ્રાણીઓ ડૂબવા લાગે છે, ત્યારે અંતિમ ક્ષણે હું જ તેમનો કર્ણધાર બની તેમને પાર ઉતારું છું.

Verse 84

सौभाग्यभाग्यभूर्या वै विख्याता मणिकर्णिका । ददामि तस्यां सर्वस्वमग्रजायांत्यजाय वा

સૌભાગ્ય અને ભાગ્યની મહાભૂમિ તરીકે વિખ્યાત મણિકર્ણિકામાં હું સર્વસ્વ આપું છું—શ્રેષ્ઠને પણ અને ત્યજાયેલાને પણ.

Verse 85

महासमाधिसंपन्नैर्वेदांतार्थ निषेविभिः । दुष्प्रापोन्यत्र यो मोक्षः शोच्यैरपि स लभ्यते

જે મોક્ષ અન્યત્ર મહાસમાધિ-સંપન્ન અને વેદાંતાર્થ-સેવકોને પણ દુર્લભ છે, તે અહીં શોચનીય અને પતિતોને પણ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 86

दीक्षितो वा दिवाकीर्तिः पंडितो वाप्यपंडितः । तुल्यो मे मोक्षदीक्षायां संप्राप्य मणिकर्णिकाम्

દીક્ષિત હોય કે દિવસની જેમ પ્રસિદ્ધ, પંડિત હોય કે અપંડિત—મણિકર્ણિકામાં પહોંચતાં મારી મોક્ષદીક્ષામાં સૌ સમાન છે.

Verse 87

यत्त्यागेन्यत्र कृपणस्तत्प्राप्य मणिकर्णिकाम् । ददामि जंतुमात्राय सर्वस्वं चिरसंचितम्

કૃપણ અન્યત્ર જે મહાત્યાગથી જ છોડે છે, તે મણિકર્ણિકાને પામતાં હું દરેક જીવમાત્રને ચિરકાળથી સંચિત સર્વસ્વ અર્પણ કરું છું.

Verse 88

यदि दैवादिह प्राप्तस्त्रिसंयोगोऽतिदुर्घटः । अविचारं तदा देयं सर्वस्वं चिरसंचितम्

જો દૈવયોગે અહીં આ અતિદુર્લભ ‘ત્રિસંયોગ’ પ્રાપ્ત થાય, તો વિલંબ વિના લાંબા સમયથી સંચિત સર્વસ્વ પણ દાનમાં અર્પણ કરવું જોઈએ।

Verse 89

शरीरमथ संपत्तिरथ सा मणिकर्णिका । त्रिसंयोगोयमप्राप्यो देवैरिंद्रादिकैरपि

માનવ શરીર, ભૌતિક સંપત્તિ અને તે મણિકર્ણિકા—આ ‘ત્રિસંયોગ’ ઇન્દ્રાદિ દેવોને પણ અપ્રાપ્ય છે।

Verse 90

पुनः पुनर्विचार्येति जंतुमात्रेभ्य एव च । निर्वाणलक्ष्मीं यच्छामि सदोपमणिकर्णिकम्

અતએવ વારંવાર વિચાર કરીને—સમસ્ત જીવો માટે—હું નિર્વાણ-લક્ષ્મી અર્પું છું; કારણ કે મણિકર્ણિકા સદા પરમ છે।

Verse 91

मुक्तिदा न मही सा मे वाराणस्यां महीयसी । तन्मही रजसा साम्यं त्रिलोक्यपि न चोद्वहेत्

વારાણસીમાં મારી તે ભૂમિ માત્ર ‘માટી’ નથી; તે મુક્તિ આપનારી મહામહિમાવાળી છે. તેની ધૂળની સમતા ત્રિલોક પણ ધારણ કરી શકતું નથી।

Verse 92

परं लिंगार्चनस्थानमविमुक्तेश्वरेश्वरम् । तत्र पूजां सकृत्कृत्वा कृतकृत्यो नरो भवेत्

અવિમુક્તેશ્વર લિંગાર્ચનનું પરમ સ્થાન છે. ત્યાં એકવાર પણ પૂજા કરવાથી મનુષ્ય કૃતકૃત્ય બને છે।

Verse 93

सायं पाशुपतीं संध्यां कुर्यां पशुपतीश्वरे । विभूतिधारणात्तत्र पशुपाशैर्न बध्यते

સાંજે પશુપતીશ્વરે પાશુપતી સંધ્યા કરવી જોઈએ. ત્યાં વિભૂતિ ધારણ કરવાથી જીવને બાંધનારા પશુપાશોના બંધનમાં બંધાતો નથી.

Verse 94

प्रातःसध्याकरोम्येव सदोंकारनिकेतने । तत्रैकापि कृता संध्या सर्वपातककृंतनी

પ્રાતઃકાળે હું સદા ઓંકાર-નિકેતનમાં સંધ્યા કરું છું. ત્યાં કરેલી એક પણ સંધ્યા સર્વ પાતકોને કાપી નાંખે છે.

Verse 96

रत्नेश्वरोर्चितो दद्यान्महारत्नानि भक्तितः । रत्नैः समर्च्य तल्लिंगं स्त्रीरत्नादि लभेन्नरः

રત્નેશ્વરની આરાધનામાં ભક્તિપૂર્વક મહારત્નો અર્પણ કરવા જોઈએ. તે લિંગની રત્નોથી સમર્ચના કરવાથી મનુષ્ય સ્ત્રી-રત્ન વગેરે અમૂલ્ય વરદાન પામે છે.

Verse 97

विष्टपत्रितयांतःस्थोप्यहं लिंगे त्रिविष्टपे । तिष्ठामि सततं भक्तमनोरथसमृद्धये

ત્રિવિષ્ટપ (ત્રિલોક)માં સ્થિત હોવા છતાં હું આ લિંગમાં સદૈવ નિવાસ કરું છું, ભક્તના હૃદયકામનાઓની પૂર્ણ સમૃદ્ધિ માટે.

Verse 98

विरजस्कं महापीठं तत्र संसेव्य मानवः । विरजा जायते नूनं चतुर्नद कृतोदकः

‘વિરજસ્ક’ નામના તે મહાપીઠની સેવા કરવાથી મનુષ્ય નિશ્ચિતે નિર્મળ બને છે. ત્યાં ચાર નદીઓના જળથી ઉદકકર્મ કરનાર ખરેખર શુદ્ધ થાય છે.

Verse 99

वसामि कृत्तिवासेहं सदा प्रति चतुर्दशि । अत्र जागरणं कृत्वा चतुर्दश्यां न गर्भभाक्

હું અહીં કૃત્તિવાસમાં પ્રત્યેક ચતુર્દશીએ સદા નિવાસ કરું છું. તે ચતુર્દશીએ અહીં જાગરણ કરનારને ફરી ગર્ભજન્મ થતો નથી.

Verse 100

पितृप्रीतिप्रदं पीठं वृषभध्वजसंज्ञकम् । पितृतर्पणकृत्तत्र पितॄंस्तारयति क्षणात्

આ પુણ્ય પીઠ ‘વૃષભધ્વજ’ નામે પ્રસિદ્ધ છે અને પિતૃઓને પ્રીતિ આપે છે. ત્યાં પિતૃતર્પણ કરનાર ક્ષણમાં જ પિતૃઓનો ઉદ્ધાર કરે છે.

Verse 110

ममानुग्रहतः कीरानेतान्पश्य रवेः सुत । दिव्यविमानमारुह्य गंतारो मत्पुरं महत्

હે રવિપુત્ર! મારા અનુગ્રહથી આ કીરાઓને જો. તેઓ દિવ્ય વિમાનમાં આરોહણ કરીને મારા મહાન ધામે જશે.

Verse 113

आरुह्यते न यानेन दिव्यरूपवराः खगाः । कैलासमभिसंजग्मुर्धर्ममापृच्छ्यतेऽमलाः

તે પક્ષીઓ ઉત્તમ દિવ્યરૂપ ધારણ કરીને નિર્મળ થયા; તેમને કોઈ યાનમાં ચઢવાની જરૂર રહી નહીં. ધર્મ વિષે પૂછવા તેઓ કૈલાસે ગયા.