Adhyaya 45

Verse 1

व्यास उवाच । शृणु सूत महाबुद्धे यथा स्कंदेन भाषितम् । भविष्यं मम तस्याग्रे कुंभयोने महामते

વ્યાસે કહ્યું—હે મહાબુદ્ધિ સૂત, સ્કંદે જેમ કહ્યું તેમ સાંભળ. અને તે મહામતિ કુંભયોની (અગસ્ત્ય) સમક્ષ મારા વિષે જે ભવિષ્ય કહેવાયું, તે પણ સાંભળ.

Verse 2

स्कंद उवाच । निशामय महाभाग त्वं मैत्रावरुणे मुने । पाराशर्यो मुनिवरो यथा मोहमुपैष्यति

સ્કંદે કહ્યું—હે મહાભાગ મૈત્રાવરુણ મુનિ (અગસ્ત્ય), ધ્યાનથી સાંભળ. મુનિવર પારાશર્ય (વ્યાસ) કેવી રીતે મોહને પામશે, તે સાંભળ.

Verse 3

व्यस्य वेदान्महाबुद्धिर्नाना शाखा प्रभेदतः । अष्टादशपुराणानि सूतादीन्परिपाठ्य च

મહાબુદ્ધિમાન વ્યાસે વેદોને અનેક શાખા અને વિભાગ પ્રમાણે ગોઠવ્યા; તેમજ સૂત આદિ દ્વારા અષ્ટાદશ પુરાણોનું પણ યથાવિધી અધ્યાપન અને પરિપાઠ કરાવ્યો।

Verse 4

श्रुतिस्मृतिपुराणानां रहस्यं यस्त्वचीकरत् । महाभारतसंज्ञं च सर्वलोकमनोहरम्

જેણે શ્રુતિ, સ્મૃતિ અને પુરાણોના આંતરિક રહસ્યને પ્રકાશિત કર્યું—એ જ ‘મહાભારત’ નામે સર્વલોકમનોહર મહાગ્રંથની રચના કરી।

Verse 5

सर्वपापप्रशमनं सर्वशांतिकरं परम् । यस्य श्रवणमात्रेण ब्रह्महत्या विनश्यति

આ પરમ ઉપાય સર્વ પાપોનું શમન કરે છે અને સર્વ પ્રકારની શાંતિ આપે છે; જેના માત્ર શ્રવણથી જ બ્રહ્મહત્યાનું પાપ પણ નાશ પામે છે।

Verse 6

एकदा स मुनिः श्रीमान्पर्यटन्पृथिवीतले । संप्राप्तो नैमिषारण्यं यत्र संति मुनीश्वराः

એક વખત તે શ્રીમાન મુનિ પૃથ્વીતળ પર પરિભ્રમણ કરતાં કરતાં નૈમિષારણ્યમાં પહોંચ્યા, જ્યાં મુનીશ્વરો નિવાસ કરે છે।

Verse 7

अष्टाशीतिसहस्राणि शौनकाद्यास्तपोधनाः । त्रिपुंड्रितमहाभाला लसद्रुद्राक्षमालिनः

શૌનક આદિ તપોધન—અઠ્ઠ્યાસી હજાર—ત્યાં હાજર હતા; તેમના વિશાળ લલાટ પર ત્રિપુંડ્ર ચિહ્ન હતું અને તેઓ તેજસ્વી રુદ્રાક્ષમાળાઓ ધારણ કરતા હતા।

Verse 8

विभूतिधारिणो भक्त्या रुद्रसूक्तजपप्रियान् । लिंगाराधनसंसक्ताञ्छिवनामकृतादरान्

તેઓ ભક્તિપૂર્વક વિભૂતિ ધારણ કરતા, રુદ્રસૂક્તના જપમાં પ્રીત હતા; લિંગારાધનામાં લીન અને શિવનામ પ્રત્યે આદરભર્યા હતા.

Verse 9

एक एव हि विश्वेशो मुक्तिदो नान्य एव हि । इति ब्रुवाणान्सततं परिनिश्चितमानसान्

“વિશ્વેશ જ એકમાત્ર મુક્તિદાતા—બીજો કોઈ નથી.” એમ તેઓ સતત બોલતા; તેમના મન દૃઢ નિશ્ચયમાં સ્થિર હતા.

Verse 10

विलोक्य स मुनिर्व्यासस्तासर्वान्गिरिशात्मनः । उत्क्षिप्य तर्जनीमुच्चैः प्रोवाचेदं वचः पुनः

ગિરિશને અર્પિત એવા સૌને જોઈ મુનિ વ્યાસે તર્જની ઊંચી ઉઠાવી, ઊંચા સ્વરે ફરી આ વચન કહ્યું.

Verse 11

परिनिर्मथ्य वाग्जालं सुनिश्चित्यासकृद्बहु । इदमेकं परिज्ञातं सेव्यः सर्वेश्वरो हरिः

વાણીના જાળને મથન કરીને અને વારંવાર અનેક રીતે વિચાર કરીને આ એક નિષ્કર્ષ જાણાયો—સર્વેશ્વર હરિ જ સેવનીય છે.

Verse 12

वेदे रामायणे चैव पुराणेषु च भारते । आदिमध्यावसानेषु हरिरेकोऽत्र नापरः

વેદમાં, રામાયણમાં, પુરાણોમાં અને ભારતમાં—આદિ, મધ્ય અને અંતે—અહીં હરિ જ એક પ્રતિપાદિત છે; બીજો નથી.

Verse 13

सत्यं सत्यं त्रिसत्यं पुनः सत्यं न मृषा पुनः । न वेदादपरं शास्त्रं न देवोच्युततः परः

સત્ય, સત્ય, ત્રિવાર સત્ય; ફરી પણ તે સત્ય જ છે, કદી અસત્ય નથી. વેદથી પર કોઈ શાસ્ત્ર નથી, અને અચ્યુત (વિષ્ણુ)થી પર કોઈ દેવ નથી.

Verse 14

लक्ष्मीशः सर्वदो नान्यो लक्ष्मीशोप्यपवर्गदः । एक एव हि लक्ष्मीशस्ततो ध्येयो न चापरः

લક્ષ્મીપતિ સિવાય બીજો કોઈ સર્વફળદાતા નથી; અને લક્ષ્મીપતિ જ મોક્ષદાતા પણ છે. ખરેખર લક્ષ્મીશ એક જ છે; તેથી તેની જ ધ્યાન કરવું, બીજાનું નહીં.

Verse 15

भुक्तेर्मुक्तेरिहान्यत्र नान्यो दाता जनार्दनात् । तस्माच्चतुर्भुजो नित्यं सेवनीयः सुखेप्सुभिः

ભોગ અને મોક્ષ—અહીં અને પરત્ર—જનાર્દન સિવાય બીજો કોઈ દાતા નથી. તેથી સાચું કલ્યાણ ઇચ્છનારોએ ચતુર્ભુજ પ્રભુની નિત્ય સેવા કરવી જોઈએ.

Verse 16

विहाय केशवादन्यं ये सेवंतेल्पमेधसः । संसारचक्रे गहने ते विशंति पुनःपुनः

કેશવને છોડીને જે અલ્પબુદ્ધિ અન્યની સેવા કરે છે, તેઓ ઘોર સંસારચક્રમાં વારંવાર પ્રવેશે છે.

Verse 17

एक एव हि सर्वेशो हृषीकेशः परात्परः । तं सेवमानः सततं सेव्यस्त्रिजगतां भवेत्

સર્વેશ્વર એક જ છે—પરાત્પર હૃષીકેશ. જે સતત તેની સેવા કરે છે, તે ત્રિલોકમાં સેવનીય અને માનનીય બને છે.

Verse 18

एको धर्मप्रदो विष्णुस्त्वेको बह्वर्थदो हरिः । एकः कामप्रदश्चक्री त्वेको मोक्षप्रदोच्युतः

ધર્મ આપનાર એકમાત્ર વિષ્ણુ છે; બહુવિધ સમૃદ્ધિ આપનાર એકમાત્ર હરિ છે. ચક્રધારી પ્રભુ જ ઇચ્છાઓ પૂર્ણ કરે છે; અચ્યુત જ મોક્ષદાતા કહેવાય છે.

Verse 19

शार्ङ्गिणं ये परित्यज्य देवमन्यमुपासते । ते सद्भिश्च बहिष्कार्या वेदहीना यथा द्विजाः

શારઙ્ગિણ (વિષ્ણુ)ને ત્યજી અન્ય દેવની ઉપાસના કરનારાઓ સદ્ભક્તો દ્વારા ત્યાજ્ય છે—જેમ વેદવિહિન દ્વિજ.

Verse 20

श्रुत्वेति वाक्यं व्यासस्य नैमिषारण्यवासिनः । प्रवेपमानहृदयाः परिप्रोचुरिदं वचः

વ્યાસના આ વચન સાંભળી નૈમિષારણ્યવાસીઓ—હૃદય કંપતાં—તેમને આ પ્રશ્નવાણી પુછવા લાગ્યા.

Verse 21

ऋषय ऊचुः । पाराशर्य मुने मान्यस्त्वमस्माकं महामते । यतो वेदास्त्वया व्यस्ताः पुराणान्यपि वेत्ति यत्

ઋષિઓએ કહ્યું—હે પારાશર્ય મુનિ, હે મહામતે! તમે અમારે માટે પૂજ્ય છો; કારણ કે વેદોનું વિભાજન તમે કર્યું છે અને પુરાણોનું પણ તમને જ્ઞાન છે.

Verse 22

यतश्च कर्ता त्वमसि महतो भारतस्य वै । धर्मार्थकाममोक्षाणां विनिश्चयकृतो ध्रुवम्

અને કારણ કે તમે મહાન ભારતના કર્તા છો, તેથી ધર્મ-અર્થ-કામ-મોક્ષ વિષયે નિશ્ચિત નિર્ધારણ કરનાર તમે જ નિશ્ચયે છો.

Verse 23

तत्त्वज्ञः कोपरश्चात्र त्वत्तः सत्यवतीसुत । भवता यत्प्रतिज्ञातं निश्चित्योक्षिप्यतर्जनीम्

હે સત્યવતીસુત (વ્યાસ)! તું તત્ત્વજ્ઞ છે; તો અહીં તારા કરતાં વધુ ક્રોધી કોણ? તું જે પ્રતિજ્ઞા કરી હતી તેને દૃઢ નક્કી કરીને તર્જની ઊંચી કરી કઠોર ભારપૂર્વક સંકેત કર્યો।

Verse 24

अस्मिन्माणवकास्तत्र परिश्रद्दधते नहि । प्रतिज्ञा तस्य वचसस्तव श्रद्धा भवेत्तदा

આ વિષયમાં અહીંના માણવકો (વિદ્યાર્થીઓ) સંપૂર્ણ વિશ્વાસ ધરાવતા નથી. તારા વચનમાં ત્યારે જ શ્રદ્ધા થશે, જ્યારે તે વાત પ્રતિજ્ઞારૂપે કર્મમાં સિદ્ધ થશે।

Verse 25

यदाऽनंदवने शंभोः प्रतिजानासि वै वचः

જ્યારે તું શંભુ (શિવ)ના આનંદવનમાં ખરેખર તારો વચન પ્રતિજ્ઞારૂપે જાહેર કરેશે…

Verse 26

गच्छ वाराणसीं व्यास यत्र विश्वेश्वरः स्वयम् । न तत्र युगधर्मोस्ति न च लग्ना वसुंधरा

હે વ્યાસ! વારાણસી જા, જ્યાં સ્વયં વિશ્વેશ્વર વિરાજે છે. ત્યાં યુગધર્મનું બંધન નથી, અને વસુંધરા પણ સામાન્ય મર્યાદાથી બંધાયેલી નથી।

Verse 27

इति श्रुत्वा मुनिर्व्यासः किंचित्कुपितवद्धृदि । जगाम तूर्णं सहितः स्वशिष्यैरयुतोन्मितैः

આ સાંભળીને મુનિ વ્યાસના હૃદયમાં થોડું ક્રોધ ઊઠ્યો હોય તેમ થયું. તેઓ પોતાના અસંખ્ય શિષ્યો સાથે ત્વરિત પ્રસ્થાન કરી ગયા।

Verse 28

प्राप्य वाराणसीं व्यासः स्नात्वा पंचनदे ह्रदे । श्रीमन्माधवमभ्यर्च्य ययौ पादोदकं ततः

વારાણસી પહોંચીને વ્યાસે પંચનદ હ્રદમાં સ્નાન કર્યું. પછી શ્રીમાન્ માધવની પૂજા કરીને, ત્યારબાદ પ્રભુના પાદોદકને પ્રાપ્ત કરવા આગળ વધ્યા.

Verse 29

तत्र स्नानादिकं कृत्वा दृष्ट्वा चैवादिकेशवम् । पंचरात्रं ततः कृत्वा वैष्णवैरभिनंदितः

ત્યાં સ્નાનાદિ વિધિઓ કરીને અને આદિકેશવના દર્શન કરીને, પછી તેમણે પંચરાત્ર વ્રત કર્યું; અને વૈષ્ણવો દ્વારા અભિનંદિત થયા.

Verse 30

अग्रतः पृष्ठतः शंखैर्वाद्यमानैः प्रमोदितः । जयविष्णो हृषीकेश गोविंद मधुसूदन

આગળ અને પાછળ શંખધ્વનિ વાગતાં તેઓ આનંદિત થયા; અને સૌએ પોકાર્યું—“જય વિષ્ણુ! હે હૃષીકેશ, ગોવિંદ, મધુસૂદન!”

Verse 31

अच्युतानंतवैकुंठ माधवोपेंद्रकेशव । त्रिविक्रम गदापाणे शार्ङ्गपाणे जनार्दन

“હે અચ્યુત, હે અનંત, હે વૈકુંઠ; હે માધવ, ઉપેન્દ્ર, કેશવ; હે ત્રિવિક્રમ, ગદાપાણિ, શારઙ્ગપાણિ, જનાર્દન!”

Verse 32

श्रीवत्सवक्षः श्रीकांत पीतांबर मुरांतक । कैटभारे बलिध्वंसिन्कंसारे केशिसूदन

“હે શ્રીવત્સચિહ્નિત વક્ષસ્થલધારી, શ્રી (લક્ષ્મી)કાંત, પીતાંબરધારી; મુરાંતક; કૈટભારી; બલિના ગર્વનો ધ્વંસ કરનાર; કંસારિ; કેશિસૂદન!”

Verse 33

नारायणासुररिपो कृष्ण शौरे चतुर्भुज । देवकीहृदयानंद यशोदानंदवर्धन

હે નારાયણ, અસુરોના શત્રુ; હે કૃષ્ણ, શૌરી, ચતુર્ભુજ પ્રભુ! તમે દેવકીના હૃદયનો આનંદ છો અને યશોદાના હર્ષને વધારનાર છો।

Verse 34

पुंडरीकाक्ष दैत्यारे दामोदर बलप्रिय । बलारातिस्तुत हरे वासुदेव वसुप्रद

હે પુન્ડરીકાક્ષ, દૈત્યારિ; હે દામોદર, બલરામપ્રિય! હે હરિ, ઇન્દ્રસ્તુત; હે વાસુદેવ, ધન-સમૃદ્ધિ અને મંગલ આશીર્વાદ આપનાર।

Verse 35

विष्वक्चमूस्तार्क्ष्य रथवनमालिन्नरोत्तम । अधोक्षज क्षमाधार पद्मनाभ जलेशय

હે વિશ્વવ્યાપી સેનાવાળા, ગરુડરથારૂઢ; હે વનમાલાધારી, પરમ પુરુષ! હે અધોક્ષજ, ધરતીના આધાર; હે પદ્મનાભ, જલશાયી પ્રભુ!

Verse 36

नृसिंह यज्ञवाराह गोपगोपालवल्लभ । गोपीपते गुणातीत गरुडध्वज गोत्रभृत्

હે નૃસિંહ, હે યજ્ઞવારાહ! હે ગોપ-ગોપાલોના પ્રિય, ગોરક્ષક! હે ગોપીપતિ, ગુણાતીત; હે ગરુડધ્વજ, ગોવર્ધનધારી!

Verse 37

जय चाणूरमथन जय त्रैलोक्यरक्षण । जयानाद्य जयानंद जय नीलोत्पलद्युते

જય હો ચાણૂરમથન! જય હો ત્રૈલોક્યરક્ષક! જય હો અનાદિ! જય હો આનંદસ્વરૂપ! જય હો નીલોત્પલ સમ તેજવાળા!

Verse 38

कौस्तुभोद्भूषितोरस्क पूतनाधातुशोषण । रक्षरक्ष जगद्रक्षामणे नरकहारक

હે કૌસ્તુભ મણિથી સુશોભિત વક્ષવાળા, પૂતનાના પ્રાણ હરનારા! રક્ષા કરો, રક્ષા કરો! હે જગતના રક્ષક શિરોમણિ, હે નરકનો નાશ કરનારા!

Verse 39

सहस्रशीर्षपुरुष पुरुहूत सुखप्रद । यद्भूतं यच्च भाव्यं वै तत्रैकः पुरुषो भवान्

હે સહસ્ર મસ્તકવાળા પુરુષ, હે અનેકો દ્વારા આહ્વાન કરાયેલા, સુખ આપનારા! જે વીતી ગયું છે અને જે થવાનું છે, તે સર્વેમાં આપ જ એકમાત્ર પુરુષ છો.

Verse 40

इत्यादि नाममालाभिः संस्तुवन्वनमालिनम् । स्वच्छंदलीलया गायन्नृत्यंश्च परया मुदा

આ રીતે નામમાળાઓ વડે વનમાળીની સ્તુતિ કરતા, તેઓ પરમ આનંદ સાથે મુક્તપણે ગાતા અને નાચતા હતા.

Verse 41

व्यासो विश्वेशभवनं समायातः सुहृष्टवत् । ज्ञानवापी पुरोभागे महाभागवतैः सह

વ્યાસજી અત્યંત પ્રસન્ન થઈને વિશ્વેશ્વરના ભવનમાં આવ્યા; તેઓ મહાન ભક્તો સાથે જ્ઞાનવાપીના અગ્રભાગમાં ઉપસ્થિત થયા.

Verse 42

विराजमानसत्कंठस्तुलसीवरदामभिः । स्वयं तालधरो जातः स्वयं जातः सुनर्तकः

તેમનો સુંદર કંઠ તુલસીની શ્રેષ્ઠ માળાઓથી શોભી રહ્યો હતો; તેઓ સ્વયં કરતાલ ધારણ કરીને સુંદર નર્તક બની ગયા.

Verse 43

वेणुवादनतत्त्वज्ञः स्वयं श्रुतिधरोभवत् । नृत्यं परिसमाप्येत्थं व्यासः सत्यवतीसुतः

આ રીતે વેણુવાદનના તત્ત્વજ્ઞ અને સ્વયં શ્રુતિધર સત્યવતીસુત વ્યાસે પોતાનું નૃત્ય પૂર્ણ કર્યું।

Verse 44

पुनरूर्ध्वभुजं कृत्वा दक्षिणं शिष्यमध्यगः । पुनः पपाठ तानेव श्लोकान्गायन्निवोच्चकैः

પુનઃ ભુજા ઊંચી કરીને જમણા શિષ્ય પાસે જઈ તેણે એ જ શ્લોકો ઊંચા સ્વરે, જાણે ગાતો હોય તેમ, ફરી પાઠ કર્યા।

Verse 45

परिनिर्मथ्य वाग्जालं सुनिश्चित्यासकृद्बहु । इदमेकं परिज्ञातं सेव्यः सर्वेश्वरो हरिः

વાણીના જાળને સારી રીતે મથન કરીને અને વારંવાર ઘણું નિશ્ચિત કર્યા પછી એક જ વાત દૃઢ જાણી—સર્વેશ્વર હરિ જ સેવનીય છે।

Verse 46

इत्यादि श्लोकसंघातं स्वप्रतिज्ञा प्रबोधकम् । यावत्पठति स व्यासः सव्यमुत्क्षिप्य वै भुजम्

પોતાની પ્રતિજ્ઞાને જાગૃત કરનાર આવા શ્લોકસમૂહને પાઠ કરતાં વ્યાસે ડાબો ભુજ ઊંચો કરીને આગળ સુધી વાંચન ચાલુ રાખ્યું।

Verse 47

तस्तंभ तावत्तद्बाहुं स शैलादिः स्वलीलया । वाक्स्तंभश्चापि तस्यासीन्मुनेर्व्यासस्य सन्मुनेः

ત્યારે શૈલાદિ ભગવાન (શિવ) એ પોતાની લીલાથી તે ભુજને સ્તબ્ધ કરી દીધો; અને તે સન્મુનિ વ્યાસની વાણી પણ તત્ક્ષણે અટકી ગઈ।

Verse 48

ततो गुप्तं समागम्य विष्णुर्व्यासमभाषत । अपराद्धं महच्चात्र भवता व्यास निश्चितम्

પછી વિષ્ણુ ગુપ્તરૂપે આવી વ્યાસને બોલ્યા— “હે વ્યાસ, અહીં તું નિશ્ચયે મહા અપરાધ કર્યો છે.”

Verse 49

तवैतदपराधेन भीतिर्मेपि महत्तरा । एक एव हि विश्वेशो द्वितीयो नास्ति कश्चन

“તારા આ અપરાધથી મને પણ વધુ ભય થાય છે. કારણ કે વિશ્વેશ્વર એક જ છે; બીજો કોઈ નથી.”

Verse 50

तत्प्रसादादहं चक्री लक्ष्मीशस्तत्प्रभावतः । त्रैलोक्यरक्षासामर्थ्यं दत्तं तेनैव शंभुना

“તેમના પ્રસાદથી હું ચક્રધારી, લક્ષ્મીપતિ બન્યો; અને તેમના જ પ્રભાવથી ત્રિલોકની રક્ષા કરવાની શક્તિ—એ જ શંભુએ આપી.”

Verse 51

तद्भक्त्या परमैश्वर्यं मया लब्धं वरात्ततः । इदानीं स्तुहि तं शंभुं यदि मे शुभमिच्छसि

“તેમની ભક્તિથી, તેમના વરદાનથી મેં પરમ ઐશ્વર્ય મેળવ્યું. હવે તે શંભુની સ્તુતિ કર, જો મારા અને તારા કલ્યાણની ઇચ્છા હોય.”

Verse 52

अन्यदापि न वै कार्या भवता शेमुषीदृशी । पाराशर्य इति श्रुत्वा संज्ञया व्याजहार ह

“આગળ ક્યારેય તારા મનમાં આવી બુદ્ધિ ન ઊઠે. ‘પારાશર્ય!’ એવું સાંભળીને તેણે સંકેતથી ઉત્તર આપ્યો.”

Verse 53

भुजस्तंभः कृतस्तेन नंदिना दृष्टिमात्रतः । वाक्स्तंभस्तद्भयाज्जातः स्पृश मे कंठकंदलीम्

નંદીના માત્ર દૃષ્ટિપાતથી મારા ભુજાઓ સ્તંભિત થઈ ગયા અને તેના ભયથી મારી વાણી પણ અટકી ગઈ. તેથી, હે પ્રભુ, મારા કંઠની આ કંદલીને સ્પર્શ કરી મને મુક્ત કરો.

Verse 54

यथा स्तोतुं भवानीश प्रभवाभि भवांतकम । संस्पृश्य विष्णुस्तत्कंठं गुप्तमेव जगाम ह

હે ભવાનીશ, હે ભવાંતક! તે તમારી સ્તુતિ કરી શકે એ માટે વિષ્ણુએ તેના કંઠને સ્પર્શ કર્યો અને પછી અદૃશ્યરૂપે પ્રસ્થાન કર્યું.

Verse 55

ततः सत्यवतीसूनुस्तथा स्तंभितदोर्लतः । प्रारब्धवान्महेशानं परितुष्टोतुमुदारधीः

પછી સત્યવતીનો પુત્ર—ભુજાઓ હજી પણ સ્તંભિત હોવા છતાં—ઉદાર મનથી મહેશને પ્રસન્ન કરવા માટે સ્તુતિ શરૂ કરી.

Verse 57

यः क्षीराब्धेर्मंदराघातजातो ज्वालामाली कालकूटोति भीमः । तं सोढुं वा को परोऽभून्महेशाद्यत्कीलाभिः कृष्णतामाप विष्णुः

ક્ષીરાબ્ધિમાં મંદર પર્વતના આઘાતથી જ્વાલામાલાથી ઘેરાયેલું ભયંકર કાલકૂટ વિષ ઉત્પન્ન થયું. તેને મહેશ સિવાય કોણ સહન કરી શકે? તેની દાહક કીળોથી તો વિષ્ણુ પણ શ્યામવર્ણ થયા.

Verse 58

यद्वाणोभूच्छ्रीपतिर्यस्य यंता लोकेशो यत्स्यंदनं भूः समस्ता । वाहा वेदा यस्य येनेषुपाताद्दग्धा ग्रामास्त्रैपुरास्तत्समः कः

જેનાં બાણ સ્વયં શ્રીપતિ (વિષ્ણુ) હતા, જેમનાં સારથી લોકેશ (બ્રહ્મા) હતા, જેમનું રથ સમસ્ત પૃથ્વી હતી અને જેમનાં અશ્વ વેદો હતા—જેનાં ઇષુપાતથી ત્રિપુરનાં નગરો દગ્ધ થયા—તેમના સમાન કોણ?

Verse 59

यं कदर्पो वीक्षमाणः समानं देवैरन्यैर्भस्मजातः स्वयं हि । पौष्पैर्बाणैः सर्वविश्वैकजेता को वा स्तुत्यः कामजेतुस्ततोन्यः

જેણે કામદેવે અન્ય દેવો સમાન માનીને નજર કરી, તે પોતે જ ભસ્મ થયો. જે પુષ્પબાણોથી સમગ્ર વિશ્વને જીતે છે—તે કામજેતુ સિવાય સ્તુત્ય બીજો કોણ?

Verse 60

यं वै वेदो वेद नो नैव विष्णुर्नोवा वेधा नो मनो नैव वाणी । तं देवेशं मादृशः कोल्पमेधा याथात्म्याद्वै वेत्त्यहो विश्वनाथम्

જેણે વેદ પણ માત્ર અંશતઃ જાણે છે, અને જેને ન વિષ્ણુ, ન બ્રહ્મા, ન મન, ન વાણી સંપૂર્ણ રીતે આવરી શકે—એ દેવેશ વિશ્વનાથને મારી જેવી અલ્પમેધા યથાર્થરૂપે કેવી રીતે જાણી શકે?

Verse 61

यस्मिन्सर्वं यस्तु सर्वत्र सर्वो यो वै कर्ता योऽविता योऽपहर्ता । नो यस्यादिर्यः समस्तादिरेको नो यस्यांतो योंतकृत्तं नतोस्मि

જેમામાં સર્વ છે, જે સર્વત્ર સર્વરૂપે છે; જે કર્તા, રક્ષક અને સંહારક છે; જેને આદિ નથી, છતાં જે સર્વનો એકમાત્ર આદિ છે; જેને અંત નથી, છતાં જે અંતોનો કર્તા છે—તેને હું નમસ્કાર કરું છું.

Verse 62

यस्यैकाख्या वाजिमेधेन तुल्या यस्या न त्या चैकयाल्पेंद्रलक्ष्मीः । यस्य स्तुत्या लभ्यते सत्यलोको यस्यार्चातो मोक्षलक्ष्मीरदूरा

જેનાં એકવાર નામોચ્ચારણ પણ અશ્વમેધ યજ્ઞ સમાન છે; જેમની સામે ઇન્દ્રની અલ્પ ઐશ્વર્યલક્ષ્મી પણ કશું નથી; જેમની સ્તુતિથી સત્યલોક પ્રાપ્ત થાય છે; અને જેમની અર્ચનાથી મોક્ષલક્ષ્મી દૂર નથી.

Verse 63

नान्यं देवं वेद्म्यहं श्रीमहेशान्नान्यं देवं स्तौमि शंभोरृतेऽहम् । नान्यं देवं वा नमामि त्रिनेत्रात्सत्यं सत्यं सत्यमेतन्मृषा न

શ્રીમહેશ સિવાય હું અન્ય કોઈ દેવને જાણતો નથી; શંભુ સિવાય હું અન્ય દેવની સ્તુતિ કરતો નથી; ત્રિનેત્ર સિવાય હું અન્ય દેવને નમતો નથી. સત્ય, સત્ય—આ જ સત્ય છે; ખોટું નથી.

Verse 64

इत्थं यावत्स्तौति शंभुं महर्षिस्तावन्नंदी शांभवाद्दृक्प्रसादात् । तद्दोः स्तंभं त्यक्तवांश्चाबभाषे स्मायंस्मायं ब्राह्मणेभ्यो नमो वः

આ રીતે મહર્ષિ શંભુનું સ્તવન કરતા રહ્યા ત્યાં સુધી શંભુની પ્રસન્ન દૃષ્ટિના પ્રસાદથી નંદી પોતાના ભુજાઓની જડતા પરથી મુક્ત થયો. તે વારંવાર સ્મિત કરીને બ્રાહ્મણોને બોલ્યો—“તમને નમસ્કાર।”

Verse 65

नंदिकेश्वर उवाच । इदं स्तवं महापुण्यं व्यास ते परिकीर्तितम् । यः पठिष्यति मेधावी तस्य तुष्यति शंकरः

નંદિકેશ્વરે કહ્યું—હે વ્યાસ, તારા દ્વારા પરિકીર્તિત આ સ્તવ મહાપુણ્યમય છે. જે બુદ્ધિમાન તેનો પાઠ કરે છે, તેના પર શંકર પ્રસન્ન થાય છે.

Verse 66

व्यासाष्टकमिदं प्रातः पठितव्यं प्रयत्नतः । दुःस्वप्नपापशमनं शिवसान्निध्यकारकम्

આ ‘વ્યાસાષ્ટક’ પ્રાતઃકાળે પ્રયત્નપૂર્વક પાઠ કરવું જોઈએ. તે દુઃસ્વપ્ન અને પાપનું શમન કરે છે તથા શિવ-સાન્નિધ્ય કરાવે છે.

Verse 67

मातृहा पितृहा वापि गोघ्नो बालघ्र एव वा । सुरापी स्वर्णहृद्वापि निष्पापो स्याः स्तुतेर्जपात्

માતૃહંતા હોય કે પિતૃહંતા, ગોહંતા હોય કે બાળહંતા; સુરાપી હોય કે સ્વર્ણચોર—આ સ્તુતિના જપથી તે પણ નિષ્પાપ બને છે.

Verse 68

स्कंद उवाच । पाराशर्यस्तदारभ्य शंभुभक्तिपरोभवत् । लिंगं व्यासेश्वरं स्थाप्य घंटाकर्ण ह्रदाग्रतः

સ્કંદે કહ્યું—તે સમયથી પારાશર્ય (વ્યાસ) શંભુભક્તિમાં સંપૂર્ણપણે તત્પર બન્યા. તેમણે ઘંટાકર્ણ હ્રદના અગ્રભાગે ‘વ્યાસેશ્વર’ લિંગની સ્થાપના કરી.

Verse 69

विभूतिभूषणो नित्यं नित्यरुद्राक्षभूषणः । रुद्रसूक्तपरो नित्यं नित्यं लिंगार्चकोभवत्

તે સદા વિભૂતિને ભૂષણરૂપે ધારણ કરતો, નિત્ય રુદ્રાક્ષમાળાથી અલંકૃત રહેતો. રુદ્રસૂક્તોમાં સદૈવ પરાયણ રહી, તે નિત્ય લિંગાર્ચક બન્યો.

Verse 70

स कृत्वा क्षेत्रसंन्यासं त्यजेन्नाद्यापि काशिकाम् । तत्त्वं क्षेत्रस्य विज्ञाय निर्वाणपददायिनः

તે ક્ષેત્ર-સંન્યાસ કરીને પણ આજ સુધી કાશિકાને ત્યજી નથી; કારણ કે તેણે નિર્વાણપદ આપનાર તે ક્ષેત્રનું તત્ત્વ જાણી લીધું હતું.

Verse 71

घंटाकर्णह्रदे स्नात्वा दृष्ट्वा व्यासेश्वरं नरः । यत्रकुत्र मृतो वापि वाराणस्यां मृतो भवेत्

ઘંટાકર્ણ હ્રદમાં સ્નાન કરીને વ્યાસેશ્વરના દર્શન કરનાર મનુષ્ય, પછી જ્યાં ક્યાંય મરે તોય, વારાણસીમાં મર્યો એવો જ ફળ પામે છે.

Verse 72

काश्यां व्यासेश्वरं लिंगं पूजयित्वा नरोत्तमः । न ज्ञानाद्भ्रश्यते क्वापि पातकैर्नाभिभूयते

કાશીમાં વ્યાસેશ્વર લિંગની પૂજા કરનાર નરોત્તમ ક્યાંય પણ સાચા જ્ઞાનથી ભ્રષ્ટ થતો નથી અને પાપો તેને કદી પરાજિત કરી શકતા નથી.

Verse 73

व्यासेश्वरस्य ये भक्ता न तेषां कलिकालतः । न पापतो भयं क्वापि न च क्षेत्रोपसर्गतः

વ્યાસેશ્વરના ભક્તોને કલિયુગથી ભય નથી; ક્યાંય પાપથી ભય નથી, અને ક્ષેત્રસંબંધિત ઉપદ્રવોનો પણ ભય નથી.

Verse 74

व्यासेश्वरः प्रयत्नेन द्रष्टव्यः काशिवासिभिः । घंटाकर्णकृतस्नानैः क्षेत्रपातकभीरुभिः

કાશીમાં વસતા લોકો, ક્ષેત્રના પાપથી ભયભીત થઈ ઘંટાકર્ણ તીર્થમાં સ્નાન કરેલા ભક્તોએ પ્રયત્નપૂર્વક વ્યાસેશ્વર (લિંગ)નું અવશ્ય દર્શન કરવું જોઈએ।

Verse 95

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीति साहस्र्यां संहितायां चतुर्थे काशीखंड उत्तरार्धे व्यासभुजस्तंभोनाम पंचनवतितमोऽध्यायः

આ રીતે શ્રીસ્કંદ મહાપુરાણની એકાશીતી-સાહસ્રી સંહિતાના ચોથા ભાગમાં, કાશીખંડના ઉત્તરાર્ધમાં ‘વ્યાસભુજસ્તંભ’ નામનો પંચાણુંમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।