Adhyaya 48

Verse 1

व्यास उवाच । शृणु सूत महाभाग यथा स्कंदेन भाषितः । महामहोत्सवः शंभोः पृच्छते कुंभसंभवे

વ્યાસે કહ્યું—હે મહાભાગ સૂત! સાંભળો; સ્કંદે જેમ કહ્યું તેમ. કુંભસંભવ (અગસ્ત્ય)ની સમક્ષ શંભુના મહામહોત્સવ વિષે પૂછપરછ થઈ.

Verse 2

स्कंद उवाच । निशामय महाप्राज्ञ शंभु प्रावेशिकीं कथाम् । त्रैलोक्यानंदजननीं महापातकतंकिनीम्

સ્કંદે કહ્યું—હે મહાપ્રાજ્ઞ! શંભુના પવિત્ર પ્રવેશની કથા ધ્યાનપૂર્વક સાંભળ. તે ત્રિલોકને આનંદ આપનારી અને મહાપાતકોને ભય પમાડનારી છે.

Verse 3

मंदरादागतः शंभुश्चैत्रे दमनपर्वणि । प्राप्याप्यानंदगहनमितश्चेतश्चचार ह

મંદરથી આવેલા શંભુ ચૈત્ર માસના દમન-પર્વના દિવસે, આનંદથી ભરેલા ઘન ઉપવનને પામી, ઇચ્છાનુસાર અહીં-ત્યાં વિહાર કરવા લાગ્યા.

Verse 4

मोक्षलक्ष्मीविलासेथ प्रासादे सिद्धिमागते । देवो विरजसः पीठादंतर्गेहं विवेश ह

પછી ‘મોક્ષ-લક્ષ્મી-વિલાસ’ નામના, જ્યાં સિદ્ધિ પ્રાપ્ત થાય તેવા પ્રાસાદમાં, પ્રભુ વિરજા-પીઠ પરથી અંતર્ગૃહમાં પ્રવેશ્યા.

Verse 5

ऊर्जशुक्लप्रतिपदि बुधराधासमायुजि । चंद्रे सप्तमराशिस्थे शेषेषूच्चग्रहेषु च

ઊર્જ માસની શુક્લ પ્રતિપદાએ બુધ રાધા-નક્ષત્ર સાથે સંયુક્ત હતો; ચંદ્ર સાતમી રાશિમાં સ્થિત હતો અને બાકીના ગ્રહો ઉચ્ચસ્થિતીમાં હતા.

Verse 6

वाद्यमानेषु वाद्येषु प्रसन्नासु हरित्सु च । ब्राह्मणानां श्रुतिरव न्यक्कृतान्यरवांतरे

વાદ્યો વાગતા હતા અને હરિત ઉપવનો પ્રસન્ન હતા ત્યારે બ્રાહ્મણોના વૈદિક શ્રુતિ-સ્વર ઊઠ્યા, જે વચ્ચેના અન્ય અવાજોને દબાવી દેતા હતા.

Verse 7

प्रतिशब्दित भूर्लोक भुवर्लोकांतराध्वनि । सर्वं प्रमुदितं चासीच्छंभोः प्रावेशिकोत्सवे

ભૂર્લોક અને ભુવર્લોક વચ્ચેના માર્ગોમાં સર્વત્ર પ્રતિધ્વનિ ગુંજતાં, શંભુના મંગલ પ્રવેશોત્સવે સર્વ જગત્ આનંદથી ભરાઈ ગયું।

Verse 8

चारणास्तु स्तुतिं कुर्युर्जर्हृषुर्देवतागणाः

ચારણોએ સ્તુતિગાન કર્યું અને દેવતાઓના ગણ હર્ષથી પુલકિત થઈ ઊઠ્યા।

Verse 9

ववुर्गंधवहा वाता ववृषुः कुसुमैर्घनाः । सर्वे मंगलनेपथ्याः सर्वे मंगलभाषिणः

સુગંધિત પવન વહેવા લાગ્યો અને વાદળોએ પુષ્પવર્ષા કરી। સૌ મંગલ વસ્ત્રાભૂષણથી સજ્જ હતા અને સૌ મંગલ આશીર્વચન બોલતા હતા।

Verse 10

स्थावरा जंगमाः सर्वे जाता आनंदमेदुराः । सुरासुरेषु सर्वेषु गंधर्वेषूरगेषु च

સ્થાવર અને જંગમ—સર્વ પ્રાણીઓ આનંદથી છલકાઈ ઊઠ્યા; દેવ-અસુર સૌમાં, ગંધર્વો અને નાગોમાં પણ એ જ હર્ષ વ્યાપ્યો।

Verse 11

विद्याधरेषु साध्येषु किन्नरेषु नरेषु च । स्त्रीपुंजातेषु सर्वेषु रेजुश्चत्वार एव च

વિદ્યાધરો, સાધ્યો, કિન્નરો અને મનુષ્યોમાં પણ—સ્ત્રી-પુરુષ સર્વ સમુદાયોમાં—સર્વત્ર, સર્વ રીતે, તેજ અને શોભા ઝળહળી ઊઠી।

Verse 12

निष्प्रत्यूहं च नितरां पुरुषार्थाः पदेपदे । धूपधूमभरैर्व्योम यद्रक्तं तु तदा मुने

હે મુને, ત્યારે પગલે પગલે નિષ્પ્રત્યુહ રીતે પુરુષાર્થો સિદ્ધ થતા ગયા; ઘન ધૂપ-ધુમાડાના ભારથી આકાશ તે સમયે રક્તિમ દેખાતું હતું।

Verse 13

नाद्यापि नीलिमानंतं परित्यजति कर्हिचित् । नीराजनाय ये दीपास्तदा सर्वे प्रबोधिताः

ત્યારે પણ ગાઢ નીલિમા ક્યારેય દૂર થઈ નહીં; અને નીરાજન (આરતી) માટેના બધા દીવા તે સમયે પ્રજ્વલિત કરાયા।

Verse 14

तेषां ज्योतींषि खेद्यापि राजंते तारकाच्छलात् । प्रतिसौधं पताकाश्च नानाकारा विचित्रिताः

તેમના દીપજ્યોતિઓ તારાઓના બહાને જાણે વધુ જ ઝળહળતી હતી; અને દરેક મહેલ પર નાનારૂપે વિચિત્ર રીતે શોભિત પતાકાઓ ઊભી કરાઈ।

Verse 15

रम्यध्वजप्रभाधौता रेजुः प्रति शिवालयम् । क्वचिद्गायंति गीतज्ञाः क्वचिन्नृत्यंति नर्तकाः

રમ્ય ધ્વજોની પ્રભાથી ધોવાયેલા જેવા, દરેક શિવાલય તરફના માર્ગો ઝગમગી ઊઠ્યા; ક્યાંક ગીતજ્ઞ ગાયક ગાતા હતા, ક્યાંક નર્તકો નૃત્ય કરતા હતા।

Verse 16

चतुर्विधानि वाद्यानि वाद्यंते च क्वचित्क्वचित् । प्रत्यध्वं चंदनरसच्छटा पिच्छिलभूमयः

ક્યાંક ક્યાંક ચાર પ્રકારનાં વાદ્યો વાગતાં હતાં; અને દરેક માર્ગ પર ચંદનરસની છાંટથી જમીન મસૃણ, સુગંધિત અને થોડું લપસણી બની ગઈ હતી।

Verse 17

हरित श्वेत मांजिष्ठ नील पीत बहुप्रभाः । प्रत्यंगणं शुभाकारा रंगमालाश्चकाशिरे

હરિત, શ્વેત, માંજિષ્ઠ-રક્ત, નીલ અને પીત વગેરે અનેક તેજસ્વી રંગોની શુભાકાર પુષ્પમાળાઓ દરેક આંગણું અને અંતઃપ્રાંગણને શોભાવી ઝગમગી ઊઠीं।

Verse 18

रत्नकुट्टिमभूभागा गोपुराग्रेषु रेजिरे । सुधोज्ज्वला हर्म्यमालाः सौधनामप्रपेदिरे

રત્નજડિત કૂટ્ટિમ ભૂમિઓ ગોપુરશિખરો પર ઝગમગતી હતી; અને સుధા-ઉજ્જ્વલ શ્વેત લિપિથી દીપ્ત હર્મ્યમાળાઓ ખરેખર ‘સૌધ’ નામને યોગ્ય બની।

Verse 19

अचेतनान्यपि तदा चेतनानीव संबभुः । यानि कानीह कीर्त्यंते मंगलानि घटोद्भव

હે ઘટોદ્ભવ! ત્યારે અહીં કીર્તિત થતાં સર્વ મંગળલક્ષણો એટલા સ્પષ્ટ પ્રગટ થયા કે જડ વસ્તુઓ પણ જાણે ચેતનવત્ દેખાવા લાગી।

Verse 20

तेषामेव हि सर्वेषां तत्तु जन्मदिवाभवत् । आगत्य देवदेवोथ मुक्तिमंडपमाविशत्

નિશ્ચયે તે સૌ માટે તે દિવસ જાણે જન્મદિવસ બની ગયો; પછી દેવોના દેવ આવીને મુક્તિમંડપમાં પ્રવેશ્યા।

Verse 21

अथाभिषिक्तश्चतुराननेन महर्षिवृंदैः सह देवदेवः । शुभासनस्थः सहितो भवान्या कुमारवृंदैः परितो वृतश्च

ત્યારબાદ ચતુરાનન બ્રહ્માએ મહર્ષિવૃંદ સાથે દેવોના દેવનો અભિષેક કર્યો। તેઓ શુભાસન પર ભવાનીসহિત બિરાજમાન હતા અને ચારે તરફ કુમારવૃંદોથી પરિભ્રમિત હતા।

Verse 22

रत्नैरसंख्यैर्बहुभिर्दुकूलैर्माल्यैर्विचित्रैर्लसदिष्टगंधैः । अपूपुजन्देवगणा महेशं तदा मुदाते च महोरग्रेंद्राः

અસંખ્ય રત્નો, બહુ ઉત્તમ દુકૂલ વસ્ત્રો અને મનોહર, વિચિત્ર, સુગંધિત માળાઓથી દેવગણોએ તે સમયે મહેશનું પૂજન કર્યું; અને મહોરગેન્દ્ર એવા નાગરાજાઓ પણ હર્ષિત થયા.

Verse 23

रत्नाकरैश्चापि गिरींद्रव्यैर्यथा स्वमन्यैरपि पुण्यधीभिः । संपूजितः कुंभज तत्र शंभुर्नीराजितो मातृगणैरथेशः

હે કુંભજ! ત્યાં શંભુનું વિધિવત્ પૂજન રત્નસાગરોના ખજાનાથી, ગિરિરાજોના દ્રવ્યોથી તથા પુણ્યબુદ્ધિજનોએ લાવેલા અન્ય અર્ઘ્યોથી થયું. પછી માતૃગણોએ પ્રભુનું નીરાજન-આરતી પણ કરી.

Verse 24

संतोष्य सर्वान्प्रथमं मुनींद्रान्स्वैस्वैर्हृदिस्थैश्च चिराभिलाषैः । ब्रह्माणमाभाष्य शिवोथ विष्णुं जगाद सर्वामरवृंदवंद्यः

સૌપ્રથમ શિવે સર્વ મુનીન્દ્રોને તેમના હૃદયમાં રહેલી ચિરકાલીન અભિલાષાઓ પૂર્ણ કરીને સંતોષ આપ્યો. પછી બ્રહ્માને સંબોધી, સર્વ અમરવૃંદોથી વંદિત એવા તેમણે વિષ્ણુને કહ્યું.

Verse 25

इतो निषीदेति समानपूर्वं त्वं मे समस्तप्रभुतैकहेतुः । दूरेपि तिष्ठन्निकटस्त्वमेव त्वत्तो न कश्चिन्मम कार्यकर्ता

“અહીં, તને યોગ્ય એવા સ્થાને બેસ. મારી સમસ્ત પ્રભુતાનું એકમાત્ર કારણ તું જ છે. તું દૂર ઊભો હોવા છતાં સાચે તો તું જ નજીક છે; તારા વિના મારું કાર્ય સિદ્ધ કરનાર કોઈ નથી.”

Verse 26

त्वया दिवोदास नरेंद्रवर्यः सदूपदेशैश्च तथोपदिष्टः । यथा स सिद्धिं परमामवाप समीहितं मे निखिलं च सिद्धम्

“તારા દ્વારા નરેન્દ્રવર્ય દિવોદાસને ઉત્તમ ઉપદેશોથી યથોચિત રીતે શિક્ષણ મળ્યું; તેથી તેણે પરમ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી. એ જ રીતે મેં ઇચ્છેલું સર્વ પણ સંપૂર્ણ રીતે સિદ્ધ થયું છે.”

Verse 27

विष्णो वरं ब्रूहि य ईप्सितस्ते नादेयमत्रास्ति किमप्यहो ते । इदं मयाऽनंदवनं यदाप्तं हेतुस्तु तत्रत्वमसौ गणेशः

હે વિષ્ણુ! તને ઇચ્છિત વર બોલ; અહીં તારા માટે અદેય એવું કશું નથી. મને જે આનંદવન પ્રાપ્ત થયું છે, તેનું કારણ તું ત્યાં હોવું અને તે ગણેશ પણ છે.

Verse 28

जगुर्गंधर्वनिकरा ननृतुश्चाप्सरोगणाः

ગંધર્વોના સમૂહોએ ગાન કર્યું અને અપ્સરાઓના ગણોએ નૃત્ય કર્યું.

Verse 29

श्रुत्वेति वाक्यं जगदीशितुश्च प्रोवाच विष्णुर्वरदं महेशम् । यदि प्रसन्नोसि पिनाकपाणे तदा पदाद्दूरमहं न ते स्याम्

જગદીશ્વરના વચન સાંભળી વિષ્ણુએ વરદાતા મહેશને કહ્યું—“હે પિનાકપાણે! જો તમે પ્રસન્ન હો, તો હું તમારા ચરણોથી કદી દૂર ન રહું.”

Verse 30

श्रुत्वेति वाक्यं मधुसूदनस्य जगाद तुष्टो नितरां पुरारिः । सदा मुरारे मम सन्निधौ त्वं तिष्ठस्व निर्वाणरमाश्रयेत्र

મધુસૂદનના વચન સાંભળી પુરારિ શિવ અત્યંત પ્રસન્ન થઈ બોલ્યા—“હે મુરારી! સદા મારી સન્નિધિમાં જ રહો; અહીં જ નિર્વાણ-રમાનો આશ્રય છે.”

Verse 31

आदावनाराध्य भवंतमत्र यो मां भजिष्यत्यपि भक्तियुक्तः । समीहितं तस्य न सेत्स्यति ध्रुवं परात्परान्मेंबुज चक्रपाणे

હે પરાત્પર, પદ્મ-ચક્રપાણે પ્રભુ! અહીં જે પહેલાં તારી આરાધના કર્યા વિના, ભક્તિ સાથે પણ મારી ઉપાસના કરશે, તેનું ઇચ્છિત કાર્ય નિશ્ચયે સિદ્ધ નહીં થાય.

Verse 32

सर्वत्र सौख्यं मम मुक्तिमंडपे संतिष्ठमानस्य भवेदिहाच्युत । न तत्तु कैलासगिरौ सुनिर्मले न भक्तचेतस्यपि निश्चलश्रियि

હે અચ્યુત! જે મારા મુક્તિમંડપમાં સ્થિત રહે છે, તેને સર્વત્ર સુખ થાય છે. પરંતુ તે ફળ નિર્મળ કૈલાસગિરિ પર પણ નથી—ભક્તચિત્ત સ્થિર અને શ્રી અચલ હોય તોય.

Verse 33

निमेषमात्रं स्थिरचित्तवृत्तयस्तिष्ठंति ये दक्षिणमंडपेत्र मे । अनन्यभावा अपि गाढमानसा न ते पुनर्गर्भदशामुपासते

અહીં મારા દક્ષિણમંડપમાં સ્થિર ચિત્તવૃત્તિ સાથે એક નિમેષમાત્ર પણ જે ઊભા રહે છે—અનન્યભાવવાળા અને ગાઢ મનવાળા—તેઓ ફરી ગર્ભદશા (પુનર્જન્મ) પામતા નથી.

Verse 34

संस्नाय ये चक्रसरस्यगाधे समस्ततीर्थैक शिरोविभूषणे । क्षणं विशंतीह निरीहमानसा निरेनसस्ते मम पार्षदा हि

જે ચક્રસરસના ઊંડા જળમાં સ્નાન કરે છે—જે સર્વ તીર્થોમાં શિરોભૂષણ સમાન છે—અને પછી અહીં ક્ષણમાત્ર પણ નિરીહ મનથી પ્રવેશ કરે છે, તેઓ પાપરહિત બની મારા પારષદ થાય છે.

Verse 35

स्मरंति ये मामपवर्गमंडपे किंचिद्यथाशक्ति ददत्यपि स्वम् । शृण्वंति पुण्याश्च कथाः क्षणं स्थिरास्ते कोटिगोदानफलं भजंति

જે મુક્તિમંડપમાં મારું સ્મરણ કરે છે, યથાશક્તિ પોતાનું થોડું પણ દાન આપે છે, અને ક્ષણમાત્ર સ્થિર રહી પુણ્ય કથાઓ સાંભળે છે—તેને કરોડ ગોદાનનું ફળ મળે છે.

Verse 36

उपेंद्रतप्तानि तपांसि तैश्चिरं स्नाता हि ते चाखिलतीर्थसार्थकैः । स्नात्वेह ये वै मणिकर्णिका ह्रदे समासते मुक्तिजनाश्रयेक्षणम्

તેમના દ્વારા ઉપેન્દ્ર સમાન તપ જાણે દીર્ઘકાળ સુધી કરાયેલું બને છે; અને તેઓ જાણે સર્વ તીર્થોના સંયુક્ત પ્રભાવથી સ્નાત બને છે. અહીં મણિકર્ણિકા હ્રદમાં સ્નાન કરીને મુક્તિજનના આશ્રયસ્થાને ક્ષણમાત્ર પણ બેસે છે, તેઓ તે પુણ્યપ્રભાવ પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 37

तीर्थानि संतीह पदेपदे हरे तुला क्व तेषां मणिकर्णिकायाः । कतीहनो संति शुभाश्च मंडपाः परंपरोमुक्तिरमाश्रयोयम्

હે હરિ! આ કાશીમાં પગલે પગલે તીર્થો છે, પરંતુ મણિકર્ણિકાની સરખામણી કોની સાથે થાય? અહીં કેટલાંય શુભ મંડપો છે; આ સ્થાન તો અવિચ્છિન્ન પરંપરાથી મુક્તિ આપતું આશ્રય છે.

Verse 38

कैवल्यमंडपस्यास्य भविष्ये द्वापरे हरे । लोके ख्यातिर्भवित्रीयमेष कुक्कुटमंडपः

હે હરિ! ભવિષ્યમાં દ્વાપર યુગે આ કૈવલ્ય-મંડપ લોકમાં ‘કુક્કુટ-મંડપ’ નામે પ્રસિદ્ધ થશે.

Verse 39

हरिरुवाच । भालनेत्रसमाख्याहि कथं निर्वाणमंडपः । तथा ख्यातिमसौ गंता यथा देवेन भाषितम्

હરિએ કહ્યું— ‘નિર્વાણ-મંડપ “ભાલનેત્ર” નામથી કેવી રીતે ઓળખાય છે? અને દેવએ જેમ કહ્યું છે તેમ જ ખ્યાતિ તેને કેવી રીતે પ્રાપ્ત થશે?’

Verse 40

देवदेव उवाच । महानंदो द्विजो नाम भविष्योत्र चतुर्भुज । अग्रवेदीसमाचारस्त्यक्ततीर्थप्रतिग्रहः

દેવદેવે કહ્યું— ‘હે ચતુર્ભુજ! ભવિષ્યમાં અહીં મહાનંદ નામનો એક દ્વિજ (બ્રાહ્મણ) થશે; તે શ્રેષ્ઠ વૈદિક આચારનું પાલન કરશે અને તીર્થ-સંબંધિત દાન-પ્રતિગ્રહ ત્યજી દેશે.’

Verse 41

अदांभिकोऽक्रूरमनाः सदैवातिथिवल्लभः । अथ यौवनमासाद्य पितर्युपरते स हि

તે દંભરહિત, কোমળ મનવાળો અને સદૈવ અતિથિ-સત્કારમાં પ્રીત હતો. પછી જ્યારે તે યુવાન થયો અને તેના પિતા પરલોક પામ્યા, ત્યારે…

Verse 42

विषमेषु शरैस्तीव्रैः कारितस्त्वपदे पदम् । जहार कस्यचिद्भार्या मैत्रीं कृत्वा तु तेन वै

વિપત્તિમાં તીક્ષ્ણ બાણોથી આઘાત પામી તે પગલે પગલે ભ્રમિત થયો. પછી એક પુરુષ સાથે મૈત્રી કરીને તેણે તેની પત્નીનું અપહરણ કર્યું.

Verse 43

तया च प्रेरितोऽपेयं पपौ चापि विमोहितः । अभक्ष्यभक्षणरुचिरभून्मदनमोहितः

તેણીની પ્રેરણાથી તેણે પીવા અયોગ્ય વસ્તુ પીધી; અને મોહગ્રસ્ત થઈને તે ખુલ્લેઆમ પણ કર્યું. કામમોહથી ભ્રમિત થઈ તેને અભક્ષ્ય ભક્ષણમાં રુચિ થઈ.

Verse 44

वैष्णवान्धनिनो दृष्ट्वा क्षणं वैष्णववेषभृत् । शैवान्निंदति मूढात्मा नरकत्राणकारणम्

ધનવાન વૈષ્ણવોને જોઈ તે ક્ષણમાત્ર વૈષ્ણવ વેશ ધારણ કરતો; પરંતુ એ મૂઢાત્મા શૈવોની નિંદા કરતો—અને નરકને જ જાણે ‘ત્રાણનું સાધન’ બનાવી લેતો.

Verse 45

शिवभक्तान्समालोक्य किंचिच्च परिदित्सुकान् । गर्हयेद्वैष्णवान्सर्वाञ्शैवलिंगोपजीवकः

શિવભક્તોને જોઈ—જે થોડુંક સહાય પણ ઇચ્છતા—તે, શિવલિંગની સેવામાંથી જીવિકા ચલાવતો હોવા છતાં, સર્વ વૈષ્ણવોની ગર્હા કરતો.

Verse 46

इति पाखंडधर्मज्ञः संध्यास्नानपराङ्मुखः । विशालतिलकः स्रग्वी शुद्धधौतांबरोज्वलः

આ રીતે પાખંડધર્મમાં નિપુણ હોવા છતાં તે સંધ્યાવંદન અને સ્નાનના કર્તવ્યથી વિમુખ હતો. છતાં કપાળે વિશાળ તિલક, ગળે માળા, અને શુદ્ધ ધોયેલા તેજસ્વી વસ્ત્રોમાં તે ઝળહળતો હતો.

Verse 47

शिखी चोपग्रहकरः सर्वेभ्योऽसत्प्रतिग्रही । तस्यापत्यद्वयं जातमुन्मत्तपथवर्तिनः

શિખી પણ નાનાં-નાનાં લાભોથી જીવન ચલાવતો અને સૌ પાસેથી અયોગ્ય દાન સ્વીકારતો હતો. તેને બે સંતાન જન્મ્યાં, જે ઉન્મત્ત અને મોહગ્રસ્ત માર્ગે ચાલનારાં હતાં.

Verse 48

एवं तस्य प्रवृत्तस्य कश्चित्पर्वतदेशतः । समागमिष्यति धनी तीर्थयात्रार्थसिद्धये

તે આમ પ્રવૃત્ત હતો ત્યારે, કોઈ પર્વતીય પ્રદેશમાંથી એક ધનવાન પુરુષ તીર્થયાત્રાના હેતુની સિદ્ધિ માટે ત્યાં આવી પહોંચશે.

Verse 49

स्नात्वा स चक्रसरसि कथयिष्यति चेति वै । अहमस्ति धनोदित्सुर्जात्या चांडालसत्तमः

તે ચક્રસરામાં સ્નાન કરીને કહેશે— ‘મારે ધન છે અને હું દાન આપવા ઇચ્છું છું; પરંતુ જન્મથી હું ચાંડાલ છું.’

Verse 50

अस्ति कश्चित्प्रतिग्राही यस्मै दद्यामहं धनम् । इति तस्य वचः श्रुत्वा कैश्चिच्चांगुलिसंज्ञया

‘કોઈ એવો પ્રતિગ્રાહી છે કે જેને હું આ ધન આપી શકું?’ તેની વાત સાંભળીને કેટલાકે આંગળીના સંકેતથી (એક વ્યક્તિને) બતાવ્યો.

Verse 51

उद्दिष्ट उपविष्टोसौ यो जपेद्ध्यानमुद्रया । एष प्रतिग्रहं त्वत्तो ग्रहीष्यति न चेतरः

‘અમે જે બતાવીએ છીએ તે ત્યાં બેઠેલો, ધ્યાનમુદ્રામાં જપ કરતો—એ જ તારા પાસેથી દાન સ્વીકારશે; બીજો કોઈ નહીં.’

Verse 52

इति तेषां वचः श्रुत्वा स गत्वा तत्समीपतः । दंडवत्प्रणिपत्याथ तं बभाषे तदांत्यजः

તેમના વચનો સાંભળી તે તેની નજીક ગયો. પછી દંડવત્ પ્રણામ કરીને તે અંત્યજે તેને કહ્યું.

Verse 53

मामुद्धर महाविप्र तीर्थं मे सफलीकुरु । किंचिद्वस्त्वस्ति मे तत्त्वं गृहाणानुग्रहं कुरु

હે મહાવિપ્ર! મને ઉદ્ધર કરો, મારી તીર્થયાત્રા સફળ કરો. મારી પાસે થોડું ધન છે—તે સ્વીકારી કૃપા કરો.

Verse 54

अथाक्षमालिकां कर्णे कृत्वा ध्यानं विसृज्य च । कियद्धनं तवास्तीह पप्रच्छ करसंज्ञया

પછી જપમાળા કાને રાખીને અને ધ્યાન છોડીને તેણે હાથના સંકેતથી પૂછ્યું—‘અહીં તારા પાસે કેટલું ધન છે?’

Verse 55

तस्य संज्ञां स वै बुद्ध्वा प्रोवाचाति प्रहृष्टवत् । संतृप्तिर्यावता ते स्यात्तावद्दास्यामि नान्यथा

તેના સંકેતને સમજી તે અત્યંત હર્ષથી બોલ્યો—‘જેટલાથી તમને સંતોષ થાય તેટલું જ આપીશ; તેનાથી ઓછું નહીં.’

Verse 56

इति तद्वचनं श्रुत्वा त्यक्त्वा मौनमुवाच ह । सानंदः स महानंदो निःस्पृहोस्मि प्रतिग्रहे

આ વચન સાંભળી તેણે મૌન ત્યજી કહ્યું—‘હું આનંદિત છું, ખરેખર મહાનંદથી પરિપૂર્ણ છું; પ્રતિગ્રહમાં હું નિઃસ્પૃહ છું.’

Verse 57

परं तेऽनुग्रहार्थं तु करिष्यामि प्रतिग्रहम् । किंच मे वचनं त्वं चेत्करिष्यस्युत्तमोत्तम

પરંતુ તારા પર કૃપા કરવા માટે જ હું આ દાન સ્વીકારીશ. પરંતુ હે ઉત્તમોત્તમ, જો તું મારું વચન પાળશે તો જ તે યોગ્ય થશે.

Verse 58

यावदस्त्यखिलं वित्तं तन्मध्ये न्यस्य कस्यचित् । न स्तोकमपि दातव्यं तदाऽदास्यामि नान्यथा

તારા પાસે જે સર્વ ધન છે તે એક જ સ્થળે એકત્ર મૂકી દે. તેમાંનું અણુમાત્ર પણ અન્યત્ર ન આપવું; ત્યારે જ હું સ્વીકારીશ, અન્યથા નહીં.

Verse 59

चांडाल उवाच । यावदस्ति मयानीतं विश्वेशप्रीतये वसु । तावत्तुभ्यं प्रदास्यामि विश्वेशस्त्वं यतो मम

ચાંડાલ બોલ્યો— ‘વિશ્વેશની પ્રીતિ માટે હું જેટલું ધન લાવ્યો છું, તેટલું બધું હું તમને અર્પણ કરીશ; કારણ કે તમે જ મારા વિશ્વેશ, મારા સ્વામી છો.’

Verse 60

ये वसंतीह विश्वेश राजधान्यां द्विजोत्तम । क्षुद्राक्षुद्रा जंतुमात्रा विश्वेशां शास्त एव हि

હે દ્વિજોત્તમ, અહીં વિશ્વેશની રાજધાનીમાં જે કોઈ વસે છે—નીચ હોય કે અનીચ, કોઈપણ પ્રાણી—તેનો રક્ષક અને માર્ગદર્શક વિશ્વેશ જ છે.

Verse 61

परोद्धरणशीला ये ये परेच्छाप्रपूरकाः । परोपकृतिशीला ये विश्वेशां शास्त एव हि

જે અન્યનો ઉદ્ધાર કરે છે, જે અન્યની ધર્મસંગત ઇચ્છાઓ પૂર્ણ કરે છે, જે પરોપકારમાં તત્પર છે—એવા જનનો રક્ષક અને માર્ગદર્શક વિશ્વેશ સ્વયં છે.

Verse 62

इति तद्वचनं श्रुत्वा प्रहृष्टेंद्रियमानसः । उवाच पार्वतीयं तं सोऽग्रजन्मांत्यजं तदा

તે વચનો સાંભળી તેની ઇન્દ્રિયો અને મન આનંદથી પરિપૂર્ણ થયા. ત્યારે તે મહાન બ્રાહ્મણે પાર્વતી-સંબંધિત તે અંત્યજને સંબોધીને કહ્યું.

Verse 64

विश्वेशः प्रीयतां चेति प्रोच्य यातो यथागतः । स च द्विजो द्विजैरन्यैर्धिक्कृतोपि वसन्निह

‘વિશ્વેશ પ્રસન્ન થાઓ’ એમ કહી તે જેમ આવ્યો હતો તેમ જ ચાલ્યો ગયો. પરંતુ તે બ્રાહ્મણ અન્ય બ્રાહ્મણો દ્વારા ધિક્કૃત થયો છતાં ત્યાં જ (કાશીમાં) વસતો રહ્યો.

Verse 65

बहिर्निर्गतमात्रस्तु बहुभिः परिभूयते । चांडालब्राह्मणश्चैष चांडालात्त धनस्त्वसौ

પણ બહાર નીકળતાં જ ઘણા લોકોએ તેને અપમાનિત કર્યો—‘આ ચાંડાલ-બ્રાહ્મણ છે! અને એ તો ચાંડાલના કારણે ધનવાન થયો છે!’

Verse 66

असावेव हि चांडालः सर्वलोकबहिष्कृतः । इत्थं तमनुधावंति थूत्कुर्वंतः परितो हरे

‘આ જ ખરેખર ચાંડાલ છે, સર્વ લોકો દ્વારા બહિષ્કૃત!’ એમ કહી, હે હરિ, ચારે તરફ થૂંકતા તેઓ તેની પાછળ દોડ્યા.

Verse 67

स च तद्भयतो गेहात्काकभीतदिवांधवत् । न निःसरेत्क्वचिदपि लज्जाकृति नतास्यकः

અને તેમના ભયથી તે ઘરેથી ક્યાંય બહાર નીકળતો ન હતો—કાગડાથી ડરેલા અંધની જેમ; લજ્જાથી મોઢું નીચે કરી રહેતો.

Verse 68

स एकदा संप्रधार्य गृहिण्या लोकदूषितः । जगाम कीकटान्देशांस्त्यक्त्वा वाराणसीं पुरीम्

એકવાર, લોકનિંદાથી દૂષિત થયેલા તે વ્યક્તિએ પત્ની સાથે વિચાર-વિમર્શ કરીને વારાણસી પુરીનો ત્યાગ કર્યો અને કીકટ દેશો તરફ પ્રયાણ કર્યું.

Verse 69

मध्ये मार्गं स गच्छन्वै लक्षितस्तु सकांचनः । अपि कार्पटिकांतस्थः स रुद्धो मार्गरोधिभिः

માર્ગની મધ્યમાં જતી વખતે તેની પાસે સુવર્ણ હોવાનું ધ્યાનમાં આવ્યું; જોકે તે એક ભિક્ષુકના નિવાસસ્થાનની નજીક હતો, તેમ છતાં લૂંટારાઓએ તેને રોક્યો.

Verse 70

नीत्वा ते तमरण्यानीं तस्कराः सपरिच्छदम् । उल्लुंठ्य धनमादाय समालोच्य परस्परम्

તે ચોરો તેને સામાન સાથે ગાઢ જંગલમાં લઈ ગયા. ત્યાં તેનું ધન લૂંટીને અને કબજે કરીને, તેઓ પરસ્પર વિચાર-વિમર્શ કરવા લાગ્યા.

Verse 71

प्रोचुर्भूरिधनं चैतज्जीर्यत्यस्मिन्न जीवति । असौ धनी प्रयत्नेन वध्यः सपरिचारकः

તેઓ બોલ્યા, "આ તો પુષ્કળ ધન છે; જો આ જીવતો રહેશે તો આ ધન હાથમાંથી જતું રહેશે. તેથી આ ધનવાનને તેના સેવક સાથે અવશ્ય મારી નાખવો જોઈએ."

Verse 72

संप्रधार्येति तेप्राहुः स्मर्तव्यं स्मर पांथिक । त्वां वयं घातयिष्यामो निश्चितं सपरिच्छदम्

આવો નિશ્ચય કરીને તેઓ બોલ્યા, "હે મુસાફર! તારે જે સ્મરણ કરવું હોય તે કરી લે. અમે નિશ્ચિતપણે તને તારા સામાન સહિત મારી નાખીશું."

Verse 73

निशम्येति मनस्येव कथयामास स द्विजः । अहो प्रतिगृहीतं मे यदर्थं वसु भूरिशः

આ સાંભળી તે દ્વિજ મનમાં જ બોલ્યો— “અહો! મેં એટલું બહુ ધન શા હેતુથી સ્વીકાર્યું?”

Verse 74

कुटुंबमपि तन्नष्टं नष्टश्चापि प्रतिग्रहः । जीवितं चापि मे नष्टं नष्टा काशीपुरीस्थितिः

“મારું કુટુંબ પણ નષ્ટ થયું, મેં સ્વીકારેલો પ્રતિગ્રહ પણ નષ્ટ થયો; મારું જીવન પણ નષ્ટ—અને કાશીપુરીમાં મારું નિવાસ પણ નષ્ટ થયો।”

Verse 75

युगपत्सर्वमेवाशु नष्टं दुर्बुद्धिचेष्टया । न काश्यां मरणं प्राप्तं तस्माद्दुष्टप्रतिग्रहात्

“દુર્બુદ્ધિના એક કર્મથી બધું જ એકસાથે તરત નષ્ટ થયું; અને તે દुष્ટ પ્રતિગ્રહના કારણે મને કાશીમાં મરણ પણ મળ્યું નહીં।”

Verse 76

प्रांते कुटुंबस्मरणात्तथाकाशीस्मृतेरपि । चोरैर्हतोपि स तदा कीकटे कुक्कुटोऽभवत्

અંતે કુટુંબનું તેમજ કાશીનું સ્મરણ થતાં—ચોરો દ્વારા મારાયો હોવા છતાં તે ત્યારે કીકટ દેશમાં કૂકડો થયો।

Verse 77

सा कुक्कुटी सुतौ तौ तु ताम्रचूडत्वमापतुः । प्रांते काशीस्मरणतो जाता जातिस्मृतिः परा

તે પત્ની કુકુટી બની અને તે બંને પુત્રો તામ્રચૂડ (કલગીદાર) કૂકડા બન્યા; અને અંતે કાશી-સ્મરણથી તેમને અદભુત જાતિસ્મૃતિ (પૂર્વજન્મસ્મરણ) પ્રગટ થઈ।

Verse 78

इत्थं बहुतिथेकाले गते कार्पटिकोत्तमाः । तस्मिन्नेवाध्वनि प्राप्ताश्चत्वारो यत्र कुक्कुटाः

આ રીતે ઘણા દિવસો વીતી ગયા પછી તે ઉત્તમ કાર્પટિક તપસ્વીઓ એ જ માર્ગે પહોંચ્યા, જ્યાં ચાર કુક્કુટ હતા.

Verse 79

वाराणस्याः कथां प्रोच्चैः कुर्वंतोऽन्योन्यमेव हि । काशीकथां समाकर्ण्य तदा ते चरणायुधाः

તેઓ પરસ્પર ઊંચા સ્વરે વારાણસીની કથા કરતા હતા; કાશીની કથા સાંભળતાં જ તે ‘ચરણાયુધ’ કુક્કુટો ત્યારે અંતરમાં પ્રેરિત થયા.

Verse 80

जातिस्मृतिप्रभावेण तत्संगेन तु निर्गताः । तैश्च कार्पटिकश्रेष्ठेः पथि दृष्ट्वा कृपालुभिः

પૂર્વજન્મસ્મૃતિના પ્રભાવથી અને તે સંગથી પ્રેરાઈ તેઓ બહાર આવ્યા; અને કૃપાળુ કુક્કુટોએ માર્ગમાં કાર્પટિક-શ્રેષ્ઠને જોઈ સ્નેહથી પ્રતિસાદ આપ્યો.

Verse 81

तंदुलादिपरिक्षेपैः प्रापिताः क्षेत्रमुत्तमम् । ते तु क्षेत्रं समासाद्य चत्वारश्चरणायुधाः

ચોખા વગેરે દાણા છાંટીને તેમને તે ઉત્તમ ક્ષેત્ર સુધી પહોંચાડવામાં આવ્યા; અને તે પવિત્ર ક્ષેત્રે પહોંચી તે ચાર ‘ચરણાયુધ’ ત્યાં આવ્યા.

Verse 82

चरिष्यंतोऽत्र परितो मुक्तिमंडपमुत्तमम् । जिताहारान्सनियमान्कामक्रोधपराङ्मुखान्

તેઓ અહીં ઉત્તમ મુક્તિમંડપની આસપાસ વિચરતા અને નિવાસ કરતા—આહારમાં સંયમી, નિયમોમાં સ્થિર, અને કામ-ક્રોધથી પરાઙ્મુખ।

Verse 84

मन्नामोच्चारणपरान्मत्कथार्पितसुश्रुतीन् । मद्दत्तचित्तसद्वृत्तीन्दृष्ट्वा क्षेत्रनिवासिनः

તેમને—મારા નામોચ્ચારમાં તત્પર, મારી કથાશ્રવણમાં અર્પિત શ્રદ્ધાવાળા, અને મને અર્પિત ચિત્ત તથા સદ્વૃત્તિથી યુક્ત—જોઈ ક્ષેત્રનિવાસીઓએ ઓળખ્યા।

Verse 85

मानयामासुरथ तान्कुक्कुटान्साधुवर्त्मनः । प्राक्तनां वासनायोगात्संप्रधार्य परस्परम् । क्रमेणाहारमाकुंच्य प्राणांस्त्यक्ष्यंति चात्र वै

પછી સદ્માર્ગે સ્થિત તે કુક્કુટોને તેમણે માન આપ્યો. પૂર્વવાસનાના યોગથી પરસ્પર સમજી, તેઓ ક્રમે આહાર સંકોચી, નિશ્ચયે અહીં જ પ્રાણ ત્યજશે।

Verse 86

पश्यतां सर्वलोकानां विष्णो ते मदनुग्रहात् । विमानमधिरुह्याशु कैलासं प्राप्य मत्पदम्

હે વિષ્ણુ! સર્વ લોકો જોઈ રહ્યા હોય તેમ, મારા અનુગ્રહથી તેઓ શીઘ્ર વિમાનમાં આરોહણ કરી કૈલાસે પહોંચી મારું પદ પ્રાપ્ત કરશે।

Verse 87

निर्विश्य सुचिरं कालं दिव्यान्भोगाननुत्तमान् । ततोऽत्र ज्ञानिनो भूत्वा मुक्तिं प्राप्स्यंति शाश्वतीम्

તેઓ લાંબા સમય સુધી અનુત્તમ દિવ્ય ભોગો ભોગવી, પછી અહીં જ્ઞાની બની શાશ્વત મુક્તિ પ્રાપ્ત કરશે।

Verse 88

ततो लोकास्तददारभ्य कथयिष्यंति सर्वतः । मुक्तिमंडपनामैतदेष कुक्कुटमंडपः

ત્યારથી લોકો સર્વત્ર કહેશે—‘આ સ્થળનું નામ મુક્તિમંડપ છે; આ જ કુક્કુટમંડપ છે.’

Verse 89

चरित्रमपि वै तेषां ये स्मरिष्यंति मानवाः । मुक्तिमंडपमासाद्य श्रेयः प्राप्स्यंति तेपि हि

જે મનુષ્યો તે ભક્તોના પવિત્ર ચરિત્રનું સ્મરણ કરે છે, તેઓ પણ મુક્તિમંડપને પ્રાપ્ત કરીને નિશ્ચયે પરમ શ્રેય અને આધ્યાત્મિક સિદ્ધિ મેળવે છે.

Verse 90

इति यावत्कथां शंभुर्भविष्यामग्रतो हरेः । अकरोत्तुमुलो नादो घंटानां तावदुद्गतः

હરિની સમક્ષ શંભુ આ કથા કહેતા હતા, એટલામાં જ તે ક્ષણે ઘંટાઓનો પ્રચંડ, કૉલાહલભર્યો નાદ ઊઠ્યો.

Verse 91

अथनंदिनमाहूय देवदेव उमाधवः । प्रोवाच नंदिन्विज्ञायागत्य ब्रूहि कुतो रवः

ત્યારે દેવોના દેવ, ઉમાધવે નંદીને બોલાવી કહ્યું—“નંદી, જઈને જાણીને આવ; આવીને કહેજે, આ રવ ક્યાંથી ઊઠે છે?”

Verse 92

अथ नंदी समागत्य प्रोवाच वृषभध्वजम् । नमस्कृत्य प्रहृष्टास्यः प्रबद्धकरसंपुटः

પછી નંદી આવીને વૃષભધ્વજ પ્રભુને બોલ્યો. નમસ્કાર કરીને, પ્રસન્ન મુખે, હાથ જોડીને તેણે નિવેદન કર્યું.

Verse 93

प्रहासान्मत्कथालापांल्लाभमोहविवर्जितान् । स्वर्धुनीस्नानसंक्लिन्न सुनिर्मलशिरोरुहान्

“તેઓ હર્ષિત છે, મારી કથાના સંવાદમાં લીન છે, લાભ અને મોહથી રહિત છે; સ્વર્ધુનીમાં સ્નાનથી ભીંજાયેલા તેમના કેશ અતિ નિર્મળ થયા છે.”

Verse 94

अथ स्मित्वाब्रवीच्छंभुः सिद्धं नस्तु समीहितम् । उत्थाय देवदेवेशः सह देव्या सुमंगलः

ત્યારે શંભુ સ્મિત કરીને બોલ્યા—“અમારું અભિષ્ટ કાર્ય સિદ્ધ થાઓ.” પછી દેવોના દેવેશ, પરમ મંગલમય, દેવી સાથે ઊઠીને પ્રસ્થાન કર્યા।

Verse 95

ब्रह्मणा हरिणा सार्धं ततोऽगाद्रंगमंडपम् । स्कंद उवाच । श्रुत्वाध्यायमिमं पुण्यं परमानंदकारणम् । नरः परां मुदं प्राप्य कैलासं प्राप्स्यति ध्रुवम्

પછી તેઓ બ્રહ્મા અને હરિ સાથે રઙ્ગમંડપે ગયા. સ્કંદે કહ્યું—પરમાનંદનું કારણ એવા આ પુણ્ય અધ્યાયને સાંભળીને મનુષ્ય પરમ હર્ષ પામે છે અને નિશ્ચિતે કૈલાસને પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 98

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीति साहस्र्यां संहितायां चतुर्थे काशीखंड उत्तरार्धे मुक्तिमंडपगमनं नामाष्टनवतितमोऽध्यायः

આ રીતે શ્રી સ્કંદ મહાપુરાણની એકાશીતી-સાહસ્રી સંહિતાના ચોથા વિભાગના કાશીખંડના ઉત્તરાર્ધમાં ‘મુક્તિમંડપગમન’ નામનો ઓગણનવ્વદમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।