Adhyaya 38

Verse 1

अगस्त्य उवाच । शिवलोकं समासाद्य मुनिना ब्रह्मसूनुना । किं चक्रे ब्रूहि षड्वक्त्र कथां कौतुकशालिनीम्

અગસ્ત્ય બોલ્યા—હે ષડ્વક્ત્ર પ્રભુ! બ્રહ્મપુત્ર મુનિ નારદ શિવલોકમાં પહોંચીને ત્યાં શું કર્યું? કૌતુકભરી, અદ્ભુત રસયુક્ત કથા મને કહો।

Verse 2

स्कंद उवाच । शृणु कुंभज वक्ष्यामि नारदेन महात्मना । यत्कृतं तत्र गत्वाशु कैलासं शंकरालयम्

સ્કંદ બોલ્યા—હે કુંભજ! સાંભળો; હું કહું છું. મહાત્મા નારદ ત્યાં ઝડપથી જઈ કૈલાસે—શંકરના ધામમાં—જે કર્યું તે વર્ણવું છું।

Verse 3

मुनिर्गगनमार्गेण प्राप्य तद्धाम शांभवम् । दृष्ट्वा शिवौ प्रणम्याथ शिवेन विहितादरः

મુનિ આકાશમાર્ગે તે શાંભવ ધામે પહોંચ્યા. શિવ-શક્તિના દર્શન કરીને નમસ્કાર કર્યો; અને શિવે પણ યોગ્ય આદરથી તેમનું સન્માન કર્યું।

Verse 4

तदुद्दिष्टासनं भेजे पश्यंस्तत्क्रीडनं परम् । क्रीडंतौ तौ तु चाक्षाभ्यां यदा न च विरमेतुः

તેમને સૂચવાયેલ આસન તેમણે ગ્રહણ કર્યું અને તેમની પરમ લીલા નિહાળી. પરંતુ તે બંને પાંસાંથી રમતા રમતા ક્યારેય વિરામ લેતા ન હતા।

Verse 5

तदौत्सुक्येन स मुनिः प्रेर्यमाण उवाच ह । नारद उवाच । देवदेव तव क्रीडाखिलं ब्रह्मांडगोलकम् । मासा द्वादश ये नाथ ते सारिफलके गृहाः

તે કૌતુકથી પ્રેરાઈ મુનિ બોલ્યા. નારદે કહ્યું—હે દેવદેવ! આ સમગ્ર બ્રહ્માંડગોળક તમારી લીલા છે. હે નાથ! આ રમતમાં બાર માસ જાણે ચૌપડના ઘરો (ખાણા) સમાન છે।

Verse 6

कृष्णाः कृष्णेतरा या वै तिथयस्ताश्च सारिकाः । द्विपंचदशमासे यास्त्वक्षयुग्मं तथायने

કૃષ્ણપક્ષ અને શુક્લપક્ષની તિથિઓ જ આ રમતમાં ગોટીઓ છે. મહિનાના પંદર–પંદર દિવસના બે ભાગ સમાન પાશાની જોડી છે, તેમજ બે અયન પણ.

Verse 7

सृष्टिप्रलय संज्ञौ द्वौ ग्लहौ जयपराजयौ । देवीजये भवेत्सृष्टिरसृष्टिर्धूर्जटेर्जये

‘સૃષ્ટિ’ અને ‘પ્રલય’ નામના બે દાવ જ જીત–હાર છે. દેવી જીતે તો સૃષ્ટિ પ્રગટે; ધૂર્જટિ (શિવ) જીતે તો અસૃષ્ટિ—સંહાર-પ્રત્યાહાર થાય.

Verse 8

भवतोः खेलसमयो यः सा स्थितिरुदाहृता । इत्थं क्रीडैव सकलमेतद्ब्रह्मांडमीशयोः

તમ બંનેની ક્રીડાનો સમય જ ‘સ્થિતિ’ કહેવાય છે. આ રીતે આ સમગ્ર બ્રહ્માંડ તે બે ઈશ્વરોની લીલા માત્ર છે.

Verse 9

न देवी जेष्यति पतिं नेशः शक्तिं विजेष्यति । किंचिद्विज्ञप्तुकामोस्मि तन्मातरवधार्यताम्

દેવી ખરેખર પોતાના પતિને જીતશે નહીં, અને ઈશ્વર પણ પોતાની શક્તિને જીતશે નહીં. છતાં મને એક નાની વિનંતી કરવી છે—હે માતા, કૃપા કરીને સાંભળો.

Verse 10

देवः सर्वज्ञनाथोपि न किंचिदवबुध्यति । मानापमानयोर्यस्मादसौ दूरे व्यवस्थितः

પ્રભુ સર્વજ્ઞ નાથ હોવા છતાં પણ આ વિષયમાં કશું જ અવગત કરતા નથી; કારણ કે તેઓ માન અને અપમાન—બન્ને થી બહુ દૂર, પરે સ્થિત છે.

Verse 11

लीलात्मा गुणवानेष विचारादतिनिर्गुणः । कुर्वन्नपि हि कर्माणि बाध्यते नैव कर्मभिः

તે સ્વયં લીલા-સ્વરૂપ છે—ગુણવાળો જણાય છે, પરંતુ સાચા વિવેકથી પરમ નિર્ગુણ છે. કર્મો કરતો હોવા છતાં તે કર્મોથી કદી બંધાતો નથી.

Verse 12

मध्यस्थोपि हि सर्वस्य माध्यस्थ्यमवलंबतै । सर्वत्रायं महेशानो मित्राऽमित्रसमानदृक्

સર્વના મધ્યમાં રહીને પણ તે પૂર્ણ નિષ્પક્ષતા ધારણ કરે છે. સર્વત્ર આ મહેશાન મિત્ર અને શત્રુને સમદૃષ્ટિથી જુએ છે.

Verse 13

त्वं शक्तिरस्य देवस्य सर्वेषां मान्यभूः परा । दक्षस्यापि त्वया मानो दत्तो पत्यनिमित्तकः

તું આ દેવની પરમ શક્તિ છે, સર્વે દ્વારા વંદનીય. દક્ષને પણ તું—પતિના નિમિત્તે—માન આપ્યું હતું.

Verse 14

परं त्वं सर्वजगतां जनयित्र्येकिका ध्रुवम् । त्वत्त आविर्भवंत्येव धातृकेशववासवाः

તું જ ખરેખર સર્વ જગતોની પરમ જનની, એકમાત્ર ધ્રુવા છે. તારા માંથી જ ધાતૃ (બ્રહ્મા), કેશવ (વિષ્ણુ) અને વાસવ (ઇન્દ્ર) પણ પ્રગટ થાય છે.

Verse 15

त्वमात्मानं न जानासि त्र्यक्षमायाविमोहिता । अतएव हि मे चित्तं दुनोत्यतितरां सति

ત્ર્યક્ષ પ્રભુની માયાથી મોહિત થઈ તું પોતાના આત્મસ્વરૂપને ઓળખતી નથી. તેથી જ, હે સતી, મારું ચિત્ત વધુ ને વધુ વ્યથિત થાય છે.

Verse 16

अन्या अपि हि याः सत्यः पातिव्रत्यपरायणाः । ता भर्तृचरणौ हित्वा किंचिदन्यन्न मन्वते

અન્ય સત્ય પતિવ્રતા સ્ત્રીઓ પણ, જે પાતિવ્રત્યધર્મમાં સંપૂર્ણ પરાયણ છે, પતિના ચરણોમાં શરણ લઈ પછી બીજું કશું વિચારતી નથી।

Verse 17

अथवास्तामियं वार्ता प्रस्तुतं प्रब्रवीम्यहम् । अद्य नीलगिरेस्तस्माद्धरिद्वारसमीपतः

પરંતુ આ વાત રહેવા દો; હું હવે જે પ્રસંગ પ્રસ્તુત છે તે કહું છું. આજે તે નીલગિરિથી, હરિદ્વારના સમીપથી,

Verse 18

अपूर्वमिव संवीक्ष्य परिप्राप्तस्तवांतिकम् । अत्याश्चर्यविषादाभ्यां किचिद्वक्तुमिहोत्सुकः

અપૂર્વ કંઈક જોયું હોય તેમ જોઈને તે તારા સન્નિધાને આવ્યો—અતિ આશ્ચર્ય અને વિષાદથી વ્યાકુળ થઈ અહીં કંઈક કહેવા ઉત્સુક।

Verse 19

आश्चर्यहेतुरेवायं यत्पुंजातं त्रयीतले । तद्दृष्टं सकलत्रं च दक्षस्याध्वरमंडपे

આ જ આશ્ચર્યનું કારણ છે કે પૃથ્વી પર આ ઘટના બની; અને તે સમગ્ર પ્રસંગ દક્ષના યજ્ઞમંડપમાં જોવાયો હતો।

Verse 20

सालंकारं समानं च सानंदमुखपंकजम् । विस्मृताखिलकार्यं च दक्षयज्ञप्रवर्तकम्

તે અલંકારોથી શોભિત અને સમસ્થિત હતો; આનંદથી વિકસેલું તેનું મુખકમળ હતું; અન્ય સર્વ કાર્યો ભૂલી તે જ દક્ષયજ્ઞનો પ્રવર્તક બન્યો।

Verse 21

विषादे कारणं चैतद्यतो जातमिदं जगत् । यस्मिन्प्रवर्तते यत्र लयमेष्यति च ध्रुवम्

આ વિષાદ જ કારણ છે—જેથી આ જગત ઉત્પન્ન થયું; જેમાં તે પ્રવર્તે છે, અને જેમાં નિશ્ચિતપણે અંતે લય પામશે।

Verse 22

तदेव तत्र नो दृष्टं भवद्वंद्वं भवापहम् । प्रायो विषादजनकं भवतोर्यददर्शनम्

ત્યાં અમે તમારું તે પવિત્ર યુગલ—ભવબંધનહર—જોયું નહીં; મોટેભાગે તમારાં બન્નેના દર્શનનો અભાવ જ આ વિષાદ ઉત્પન્ન કરે છે।

Verse 23

तदेव नाभवत्तत्र समभूदन्यदेव हि । तच्च वक्तुं न शक्येत तद्वक्ता दक्ष एव सः

ત્યાં તે બન્યું નહીં; ખરેખર તો કંઈક બીજું જ બન્યું. તે સાચી રીતે કહી શકાય તેમ નથી; તેને કહેવા યોગ્ય તો સ્વયં દક્ષ જ છે।

Verse 24

तानि वाक्यानि चाकर्ण्य द्रुहिणेन ययेततः । महर्षिणा दधीचेन धिक्कृतो नितरां हि सः

એ વચનો સાંભળી દ્રુહિણ (બ્રહ્મા) ત્યાંથી પ્રસ્થાન કરી ગયા; કારણ કે મહર્ષિ દધીચિએ તેમને અત્યંત કઠોર રીતે ધિક્કાર્યા હતા।

Verse 25

शप्तश्च वीक्षमाणानां देवर्षीणां प्रजापतिः । मया च कर्णौ पिहितौ श्रुत्वा तद्गर्हणा गिरः

જોતાં દેવર્ષિઓની સામે પ્રજાપતિ પણ શપ્ત થયા; અને તે નિંદાવચનો સાંભળી મેં મારા કાન ઢાંકી લીધા।

Verse 26

दधीचिना समं केचिद्दुर्वासः प्रमुखा द्विजाः । भवनिंदां समाकर्ण्य कियतोपि विनिर्ययुः

દધીચિ સાથે દુર્વાસા પ્રમુખ કેટલાક દ્વિજ ઋષિઓ ભવ (શિવ) ની નિંદા સાંભળી થોડા સમય પછી ત્યાંથી નીકળી ગયા।

Verse 27

प्रावर्तत महायागो हृष्टपुष्टमहाजनः । तथा द्रष्टुं न शक्नोमि तत आगतवानिह

મહાયાગ ચાલુ રહ્યો; મહાજનસમૂહ આનંદિત અને સમૃદ્ધ હતો. પરંતુ હું તે જોઈ શક્યો નહિ, તેથી ત્યાંથી હટી અહીં આવ્યો છું।

Verse 28

भगिन्योपि च या देवि तव तत्र सभर्तृकाः । तासां गौरवमालोक्य न किंचिद्वक्तुमुत्सहे

હે દેવી, ત્યાં તમારી બહેનો પણ પોતાના પતિઓ સાથે હાજર હતી. તેમનો ગૌરવ અને પ્રતિષ્ઠા જોઈને હું કશું કહેવાની હિંમત કરતો નથી।

Verse 29

इति देवी समाकर्ण्य सती दक्षकुमारिका । करादक्षौ समुत्सृज्य दध्यौ किंचित्क्षणं हृदि

આ સાંભળી દેવી સતી, દક્ષકુમારી, હાથ પરથી આંખો હટાવી (ઉઘાડી) ક્ષણમાત્ર હૃદયમાં વિચારમાં લીન થઈ।

Verse 30

उवाच च भवत्वेवं शरणं भव एव मे । संप्रधार्येति मनसि सती दाक्षायणी ततः

પછી સતી દાક્ષાયણીએ મનમાં નિશ્ચય કરીને કહ્યું—“એવું જ થાઓ; મારા માટે ભવ (શિવ) જ એકમાત્ર શરણ છે।”

Verse 31

द्रुतमेव समुत्तस्थौ प्रणनाम च शंकरम् । मौलावंजलिमाधाय देवी देवं व्यजिज्ञपत्

તત્ક્ષણે દેવી ઝડપથી ઊભી થઈ શંકરને પ્રણામ કરી. મસ્તક પર અંજલિ ધરીને તેણે દેવને વિનયપૂર્વક વિનંતી કરી॥

Verse 32

देव्युवाच । विजयस्वांधकध्वंसिं त्र्यंबक त्रिपुरांतक । चरणौ शरणं ते मे देह्यनुज्ञा सदाशिव

દેવી બોલી— હે અંધકધ્વંસી ત્ર્યંબક, હે ત્રિપુરાંતક, વિજયી થાઓ. તમારા ચરણદ્વય જ મારી શરણ છે; હે સદાશિવ, મને અનુજ્ઞા આપો॥

Verse 33

मा निषेधीः प्रार्थयामि यास्यमि पितुरंतिकम् । उक्त्वेति मौलिमदधादंधकारि पदांबुजे

મને રોકશો નહીં—હું પ્રાર્થના કરું છું; હું પિતાના સાન્નિધ્યે જઈશ. એમ કહી તેણે અંધકશત્રુ શિવના પદપદ્મે મસ્તક મૂક્યું॥

Verse 34

अथोक्ता शंभुना देवी मृडान्युत्तिष्ठ भामिनि । किमपूर्णं तवास्त्यत्र वदसौ भाग्यसुंदरि

પછી શંભુએ દેવીને કહ્યું— હે મૃડાની, હે ભામિની, ઊઠો, હે સુંદરિ. અહીં તારા માટે શું અધૂરું છે? હે સૌભાગ્યસુંદરિ, કહો॥

Verse 35

लक्ष्म्या अपि च सौभाग्यं ब्रह्माण्यै कांतिरुत्तमा । शच्यै नित्यनवीनत्वं भवत्या दत्तमीश्वरि

લક્ષ્મીનું સૌભાગ્ય પણ, બ્રહ્માણીની ઉત્તમ કાંતિ પણ, અને શચીનું નિત્યનવীন યૌવન પણ— હે ઈશ્વરી, આ બધું તું જ આપ્યું છે॥

Verse 36

त्वया च शक्तिमानस्मि महदैश्वर्यरक्षणे । त्वां च शक्तिं समासाद्य स्वलीलारूपधारिणीम्

તારા દ્વારા હું મહાન ઐશ્વર્યના રક્ષણમાં શક્તિમાન છું; અને સ્વલીલાથી રૂપ ધારણ કરનારી સ્વયં શક્તિને—તને—પ્રાપ્ત કરીને।

Verse 37

एतत्सृजामि पाम्यद्मि त्वल्लीलाप्रेरितोंगने । कुतो मां हातुमिच्छेस्त्वं मम वामार्धधारिणि

હે પ્રિયે! તારી લીલાથી પ્રેરિત થઈ હું આ સર્જું છું, પાળું છું અને સંહારું છું. તો પછી મારી વામાર્ધધારિણી, તું મને કેમ છોડવા ઇચ્છે?

Verse 38

शिवा शिवोदितं चेति श्रुत्वाप्याह महेश्वरम् । जीवितेश विहाय त्वां न क्वापि परियाम्यहम्

શિવના વચન સાંભળી શિવાએ મહેશ્વરને કહ્યું—હે મારા જીવનનાથ! તને છોડીને હું ક્યાંય જઇશ નહીં।

Verse 39

मनो मे चरणद्वंद्वे तव स्थास्यति निश्चलम् । क्रतुं द्रष्टुं पितुर्यामि नैक्षि यज्ञो मया क्वचित्

મારું મન તારા ચરણયુગળમાં અચળ રહેશે. હું માત્ર ક્રતુ/યજ્ઞ જોવા પિતાના ગૃહે જઈ રહી છું; હું પોતે યજ્ઞ કરવા નથી જઈ રહી।

Verse 40

शंभुः कात्यायनीवाक्यामिति श्रुत्वा तदाब्रवीत् । क्रतुस्त्वया नेक्षितश्चेदाहरामि ततः क्रतुम्

કાત્યાયનીના વચન સાંભળી શંભુએ કહ્યું—જો તે ક્રતુ તું જોઈ ન શકે, તો હું તે યજ્ઞને અહીં લઈ આવીશ।

Verse 41

मच्छक्ति धारिणी त्वं वा सृजैवान्यां क्रतुक्रियाम् । अन्यो यज्ञपुमानस्तु संत्वन्ये लोकपालकाः

હે મારી શક્તિ ધારણ કરનારી! તું સ્વયં બીજી યજ્ઞક્રિયા આરંભી પ્રવર્તાવ, અથવા બીજો ‘યજ્ઞપુરુષ’ (યજ્ઞનો કર્તા) રહે; અને અન્ય લોકપાલકો પણ નિમણૂક પામે.

Verse 42

अन्यानाशु विधेहि त्वमृषीनार्त्विज्यकर्मणि । पुनर्जगाद देवीति श्रुत्वा शंभोरुदीरितम्

યજ્ઞના ઋત્વિજ્ય કર્મમાં તું ત્વરિત અન્ય ઋષિઓને નિયુક્ત કર. શંભુએ એમ કહ્યું તે સાંભળી દેવી ફરી બોલી.

Verse 43

पितुर्यज्ञोत्सवो नाथ द्रष्टव्योऽत्र मया ध्रुवम् । देह्यनुज्ञां गमिष्यामि मा मे कार्षीर्वचोन्यथा

હે નાથ! મારા પિતાનો યજ્ઞોત્સવ મને અહીં નિશ્ચયે જોવો છે. અનુજ્ઞા આપો, હું જઈશ; મારા વચનને અન્યથા ન કરશો.

Verse 44

कः प्रतीपयितुं शक्तश्चेतो वा जलमेव वा । निम्नायाभ्युद्यतं नाथ माद्य मां प्रतिषेधय

મનને કે જળને કોણ ઉલટું ફેરવી શકે? હે નાથ, ઢાળ તરફ ધસી જતી ધારા જેવી હું નીકળી પડી છું, ત્યારે મને રોકશો નહીં.

Verse 45

निशम्येति पुनः प्राह सर्वज्ञो भूतनायकः । मा याहि देवि मां हित्वा गता च न मिलिष्यसि

આ સાંભળી સર્વજ્ઞ ભૂતનાયક ફરી બોલ્યા—હે દેવી, મને છોડીને ન જા; એકવાર ગઈ તો ફરી મારી સાથે તારો મિલન નહીં થાય.

Verse 46

अद्य प्राचीं यियासुं त्वां वारयेत्पंगुवासरः । नक्षत्रं च तथा ज्येष्ठा तिथिश्च नवमी प्रिये

હે પ્રિયે, આજે તું પૂર્વ દિશામાં જવા ઈચ્છે છે, પરંતુ પંગુવાસર (શનિવાર) તને રોકી રહ્યો છે; નક્ષત્ર જ્યેષ્ઠા છે અને તિથિ નોમ છે.

Verse 47

अद्य सप्तदशो योगो वियोगोद्य तनोऽशुभः । धनिष्ठार्ध समुत्पन्ने तव ताराद्य पंचमी

આજે સત્તરમો યોગ 'વિયોગ' છે જે શરીર માટે અશુભ છે. ધનિષ્ઠા નક્ષત્ર અડધું વીતવા પર તારા માટે આ પાંચમી તારા છે.

Verse 48

मा गा देवि गताद्य त्वं नहि द्रक्ष्यसि मां पुनः । पुनर्देवी बभाषे सा यदि नाम्नाप्यहं सती

"હે દેવી, ન જાઓ. જો આજે તમે ગયા, તો મને ફરી નહીં જોઈ શકો." ત્યારે દેવી ફરી બોલ્યા: "જો નામથી પણ હું 'સતી' હોઉં..."

Verse 49

तदा तन्वंतरेणापि करिष्ये तव दासताम् । ततो भवः पुनः प्राह को वा वारयितुं प्रभुः

"...તો બીજા શરીરમાં પણ હું તમારી દાસી બનીને રહીશ." ત્યારે ભવ (શિવ) ફરી બોલ્યા: "કોણ રોકવા માટે સમર્થ છે?"

Verse 50

परिक्षुब्धमनोवृत्तिं स्त्रियं वा पुरुषं तु वा । पुनर्न दर्शनं देवि मया सत्यं ब्रवीम्यहम्

"હે દેવી, જે સ્ત્રી કે પુરુષની મનોવૃત્તિ અત્યંત ક્ષુબ્ધ થઈ ગઈ હોય, તેના ફરી દર્શન થતા નથી; હું સત્ય કહું છું."

Verse 51

परं न देवि गंतव्यं महामानधनेच्छुभिः । अनाहूत तया कांते मातापितृगृहानपि

હે દેવી, મહામાન અને ધનની ઇચ્છાથી દૂર જવું યોગ્ય નથી. હે પ્રિય, તેણી બોલાવે નહિ તો માતા-પિતાના ઘેર પણ ન જવું.

Verse 52

यथा सिंधुगता सिंधुर्न पुनः परिवर्तते । तथाद्य गंत्र्या नो जातु तवागमनमिष्यते

જેમ સમુદ્રમાં પ્રવેશેલી નદી ફરી પાછી વળતી નથી, તેમ તું આજે નીકળી જશે તો તારો પાછો આવવો કદી મંજૂર નહીં થાય.

Verse 53

देव्युवाच । अवश्यं यद्यहं रक्ता तव पादाबुंजद्वये । तथा त्वमेव मे नाथो भविष्यसि भवांतरे

દેવીએ કહ્યું—જો નિશ્ચિત છે કે હું તારા બે કમળચરણોમાં રક્ત છું, તો બીજા જન્મમાં પણ તું જ મારો નાથ રહેશે.

Verse 54

इत्युक्त्वा निर्ययौ देवी कोपांधीकृतलोचना । यियासुभिश्च कार्यार्थं यत्कर्तव्यं न तत्कृतम्

આવું કહી દેવી બહાર નીકળી ગઈ; ક્રોધથી તેની આંખો જાણે અંધ થઈ ગઈ. અને કાર્ય માટે ઉતાવળે જતાં જે કરવું જોઈએ હતું તે ન થયું.

Verse 55

न ननाम महादेवं न च चक्रे प्रदक्षिणम् । अतएव हि सा देवी न गता पुनरागता

તેણે મહાદેવને પ્રણામ કર્યો નહિ, પ્રદક્ષિણા પણ કરી નહિ. તેથી જ દેવી ગઈ તો ખરી, પણ ફરી પાછી આવી નહિ.

Verse 56

अप्रणम्य महेशानमकृत्वापि प्रदक्षिणम् । अद्यापि न निवर्तंते गताः प्राग्वासरा इव

મહેશાનને પ્રણામ કર્યા વિના અને પ્રદક્ષિણા કર્યા વિના જે પ્રસ્થાન કરે છે, તેઓ ફરી પાછા ફરતા નથી—જેમ ગયા દિવસો પાછા આવતા નથી।

Verse 57

तया चरणचारिण्या राज्ञ्या त्रिभुवनेशितुः । अपि तत्पावनं वर्त्म मेनेति कठिनं बहु

પગપાળા ચાલતી તે રાણીએ ત્રિભુવનેશ્વરના તે પાવન માર્ગને પણ અત્યંત કઠિન માન્યો।

Verse 58

देवोपि तां सतीं यांतीं दृष्ट्वा चरणचारिणीम् । अतीव विव्यथे चित्ते गणांश्चाथ समाह्वयत्

દેવે પણ તે સતીને પગપાળા જતા જોઈ હૃદયમાં અત્યંત વ્યથા અનુભવી, પછી ગણોને બોલાવ્યા।

Verse 59

गणा विमानं नयत मनःपवनचक्रिणम् । पंचास्यायुतसंयुक्तं रत्नसानुध्वजोच्छ्रितम्

“હે ગણો! મન અને પવનના વેગે ચાલતું તે વિમાન લઈ આવો; જે દસ હજાર પંચાસ્ય-સમૂહોથી યુક્ત છે અને રત્નમય શિખરો પર ઊંચા ધ્વજો ધરાવે છે.”

Verse 60

महावातपताकं च महाबुद्ध्यक्षलक्षितम् । नर्मदालकनंदा च यत्रेषादंडतांगते

“(તે વિમાન) મહાવાતમાં લહેરાતી મહાપતાકાવાળું, મહાબુદ્ધિના લક્ષણોથી ચિહ્નિત; અને જેમાં નર્મદા, અલકનંદા વગેરે નદીઓ દંડસમાન જોડાણરૂપે સ્થિત છે—તે લઈ આવો.”

Verse 61

छत्रीभूतौ च यत्रस्तः सूर्याचंद्रमसावपि । यस्मिन्मकरतुंडं च वाराहीशक्तिरुत्तमा

ત્યાં સૂર્ય અને ચંદ્ર પણ જાણે રાજછત્ર બનીને સ્થિત હતા. અને તે દિવ્ય વિમાન પર મકર-તુંડ-ચિહ્નધારિણી ઉત્તમા વારાહી-શક્તિ સ્થાપિત હતી.

Verse 62

धूः स्वयं चापि गायत्री रज्जवस्तक्षकादयः । सारथिः प्रणवो यत्र क्रेंकारः प्रणवध्वनिः

ત્યાં ધૂઃ સ્વયં તથા ગાયત્રી પણ હાજર હતાં. લગામ તક્ષક વગેરે નાગ હતા; સારથી સ્વયં પ્રણવ (ૐ) હતો, અને પ્રણવધ્વનિ ‘ક્રેં’ મંત્રરૂપે ગુંજતી હતી.

Verse 63

अंगानि रक्षका यत्र वरूथश्छंदसां गणः । इत्याज्ञप्ता गणास्तूर्णं रथं निन्युर्हराज्ञया

ત્યાં વેદાંગો રક્ષક હતા અને છંદોનો સમૂહ રક્ષાકવચ સમાન વ્યૂહ હતો. આમ આજ્ઞા મળતાં ગણોએ હરિની આજ્ઞાથી રથને ત્વરિત આગળ ધપાવ્યો.

Verse 64

देव्या सनाथं तं कृत्वा विमानं पार्षदा दिवि । अनुजग्मुर्महादेवीं दिव्यां तेजोविजृंभिणीम्

દેવી માટે તે વિમાનને સુસજ્જ કરીને, આકાશસ્થ પારષદો મહાદેવીના અનુગામી બન્યા—તે દિવ્યા હતી અને તેજમાં સતત વિસ્તરતી હતી.

Verse 65

सा क्षणं त्र्यक्षरमणी वीक्ष्य दक्षसभांगणम् । नभोंऽगणाद्विमानस्थानतो वेगादवातरत्

ત્ર્યક્ષરમણી દેવીએ ક્ષણમાત્ર દક્ષસભાના પ્રાંગણને નિહાળ્યું; પછી વિમાનસ્થ સ્થાનથી ખુલ્લા આકાશમાર્ગે વેગથી ઉતરીને ત્યાં આવી સ્થિર થઈ.

Verse 66

अविशद् यज्ञवाटं च चकितंरक्षि वीक्षिता । कृतमंगलनेपथ्यां प्रसूं दृष्ट्वा किरीटिनीम्

તે યજ્ઞવાટમાં પ્રવેશી; રક્ષકો ચકિત થઈને જોઈ રહ્યા. મંગલમય વિધિ-વસ્ત્રોથી સજ્જ અને કિરીટધારિણી પ્રસૂને જોઈ તેણે દૃશ્યને સારી રીતે નિહાળ્યું.

Verse 67

सभर्तृकाश्च भगिनीर्नवालंकृतिशालिनीः । साश्चर्याश्च सगर्वाश्च सानंदाश्च ससाध्वसाः

તેની બહેનો—પોતપોતાના પતિ સાથે અને નવા આભૂષણોથી શોભિત—આશ્ચર્ય, ગર્વ, આનંદ અને થોડા સંકોચ-ભય સાથે ઊભી રહી.

Verse 68

अचिंतिता त्वनाहूता विमानाद्धरवल्लभा । कथमेषा परिप्राप्ता क्षणमित्थं प्रपश्यतीः

“અચિંતિત, અનાહૂત—તથાપિ હરવલ્લભા વિમાનમાંથી ઉતરી આવી! એ અહીં કેવી રીતે પહોંચી?” એમ કહી તેઓ ક્ષણભર તેમ જ નિહાળતા રહ્યા.

Verse 69

असंभाष्या पिताः सर्वा गता दक्षांतिकं सती । पित्रा पृष्टा तु मात्रापि भद्रं जातं त्वदागमे

બધા પિતૃવૃદ્ધોને ન બોલીને સતી દક્ષની પાસે ગઈ. ત્યારે પિતાએ પૂછ્યું અને માતાએ પણ કહ્યું—“તારા આગમનથી મંગલ થયું છે.”

Verse 70

सत्युवाच । यदि भद्रं जनेतर्मे समागमनतो भवेत् । कथं नाहं समाहूता यथैता मे सहोदराः

સતીએ કહ્યું—“હે જનની, મારા આગમનથી ખરેખર મંગલ થતું હોય, તો મારી આ સહોદરી બહેનોની જેમ મને કેમ ન બોલાવાઈ?”

Verse 71

दक्ष उवाच । अयि कन्ये महाधन्ये ह्यनन्ये सर्वमंगले । अयं ते न मनाग्दोषो दोष एष ममैव हि

દક્ષ બોલ્યો—હે પુત્રી, મહાધન્યા, અનન્યભક્તા, સર્વમંગલમયી! તેમાં તારો રત્તીભર પણ દોષ નથી; આ દોષ તો ખરેખર માત્ર મારો જ છે.

Verse 72

तादृग्विधाय यत्पत्ये मया दत्ताज्ञबुद्धिना । यदहं तं समाज्ञास्यमीश्वरोसौ निरीश्वरः

અજ્ઞાનબુદ્ધિથી મેં તને એવા પતિને અર્પણ કરી, અને હું તેને આજ્ઞા આપી શકું એમ માન્યું—તે તો ઈશ્વર છે, અને હું તો નિરીશ્વર જ છું.

Verse 73

तदा कथमदास्यं त्वां तस्मै मायास्वरूपिणं । अहं शिवाख्यया तुष्टो न जाने शिवरूपिणम्

તો પછી હું તને તેને કેવી રીતે આપી શક્યો હોત, જ્યારે મેં તેને માત્ર માયારૂપે જ જોયો? ‘શિવ’ નામથી જ હું તૃપ્ત થયો, પરંતુ શિવનું સત્ય સ્વરૂપ ઓળખી ન શક્યો.

Verse 74

पितामहेन बहुधा वर्णितोसौ ममाग्रतः । शंकरोयमयं शभुरसौ पशुपतिः शिवः

મારા સમક્ષ પિતામહ બ્રહ્માએ તેને અનેક રીતે વર્ણવ્યો—‘આ શંકર છે, આ શંભુ છે; તે પશુપતિ—સ્વયં શિવ છે.’

Verse 75

श्रीकंठोसौ महेशोऽसौ सर्वज्ञोसौ वृषध्वजः । अस्मै कन्यां प्रयच्छ त्वं महादेवाय धन्विने

તે શ્રીકંઠ છે, તે મહેશ છે, તે સર્વજ્ઞ છે, તે વૃષધ્વજ છે. તેને જ કન્યા અર્પણ કર—ધનુર્ધારી મહાદેવને.

Verse 76

वाक्याच्छतधृतेस्तस्मात्तस्मै दत्ता मयानघे । न जाने तं विरूपाक्षमुक्षगं विषभक्षिणम्

હે અનઘે! શતધૃતિ (બ્રહ્મા)ના વચનથી મેં તને તેને અર્પી; પરંતુ હું તેને ઓળખી ન શકી—વિરૂપાક્ષ, વૃષભવાહન, વિષભક્ષી।

Verse 77

पितृकाननसंवासं शूलिनं च कपालिनम् । द्विजिह्वसंगसुभगं जलाधारं कपर्दिनम्

હું તેને ઓળખી ન શકી—જે પિતૃકાનનમાં વસે છે, શૂલધારી અને કપાલધારી; દ્વિજિહ્વ (સર્પ)ના સંગથી શોભિત, ગંગાધર, જટાધારી પ્રભુ।

Verse 78

कलंकिकृतमौलिं च धूलिधूसरचर्चितम् । क्वचित्कौपीनवसनं नग्नं वातूलवत्क्वचित्

હું તેને ન જાણી—જેનુ મસ્તક વિચિત્ર ચિહ્નોથી ચિહ્નિત, દેહ ધૂળથી ધૂસર લિપ્ત; ક્યારેક કૌપીનધારી, ક્યારેક નિર્વસ્ત્ર, ક્યારેક વાતૂલ સમાન।

Verse 79

क्वचिच्च चर्मवसनं क्वचिद्भिक्षाटनप्रियम् । विटंकभूतानुचरं स्थाणुमुग्रं तमोगुणम्

ક્યારેક ચર્મવસ્ત્રધારી, ક્યારેક ભિક્ષાટનપ્રિય; વિચિત્ર ભૂતગણોના અનુચર સાથે—સ્થાણુ, ઉગ્ર, અને અજ્ઞને તમોગુણમય લાગતો—તેને હું ઓળખી ન શકી।

Verse 80

रुद्रं रौद्रपरीवारं महाकालवपुर्धरम् । नृकरोटीपरिकरं जातिगोत्रविवर्जितम्

હું તેને ઓળખી ન શકી—રુદ્ર, રૌદ્ર ગણોથી પરિવૃત; મહાકાલ સ્વરૂપધારી; નરકપાલોથી અલંકૃત, જાતિ-ગોત્રથી પરે।

Verse 81

न सम्यग्वेत्ति तं कश्चिज्जानानोपि प्रतारितः । किं बहूक्तेन तनये समस्त नयशालिनि

તેમને કોઈ પણ યથાર્થ રીતે જાણતું નથી; ‘અમે જાણીએ છીએ’ એમ માનનારા પણ મોહગ્રસ્ત છે. બહુ બોલવાથી શું લાભ, હે સર્વ નયથી સમ્પન્ન પુત્રી?

Verse 82

क्व पांसुलपटच्छन्नो महाशंखविभूषणः । प्रबद्धसर्पकेयूरः प्रलंबित जटासटः

ધૂળધૂસર વસ્ત્રથી ઢંકાયેલ, મહાશંખ-ભૂષણોથી શોભિત, બાંધેલા સર્પોના કેયૂર ધારણ કરનાર, અને લટકતી જટાઓના ભારે સમૂહવાળો તે ક્યાં છે?

Verse 83

डमड्डमरुकव्यग्र हस्ताग्रः खंडचंद्रभृत् । तांडवाडंबररुचिः सर्वामंगल चेष्टितः

જેનાં હાથનું અગ્રભાગ ડમરુ વગાડવામાં તત્પર છે, જે ખંડચંદ્ર ધારણ કરે છે; તાંડવના મહા-આડંબરની કાંતિથી દીપ્ત—તેનાં સર્વ ચેષ્ટા સર્વમંગલકારી છે.

Verse 84

मृडानि सहरः क्वाऽयमध्वरो मंगलालयः । अतएव समाहूता नेह त्वं सर्वमंगले

હે મૃડાની (સૌમ્ય દેવી), આ ભયંકર, રોમાંચક રુદ્ર ક્યાં છે અને આ યજ્ઞ—મંગલનું આલય—ક્યાં છે? તેથી જ તને બોલાવાઈ છે; તું અહીં ન રહે, હે સર્વમંગલે.

Verse 85

दुकूलान्यनुकूलानि रत्नालंकृतयः शुभाः । प्रागेव धारितास्तेत्र पश्यागत्य गृहाण च

ત્યાં અનુકૂળ, મનોહર અને શુભ—રત્નોથી અલંકૃત—ઉત્તમ વસ્ત્રો પહેલેથી જ તૈયાર રાખેલા છે. આવો, જોઈને તેને ગ્રહણ કરો.

Verse 86

इह मंगलवेशेषु देवेंद्रेषु स शूलधृक् । कथमर्हो भवेच्चेति मंगले विषमेक्षणः

અહીં મંગલવેષધારી દેવેન્દ્રોમાં તે શૂલધારી કેવી રીતે યોગ્ય ગણાય?—હે મંગલા, વિષમ નજરવાળાઓ કૂટિલ ન્યાયથી એમ જ વિચારતા હતા।

Verse 87

इत्याकर्ण्य सती साध्वी जनेतुरुदितं तदा । अत्यंतदूनहृदया वक्तुं समुपचक्रमे

આ સાંભળી સાધ્વી સતી ત્યારે પિતાના ઉચ્ચારેલા વચનોથી અત્યંત દુઃખિત હૃદયે બોલવા લાગી।

Verse 88

सत्युवाच । नाकर्णितं मया किंचित्त्वयि प्रब्रुवति प्रभो । पदद्वयीं समाकर्ण्य तां च ते कथयाम्यहम्

સતીએ કહ્યું—હે પ્રભુ, તમારા વિષે વિરોધરૂપે કંઈ પણ મેં સાંભળ્યું નથી. પરંતુ બે શબ્દો સાંભળ્યા છે; તે જ હું તમને કહું છું।

Verse 89

न सम्यग्वेत्ति तं कश्चिज्जानानोपि प्रतारितः । एतत्सम्यक्त्वयाख्यायि कस्तं वेत्ति सदाशिवम्

તેમને કોઈ સાચી રીતે જાણતું નથી; જાણું છું એમ કહેનાર પણ છેતરાય છે. આ વાત તમે જ યોગ્ય રીતે કહી છે—એ સદાશિવને કોણ જાણી શકે?

Verse 90

त्वं तु प्रतारितः पूर्वमधुनापि प्रतारितः । कृत्वा तेन च संबंधमसंबद्धप्रलापभाक्

પણ તું પહેલાં પણ છેતરાયો હતો અને અત્યારે પણ છેતરાય છે. તેની સાથે સંબંધ બાંધીને તું અસંબદ્ધ, અસ્તવ્યસ્ત પ્રલાપ કરનાર બની ગયો છે।

Verse 91

यादृशं वक्षितं शंभुं तादृशं यद्यमन्यथाः । कुतो मामददास्तस्मै यं च कश्च न वेद न

જો તું શંભુને જેમ વર્ણવ્યો છે તેમ જ માને છે, તો પછી જેને કોઈ યથાર્થ રીતે જાણતું નથી તેને મને કેમ આપી દીધો?

Verse 92

अथवा तेन संबंधे न हेतुर्भवतो मतिः । तत्र हेतुरभूत्तात मम पुण्यैकगौरवम्

અથવા તે સંબંધમાં તારી ઇચ્છા જ કારણ નહોતી; હે તાત, ત્યાં કારણ તો મારા પોતાના પુણ્યનું એકમાત્ર ગૌરવ-ભાર હતું.

Verse 93

अथोक्त्वैवं बहुतरं त्वं जनेतास्य वर्ष्मणः । श्रुतानेन च देहेन पत्युः परिविगर्हणा

આ રીતે ઘણું કહીને હવે તું તેના મહિમાવંત વૈભવનું મહાત્મ્ય જાણશે; અને આ જ દેહથી તું તારા પતિની નિંદા પણ સાંભળશે.

Verse 94

पुरश्चरणमेवैतद्यदस्यैव विसर्जनम् । सुश्लाघ्यजन्मया तावत्प्राणितव्यं सुयोषिता । यावज्जीवितनाथस्याश्रवणीया विगर्हणा

આ જ સાચું પુરશ્ચરણ છે—આ જ દેહનો ત્યાગ. સુકુલજાત સતી સ્ત્રીએ પોતાના નાથ જીવિત હોય ત્યારે તેની અપકીર્તિ સાંભળવી ન પડે ત્યાં સુધી જ જીવવું જોઈએ.

Verse 95

इत्युक्त्वा क्रोधदीप्ताग्नौ महादेवस्वरूपिणि । जुहाव देहसमिधं प्राणरोधविधानतः

એવું કહીને, ક્રોધથી પ્રજ્વલિત અને મહાદેવ-સ્વરૂપ એવી અગ્નિમાં, પ્રાણરોધની વિધિ પ્રમાણે પોતાના દેહને સમિધા બનાવી આહુતિ આપી.

Verse 96

ततो विवर्णतां प्राप्ताः सर्वे देवाः सवासवाः । नाग्निर्जज्वाल च तथा यथाज्याहुतिभिः पुरा

ત્યારે વાસવ (ઇન્દ્ર) સહિત સર્વ દેવતાઓ વિવર્ણ થઈ ગયા; અને ઘૃતાહુતિઓથી જેમ પૂર્વે અગ્નિ પ્રજ્વલિત થતો હતો તેમ હવે જ્વલિત ન થયો।

Verse 97

मंत्राः कुंठितसामर्थ्यास्तत्क्षणादेव चाभवन् । अहो महानिष्टतरं किमेतत्समुपस्थितम्

એ જ ક્ષણે મંત્રોની સામર્થ્યતા મંદ પડી ગઈ. અહો! આ કેવું અતિ મહાન અનિષ્ટ હવે ઉપસ્થિત થયું છે?

Verse 98

केचिदूचुर्द्विजवरा मिथः परियियासवः । महाझंझानिलः प्राप्तः पर्वतांदोलनक्षमः

કેટલાક શ્રેષ્ઠ દ્વિજ પરસ્પર ફરતા ફરતા બોલ્યા—“એક મહા ઝંઝાવાત આવ્યો છે, જે પર્વતોને પણ હલાવી શકે એવો છે.”

Verse 99

मखमंडप भूस्तेन क्षणतः स्थपुटीकृता । अकांडं तडिदापातो जातोभूद्भूप्रकपनः

તે પવનથી યજ્ઞમંડપની ભૂમિ ક્ષણમાં ફાટી ઊખડી ગઈ; અચાનક વીજળી પડી અને ધરતી કંપી ઉઠી।

Verse 100

दिवश्चोल्काः प्रपतिताः पिशाचा नृत्यमादधुः । आतापिगृध्रैरुपरि गगने मंडलायितम्

આકાશમાંથી ઉલ્કાઓ પડવા લાગી; પિશાચો નૃત્ય કરવા લાગ્યા; અને ઉપર ગગનમાં તપ્ત ગિધડોના ઝુંડ વલયાકારે ફરવા લાગ્યા।

Verse 106

दक्षोपि वदनग्लानिमवाप्य सपरिच्छदः । पुनर्यथाकथंचिच्च यज्ञं प्रावर्तयन्द्विजाः

દક્ષ પણ પોતાના સર્વ પરિચર-પરિવારসহ મુખમ્લાનતા અને લજ્જાને પામ્યો. છતાં દ્વિજ યાજકોએ કોઈ રીતે ફરી યજ્ઞનું પ્રવર્તન કરાવ્યું.