Adhyaya 49

Verse 1

व्यास उवाच । शृणु सूत यथा प्रोक्तं कुंभजे शरजन्मना । देवदेवस्य चरितं विश्वेशस्य परात्मनः

વ્યાસે કહ્યું—હે સૂત! કુંભજ, શરજન્મા (અગસ્ત્ય) જેમ કહ્યું તેમ દેવોના દેવ, વિશ્વેશ, પરમાત્માના ચરિત્રને સાંભળ.

Verse 2

अगस्त्य उवाच । सेनानीः कथय त्वं मे ततो निर्वाणमंडपात् । निर्गत्य देवो देवेंद्रैः सहितः किं चकार ह

અગસ્ત્યે કહ્યું—હે સેનાની (સ્કંદ)! નિર્વાણમંડપમાંથી નીકળી દેવતા દેવેન્દ્રો સાથે પછી શું કર્યું? મને કહો।

Verse 3

स्कंद उवाच । मुक्तिमंडपतः शंभुर्ब्रह्मविष्णुपुरोगमः । शृंगारमंडपं प्राप्य यच्चकार वदामि तत्

સ્કંદે કહ્યું—મુક્તિ-મંડપથી બ્રહ્મા અને વિષ્ણુને આગળ રાખી શંભુ શૃંગાર-મંડપે પહોંચ્યા. ત્યાં તેમણે જે કર્યું તે હું હવે કહું છું.

Verse 4

प्राङ्मुखस्तूपविश्येशः सहास्माभिः सहेशया । ब्रह्मणाधिष्ठितः सव्ये वामपार्श्वेथ शार्ङ्गिणा

પૂર્વમુખ થઈ પ્રભુ ઊંચા આસન પર દેવી તથા અમારાં સહીત બેઠા. તેમના જમણે બ્રહ્મા વિરાજ્યા અને ડાબે શારઙ્ગધારી વિષ્ણુ સ્થિત રહ્યા.

Verse 5

वीज्यमानो महेंद्रेण ऋषिभिः परितो वृतः । गणैः पृष्ठप्रदेशस्थैर्जोषं तिष्ठद्भिरादरात्

મહેન્દ્ર (ઇન્દ્ર) તેમને ચામર વીંઝતો હતો; ઋષિઓ ચારે તરફથી ઘેરી રહ્યા હતા; અને પાછળ ગણો આદરથી મૌન રહી સેવામાં તત્પર ઊભા હતા.

Verse 6

उदायुधैः सेव्यमानश्चावसन्मानभूरिभिः । ब्रह्मणे विष्णवे शंभुः पाणिमुत्क्षिप्य दक्षिणम्

શસ્ત્રધારી સેવકો દ્વારા સેવિત અને અનેક રીતે સન્માનિત શંભુએ બ્રહ્મા તથા વિષ્ણુ તરફ પોતાનો જમણો હાથ ઉંચો કર્યો.

Verse 7

दर्शयामास देवेशो लिंगं पश्यत पश्यत । इदमेव परं ज्योतिरिदमेव परात्परम्

દેવેશએ લિંગ પ્રગટ કરી કહ્યું—“જોવો, જોવો! આ જ પરમ જ્યોતિ છે; આ જ પરાત્પર, સર્વોચ્ચ તત્ત્વ છે.”

Verse 8

इदमेव हि मे रूपं स्थावरं चाति सिद्धिदम् । एते पाशुपता सिद्धा आबाल ब्रह्मचारिणः

આ જ મારું સ્વરૂપ છે—સ્થિર અને અચલ—તથાપિ પરમ સિદ્ધિ આપનારું. આ પાશુપત સિદ્ધો છે, જે બાળપણથી બ્રહ્મચારી છે.

Verse 9

जितेंद्रियास्तपोनिष्ठाः पंचार्थज्ञाननिर्मलाः । भस्मकूटशया दाताः सुशीला ऊर्ध्वरेतसः

તેઓ ઇન્દ્રિયજિત, તપમાં નિષ્ઠાવાન, પંચાર્થ-જ્ઞાનથી નિર્મળ છે. ભસ્મકૂટ પર શયન કરનાર, દાતા, સુશીલ અને ઊર્ધ્વરેતસ્ (પરમ બ્રહ્મચારી) છે.

Verse 10

लिंगार्चनरता नित्यमनन्येंद्रियमानसाः । सदैव वारुणाग्नेय स्नानद्वय सुनिर्मलाः

તેઓ નિત્ય લિંગાર્ચનમાં રત, ઇન્દ્રિયો અને મન અનન્ય રીતે શિવમાં સ્થિર. જલસ્નાન અને અગ્નિસ્નાન—આ દ્વિસ્નાનથી તેઓ સદા સુનિર્મળ રહે છે.

Verse 11

कंदमूलफलाहाराः परतत्त्वार्पितेक्षणाः । सत्यवंतो जितक्रोधा निर्मोहा निष्परिग्रहाः

તેઓ કંદ-મૂળ-ફળનો આહાર કરનાર, પરતત્ત્વમાં અર્પિત દૃષ્ટિવાળા છે. સત્યવંત, ક્રોધજિત, મોહરહિત અને નિષ્પરિગ્રહ (અપરિગ્રહી) છે.

Verse 12

निरीहा निष्प्रपंचाश्च निरातंका निरामयाः । निर्भगा निरुपायाश्च निःसंगा निर्मलाशयाः

તેઓ નિરીહ અને નિષ્પ્રપંચ, ભયરહિત અને નિરામય છે. ભાગ્યનો દાવો ન કરનાર, સાંસારિક ઉપાયોથી રહિત, નિઃસંગ અને નિર્મળ આશયવાળા છે.

Verse 13

निस्तीर्णोदग्रसंसारा निर्विकल्पा निरेनसः । निर्द्वंद्वा निश्चितार्थाश्च निरहंकारवृत्तयः

તેઓ ઉછળતા સંસાર-સાગરને તરી ગયા છે; તેઓ સંશયરહિત અને પાપરહિત છે. દ્વંદ્વોથી પરે, ધ્યેયમાં દૃઢ, અને અહંકારરહિત વર્તનવાળા છે।

Verse 14

सदैव मे महाप्रीता मत्पुत्रा मत्स्वरूपिणः । एते पूज्या नमस्याश्च मद्बुद्ध्यामत्परायणैः

તેઓ સદૈવ મને અત્યંત પ્રિય છે—મારા જ પુત્રો, મારા જ સ્વરૂપધારી. જે મન-બુદ્ધિ મને અર્પી મને જ પરાયણ છે, તેઓએ એમની પૂજા અને નમસ્કાર કરવો।

Verse 15

अर्चितेष्वेष्वहं प्रीतो भविष्यामि न संशयः । अस्मिन्वैश्वेश्वरे क्षेत्रे संभोज्याः शिवयोगिनः

એમની અર્ચના કરવાથી હું પ્રસન્ન થઈશ—એમાં સંશય નથી. આ વૈશ્વેશ્વર ક્ષેત્રમાં શિવયોગીઓને ભોજન કરાવી આદરપૂર્વક আতિથ્ય આપવું જોઈએ।

Verse 16

कोटिभोज्यफलं सम्यगेकैक परिसंख्यया । अयं विश्वेश्वरः साक्षात्स्थावरात्मा जगत्प्रभुः

યથાર્થ ગણતરી પ્રમાણે અહીં દરેક એક કર્મનું ફળ કરોડોને ભોજન કરાવવાના ફળ સમાન છે. આ વિશ્વેશ્વર સాక్షાત્ જગત્પ્રભુ છે, જે સ્થાવર (લિંગ) રૂપે આત્મસ્વરૂપે સ્થિત છે।

Verse 17

सर्वेषां सर्वसिद्धीनां कर्ता भक्तिजुषामिह । अहं कदाचिद्दृश्यः स्यामदृश्यः स्यां कदाचन

અહીં ભક્તિમાં રહેનારાઓ માટે હું સર્વ સિદ્ધિઓ અને સર્વ પ્રાપ્તિઓનો દાતા છું. ક્યારેક હું દૃશ્ય થાઉં છું, અને ક્યારેક અદૃશ્ય પણ રહું છું।

Verse 18

आनंदकानने चात्र स्वैरं तिष्ठामि देवताः । अनुग्रहाय सर्वेषां भक्तानामिह सर्वदा

હે દેવતાઓ! હું અહીં આનંદકાનનમાં સ્વેચ્છાએ નિવાસ કરું છું; આ સ્થાને સર્વદા સર્વ ભક્તો પર અનુગ્રહ કરવા માટે.

Verse 19

स्थास्यामि लिंगरूपेण चिंतितार्थफलप्रदः । स्वयंभून्यस्वयंभूनि यानि लिंगानि सर्वतः । तानि सर्वाणि चायांति द्रष्टुं लिंगमिदं सदा

હું લિંગરૂપે સ્થિત રહીશ, મનમાં ચિંતિત ઇચ્છાઓનું ફળ આપનાર. સર્વત્ર રહેલા સ્વયંભૂ તથા પ્રતિષ્ઠિત જે લિંગો છે, તે સર્વ જાણે સદા આ લિંગના દર્શન કરવા આવે છે.

Verse 20

अहं सर्वेषु लिंगेषु तिष्ठा्म्येव न संशयः । परं त्वियं परामूर्तिर्मम लिंगस्वरूपिणी

હું નિઃસંદેહ સર્વ લિંગોમાં નિવાસ કરું છું; પરંતુ આ (લિંગ) મારી પરમ મૂર્તિ છે, જે મારા લિંગસ્વરૂપને જ ધારણ કરે છે.

Verse 21

येन लिंगमिदं दृष्टं श्रद्धया शुद्धचक्षुषा । साक्षात्कारेण तेनाहं दृष्ट एव दिवौकसः

જે શ્રદ્ધા અને શુદ્ધ દૃષ્ટિથી આ લિંગનું દર્શન કરે છે, તે પ્રત્યક્ષ સાક્ષાત્કારથી તેણે મને જ દર્શન કર્યું—હે સ્વર્ગવાસીઓ!

Verse 22

श्रवणादस्य लिंगस्य पातकं जन्मसंचितम् । क्षणात्क्षयति शृण्वंतु देवा ऋषिगणैः सह

આ લિંગનું માત્ર શ્રવણ કરવાથી જન્મજન્માંતરના સંચિત પાપ ક્ષણમાં નાશ પામે છે; દેવતાઓ ઋષિગણ સાથે આ સાંભળો.

Verse 23

स्मरणादस्य लिंगस्य पापं जन्मद्वयार्जितम् । अवश्यं नश्यति क्षिप्रं मम वाक्यान्न संशयः

આ લિંગનું માત્ર સ્મરણ કરવાથી બે જન્મોમાં સંચિત પાપ પણ નિશ્ચયે તત્કાળ નાશ પામે છે—આ મારું વચન છે, તેમાં સંશય નથી।

Verse 24

एतल्लिंगं समुद्दिश्य गृहान्निष्क्रमणक्षणात् । विलीयते महापापमपि जन्मत्रयार्जितम्

આ લિંગને ધ્યેય બનાવી સંકલ્પ કરીને ઘરેથી બહાર નીકળવાના ક્ષણથી જ ત્રણ જન્મોમાં સંચિત મહાપાપ પણ વિલીન થઈ જાય છે।

Verse 25

दर्शनादस्य लिंगस्य हयमेधशतोद्भवम् । पुण्यं लभेत नियतं ममानुग्रहतोमराः

હે અમરો! આ લિંગના માત્ર દર્શનથી સો અશ્વમેધ યજ્ઞોથી ઉત્પન્ન પુણ્ય નિશ્ચયે મારી કૃપાથી પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 26

स्वयंभुवोस्य लिंगस्य मम विश्वेशितुः सुराः । राजसूयसहस्रस्य फलं स्यात्स्पर्शमात्रतः

હે દેવો! મારા—વિશ્વેશ્વરના—આ સ્વયંભૂ લિંગને માત્ર સ્પર્શ કરવાથી જ હજાર રાજસૂય યજ્ઞનું ફળ મળે છે।

Verse 27

पुष्पमात्र प्रदानाच्च चुलुकोदकपूवर्कम् । शतसौवर्णिकं पुण्यं लभते भक्तियोगतः

ચુલુ ભર પાણી પૂર્વે અર્પણ કરીને માત્ર એક પુષ્પ અર્પણ કરવાથી પણ ભક્તિયોગથી સો સુવર્ણદાન સમાન પુણ્ય પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 28

पूजामात्रं विधायास्य लिंगराजस्य भक्तितः । सहस्रहेमकमलपूजाफलमवाप्यते

આ લિંગરાજની ભક્તિપૂર્વક માત્ર સરળ પૂજા કરવાથી પણ સહસ્ર સુવર્ણ કમળોથી પૂજા કર્યાનું ફળ પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 29

विधाय महती पूजां पंचामृतपुरःसराम् । अस्य लिंगस्य लभते पुरुषार्थचतुष्टयम्

પંચામૃતને મુખ્ય અર્પણ બનાવી આ લિંગની મહાપૂજા કરનારને પુરુષાર્થ-ચતુષ્ટય પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 30

वस्त्रपूतजलैर्लिंगं स्नापयित्वा ममामराः । लक्षाश्वमेधजनितं पुण्यमाप्नोति सत्तमः

હે મારા અમરો! વસ્ત્રથી ગાળેલા જળથી લિંગને સ્નાન કરાવનાર સત્તમ પુરુષ લાખ અશ્વમેધજન્ય પુણ્ય પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 31

सुगंधचंदनरसैर्लिंगमालिप्य भक्तितः । आलिप्यते सुरस्त्रीभिः सुगंधैर्यक्षकर्दमैः

ભક્તિપૂર્વક સુગંધિત ચંદનરસથી લિંગનું લેપન કરવાથી, દેવસ્ત્રીઓ સુગંધિત યક્ષકર્દમોથી જેવું લેપન કરે છે તે સમાન પુણ્યકર્મ થાય છે।

Verse 32

सामोद धूपदानैश्च दिव्यगंधाश्रयो भवेत् । घृतदीपप्रबोधैश्च ज्योतीरूप विमानगः

સુમધુર સુગંધ ધૂપદાનથી સાધક દિવ્યગંધનો આશ્રય બને છે; અને ઘૃતદીપ પ્રજ્વલનથી જ્યોતિર્મય રૂપ પામી દિવ્ય વિમાને વિહરે છે।

Verse 33

कर्पूरवर्तिदीपेन सकृद्दत्तेन भक्तितः । कर्पूरदेहगौरश्रीर्भवेद्भालविलोचनः

જે ભક્તિપૂર્વક કાશીના વિશ્વેશ્વરને કપૂરવર્તિવાળો દીવો એકવાર પણ અર્પે છે, તેને કપૂર સમ ગૌર તેજસ્વી દેહશ્રી મળે છે અને ભાલ પર દિવ્ય નેત્ર હોય તેમ શુભ પ્રકાશ પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 34

दत्त्वा नैवेद्यमात्रं तु सिक्थेसिक्थे युगंयुगम् । कैलासाद्रौ वसेद्धीमान्महाभोगसमन्वितः

જે માત્ર નાનું નૈવેદ્ય પણ અર્પે છે, તે યુગે યુગે ફરી ફરી તેનું ફળ પામે છે; બુદ્ધિમાન બની મહાભોગસમૃદ્ધ કૈલાસ પર્વત પર નિવાસ કરે છે।

Verse 35

विश्वेशे परमान्नं यो दद्यात्साज्य सशर्करम् । त्रैलोक्यं तर्पितं तेन सदेवपितृमानवम्

જે વિશ્વેશ્વરને ઘી અને ખાંડ સાથે ઉત્તમ પરમાન્ન અર્પે છે, તેના દ્વારા ત્રિલોક—દેવ, પિતૃ અને માનવ—બધાં તૃપ્ત થાય છે।

Verse 36

मुखवासं तु यो दद्याद्दर्पणं चारुचामरम् । उल्लोचं सुखपर्यंकं तस्य पुण्यफलं महत्

જે તાંબૂલાદિ મુખવાસ, દર્પણ, સુંદર ચામર, પાદપીઠ (ઉલ્લોચ) અને સુખદ પર્યંક દાન કરે છે—તેનું પુણ્યફળ અત્યંત મહાન છે।

Verse 37

संख्या सागररत्नानां कथंचित्कर्तुमिष्यते । मुखवासादिदानस्य कः संख्यामत्र कारयेत्

સમુદ્રના રત્નોની સંખ્યા તો કોઈ રીતે ગણાઈ શકે; પરંતુ મુખવાસ વગેરે દાનથી ઉત્પન્ન પુણ્યનું પરિમાણ અહીં કોણ ગણાવી શકે?

Verse 38

पूजोपकरणद्रव्यं यो घंटा गडुकादिकम् । भक्त्या मे भवने दद्यात्स वसेदत्र मेंतिके

જે ભક્તિપૂર્વક મારા મંદિરમાં પૂજાના ઉપકરણો—ઘંટ, ગડુ વગેરે—અર્પે છે, તે અહીં મારા સમીપે નિવાસ કરે છે.

Verse 39

यो गीतवाद्यनृत्यानामेकं मत्प्रीतये व्यधात् । तस्याग्रतो दिवारात्रं भवेत्तौर्यत्रिकं महत्

જે મારી પ્રીતિ માટે ગાન, વાદ્ય અથવા નૃત્ય—એમાંથી એક પણ કરે છે, તેના સમક્ષ દિવસ-રાત મહાન ત્રિવિધ તૌર્ય-ઉત્સવ ગુંજે છે.

Verse 40

चित्रलेखनकर्मादि प्रासादे मेऽत्र कारयेत् । यः सचित्रान्महाभोगान्भुंक्ते मत्पुरतः स्थितः

જે અહીં મારા મંદિરમાં ચિત્રલેખન, અલંકાર-લેખન વગેરે કાર્ય કરાવે છે, તે મારી સન્નિધિમાં રહી શોભાયુક્ત મહાભોગો ભોગવે છે.

Verse 41

सकृद्विश्वेश्वरं नत्वा मध्ये जन्मसुधीर्नरः । त्रैलोक्यवंदितपदो जायते वसुधापतिः

જીવનના મધ્યમાં વિવેકી પુરુષ એકવાર પણ વિશ્વેશ્વરને નમે તો, તે ત્રિલોકમાં વંદિત ચરણવાળો ભૂપતિ બની જન્મે છે.

Verse 42

यस्तु विश्वेवरं दृष्ट्वा ह्यन्यत्रापि विपद्यते । तस्य जन्मांतरे मोक्षो भवत्येव न संशयः

પરંતુ જેણે વિશ્વેશ્વરના દર્શન કર્યા પછી અન્યત્ર પણ વિપત્તિ ભોગવી હોય, તેને બીજા જન્મમાં મોક્ષ નિશ્ચિત થાય છે—એમાં શંકા નથી.

Verse 43

विश्वेशाख्या तु जिह्वाग्रे विश्वनाथकथाश्रुतौ । विश्वेशशीलनं चित्ते यस्य तस्य जनिः कुतः

જેનાં જિહ્વાગ્રે સદા “વિશ્વેશ” નામ વસે છે, જેમનાં કાન વિશ્વનાથની કથાઓ અમૃત સમી સાંભળે છે, અને જેમનું ચિત્ત સતત વિશ્વેશનું ચિંતન કરે છે—એવો ભક્ત પુનર્જન્મને કેવી રીતે પામે?

Verse 44

लिंगं मे विश्वनाथस्य दृष्ट्वा यश्चानुमोदते । स मे गणेषु गण्येत महापुण्यबलाश्रितः

જે મારા વિશ્વનાથના લિંગનું દર્શન કરીને હર્ષપૂર્વક અનુમોદન કરે છે, તે મહાપુણ્યબળનો આશ્રય લઈને મારા ગણોમાં ગણાય છે.

Verse 46

ममापीदं महालिंगं सदा पूज्यतमं सुराः । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन पूज्यं देवर्षि मानवैः

આ મારું મહાલિંગ દેવતાઓ માટે પણ સદા સર્વોચ્ચ પૂજ્ય છે; તેથી દેવો, ઋષિઓ અને માનવો સૌએ સર્વ પ્રયત્નથી તેની પૂજા કરવી જોઈએ.

Verse 47

यैर्न विश्वेश्वरो दृष्टो यैर्न विश्वेश्वरः स्मृतः । कृतांतदूतैस्ते दृष्टास्तैः स्मृता गर्भवेदना

જેઓએ વિશ્વેશ્વરનું દર્શન કર્યું નથી અને જેઓ વિશ્વેશ્વરને સ્મરે નથી—તેઓને કૃતાંત (યમ) ના દૂત જુએ છે; અને તેમના માટે ગર્ભવેદના ફરી સ્મરણમાં આવે છે.

Verse 48

यैरिदं प्रणतं लिंगं प्रणतास्ते सुरासुरैः । यस्यै केन प्रणामेन दिक्पालपदमल्पकम् । दिक्पालपदतः पातः पातः शिवनतेर्नहि

જે આ લિંગને પ્રણામ કરે છે, તેમને દેવો અને અસુરો પણ પ્રણામ કરે છે. અન્ય કોઈ પ્રણામથી દિક્પાલ જેવી નાની પદવી મળી શકે; તે પદથી પતન શક્ય છે, પરંતુ શિવને પ્રણામ કરવાથી પતન નથી.

Verse 49

शृण्वंतु देवर्षिगणाः समस्तास्तथ्यं ब्रुवे तच्च परोपकृत्यै । न भूर्भुवः स्वर्गमहर्जनांतर्विश्वेशतुल्यं क्वचिदस्ति लिंगम्

સમસ્ત દેવર્ષિગણો સાંભળો—પરોપકારાર્થે હું સત્ય કહું છું. ભૂઃ, ભુવઃ, સ્વર્ગ, મહર્લોક કે જનલોકમાં ક્યાંય વિશ્વેશ સમાન લિંગ નથી.

Verse 50

न सत्यलोके न तपस्यहो सुरा वैकुंठकैलासरसातलेषु । तीर्थं क्वचिद्वै मणिकर्णिकासमं लिंगं च विश्वेश्वरतुल्यमन्यतः

હે દેવો! સત્યલોક, તપોલોક, વૈકુંઠ, કૈલાસ કે રસાતલ—ક્યાંય મણિકર્ણિકાસમાન તીર્થ નથી; અને અન્યત્ર વિશ્વેશ્વરસમાન લિંગ પણ નથી.

Verse 51

न विश्वनाथस्य समं हि लिंगं न तीर्थमन्यन्मणिकर्णिकातः । तपोवनं कुत्रचिदस्ति नान्यच्छुभं ममानंदवनेन तुल्यम्

વિશ્વનાથ સમાન કોઈ લિંગ નથી; મણિકર્ણિકા સિવાય સમકક્ષ તીર્થ નથી. ક્યાંય બીજું તપોવન નથી—મારા આનંદવન (કાશી) સમાન શુભ સ્થાન નથી.

Verse 52

वाराणसी तीर्थमयी समस्ता यस्यास्तुनामापि हि तीर्थतीर्थम् । तत्रापि काचिन्मम सौख्यभूमिर्महापवित्रा मणिकर्णिकासौ

વારાણસી સર્વથા તીર્થમય છે; તેનું નામમાત્ર પણ ‘તીર્થોમાં તીર્થ’ છે. અને તેમાંય મારી આનંદભૂમિ એક વિશેષ સ્થાન—તે મહાપવિત્ર મણિકર્ણિકા છે.

Verse 53

स्थानादमुष्मान्ममराजसौधात्प्राच्यां मनागीशसमाश्रितायाम् । सव्येपसव्ये च कराः क्रमेण शतत्रयी यापि शतद्वयी च

તે સ્થાન—મારા રાજસૌધ—થી પૂર્વ દિશામાં, ઈશ્વરના સાન્નિધ્યે આશ્રિત થોડું ઢાળવાળી ભૂમિમાં; ડાબે અને જમણે ક્રમે ‘કર’ (વિસ્તાર/ઘાટની સીડીઓ) છે—એક તરફ ત્રણસો, બીજી તરફ બસો.

Verse 54

हस्ताः शतं पंच सुरापगायामुदीच्यवाच्योर्मणिकर्णिकेयम् । सारस्त्रिलोक्याः परकोशभूमिर्यैः सेविता ते मम हृच्छया हि

સુરાપગા નદીના કાંઠે, ઉત્તર અને ઈશાન દિશાઓની વચ્ચે સ્થિત આ મણિકર્ણિકા એકસો પાંચ હસ્ત વિસ્તૃત છે. તે ત્રિલોકનું સાર અને પરમ કોશ-ભૂમિ છે; જેમણે તેની સેવા કરી છે તેઓ મારા હૃદયમાં નિશ્ચયે અતિ પ્રિય છે.

Verse 55

अस्मिन्ममानंदवने यदेतल्लिंगं सुधाधाम सुधामधाम । आसप्त पातालतलात्स्वयंभु समुत्थितं भक्तकृपावशेन

મારા આ આનંદવનમાં આ લિંગ અમૃતનું ધામ, અમરત્વનું નિવાસ છે. ભક્તો પર કરુણાવશ થઈ તે સ્વયંભૂ બની સાત પાતાળતલની ઊંડાઈમાંથી પણ પોતે જ પ્રગટ થયું.

Verse 56

येस्मिञ्जनाः कृत्रिमभावबुद्ध्या लिंगं भजिष्यंति च हेतुवादैः । तेषां हि दंडः पर एष एव नगर्भवासाद्विरमंति ते ध्रुवम्

જે લોકો કૃત્રિમ ભાવબુદ્ધિ અને વાદવિવાદના તર્કોથી આ લિંગનું ભજન કરે છે, તેમના માટે આ જ પરમ દંડ છે—તેઓ નિશ્ચયે ગર્ભવાસ (જન્મમરણચક્ર)માંથી નિવૃત્ત થતા નથી.

Verse 57

यद्यद्धितं स्वस्य सदैव तत्तल्लिंगेत्र देयं मम भक्तिमद्भिः । इहाप्यमुत्रापि न तस्य संक्षयो यथेह पापस्य कृतस्य पापिभिः

માનવી જે કંઈ પોતાને માટે ખરેખર હિતકારક માને, મારા ભક્તોએ તે સદા આ લિંગે અર્પણ કરવું. તેનું પુણ્ય અહીં પણ અને પરલોકમાં પણ ક્ષીણ થતું નથી—જેમ પાપીઓએ કરેલું પાપ આ લોકમાં સહેજે નાશ પામતું નથી.

Verse 58

दूरस्थितैरप्यधिबुद्धिभिर्यैर्लिंगं समाराधि ममेदमत्र । मयैव दत्तैः शुभवस्तुजातैर्निःश्रेयसः श्रीर्वसं येत्सतस्तान्

દૂર રહેનારાઓ પણ જો ઉચ્ચ બુદ્ધિથી અહીં મારા આ લિંગની આરાધના કરે, તો મારા દ્વારા જ અપાયેલ શુભ વસ્તુઓના અર્પણથી તેમના પર નિઃશ્રેયસ (મોક્ષ)ની શ્રી સદા વસે છે.

Verse 59

शृणुष्व विष्णो शृणु सृष्टिकर्तः शृण्वंतु देवर्षिगणाः समस्ताः । इदं हि लिंगं परसिद्धिदं सतां भेदो मनागत्र न मत्सकाशतः

હે વિષ્ણુ, સાંભળ; હે સૃષ્ટિકર્તા, સાંભળ; સર્વ દેવર્ષિગણો પણ સાંભળે. આ લિંગ સજ્જનોને પરમ સિદ્ધિ આપનાર છે; મારી સાન્નિધ્યથી તેમાં રત્તીભર પણ ભેદ નથી.

Verse 60

अस्मिन्हि लिंगेऽखिलसिद्धिसाधने समर्पितं यैः सुकृतार्जितं वसु । तेभ्योतिमात्राखिलसौख्यसाधनं ददामि निर्वाणपदं सुनिर्भयम्

આ અખિલસિદ્ધિસાધક લિંગે જે પુણ્યથી કમાયેલું ધન અર્પે છે, તેમને હું અતિપ્રમાણે સર્વ સુખોના કારણરૂપ નિર્ભય નિર્વાણપદ પ્રદાન કરું છું.

Verse 61

उत्क्षिप्य बाहुं त्वसकृद्ब्रवीमि त्रयीमयेऽस्मिंस्त्रयमेव सारम् । विश्वेश लिंगं मणिकर्णिकांबु काशीपुरी सत्यमिदं त्रिसत्यम्

ભુજા ઉંચી કરીને હું વારંવાર કહું છું: ત્રયીમય આ ક્ષેત્રમાં આ ત્રણ જ સાર છે—વિશ્વેશ્વરનું લિંગ, મણિકર્ણિકાનું જળ અને કાશીપુરી. આ સત્ય—ત્રિસત્ય છે.

Verse 62

उत्थाय देवोथ स शक्तिरीशस्तस्मिन्हि लिंगे कृतचारुपूजः । ययौ लयं ते च सुरा जयेति जयेति चोक्त्वा नुनुवुस्तमीशम्

પછી પ્રભુ પોતાની શક્તિ સાથે ઊઠ્યા અને તે લિંગે સુંદર પૂજા કરી. ત્યારબાદ તેઓ લયને પામ્યા; અને દેવગણ “જય! જય!” કહી તે ઈશ્વરની સ્તુતિ કરવા લાગ્યા.

Verse 63

स्कंद उवाच । क्षेत्रस्य मैत्रावरुणे विमुक्तस्य महामते । प्रभावस्यैकदेशोयं कथितः कल्मषापहः

સ્કંદે કહ્યું: હે મહામતે, મુક્તિદાયક મૈત્રાવરુણ ક્ષેત્રના પ્રભાવનો આ માત્ર એક અંશ કહેવાયો છે; આ પાપ-કલ્મષ હરણ કરનાર છે.

Verse 64

तवाग्रे तु यथाबुद्धि काशीविश्लेषतापि नः । अचिरेणैव कालेन काशीं प्राप्स्यस्यनुत्तमाम्

તારી બુદ્ધિ મુજબ જો થોડો સમય કાશી-વિયોગ સહન કરવો પડે તોય, અચિરકાળમાં જ તું તે અનુત્તમ કાશીને ફરી પ્રાપ્ત કરશ।

Verse 65

अस्ताचलस्य शिखरं प्राप्तवानेष भानुमान् । तवापि हि ममाप्येष मौनस्य समयोऽभवत्

આ ભાનુમાન અસ્તાચલના શિખરે પહોંચ્યો છે; તારા માટે અને મારા માટે પણ હવે મૌનનો સમય થયો છે।

Verse 66

व्यास उवाच । श्रुत्वेति स मुनिः सूत संध्योपास्त्यै विनिर्गतः । प्रणम्यौ मेयमसकृल्लोपामुद्रा समन्वितः

વ્યાસે કહ્યું—હે સૂત, આ સાંભળીને તે મુનિ સંધ્યોપાસના માટે બહાર નીકળ્યા; લોપામુદ્રા સહિત તેઓ વારંવાર પ્રણામ કરતા રહ્યા।

Verse 67

रहस्यं परिविज्ञाय क्षेत्रस्य शशिमौलिनः । अगस्त्यो निश्चितमनाः शिवध्यानपरोभवत्

શશિમૌલી પ્રભુના ક્ષેત્રનું રહસ્ય સંપૂર્ણ રીતે જાણી, અગસ્ત્ય દૃઢનિશ્ચયી બની શિવધ્યાનમાં સર્વથા પરાયણ થયા।

Verse 68

आनंदकाननस्येह महिमानं महत्तरम् । कोत्र वर्णयितुं शक्तः सूत वर्षशतैरपि

અહીં આનંદકાનનની મહિમા અતિ મહત્તર છે; હે સૂત, સૈકડો વર્ષોમાં પણ તેને કોણ વર્ણવી શકે?

Verse 69

यथा देव्यै समाख्यायि शिवेन परमात्मना । तथा स्कंदेन कथितं माहात्म्यं कुंभसंभवे

જેમ પરમાત્મા શિવે દેવીને આ માહાત્મ્ય સમજાવ્યું, તેમ જ કુંભસમ્ભવ અગસ્ત્યને સ્કંદે પણ આ માહાત્મ્ય કહ્યુ́।

Verse 70

तवाग्रे च समाख्यातं शुकादीनां च सत्तम । इदानीं प्रष्टुकामोसि किं तत्पृच्छ वदामि ते

તમારી સામે—અને શુક વગેરે શ્રેષ્ઠ પુરુષોની હાજરીમાં પણ—આ પહેલેથી જ વર્ણવાયું છે. હવે તમે પૂછવા ઇચ્છો છો; જે કંઈ પૂછવું હોય પૂછો, હું તમને કહું છું।

Verse 71

श्रुत्वाध्यायमिमं पुण्यं सर्वकल्मषनाशनम् । समस्तचिंतितफलप्रदं मर्त्यो भवेत्कृती

સર્વ કલ્મષનો નાશ કરનાર આ પુણ્ય અધ્યાય સાંભળીને મનુષ્ય કૃતાર્થ બને છે—કારણ કે તે સર્વ ઇચ્છિત ફળ આપે છે।

Verse 99

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीति साहस्र्यां संहितायां चतुर्थे काशीखंड उत्तरार्धे विश्वेश्वरलिंगमहिमाख्यो नाम नवनवतितमोऽध्यायः

આ રીતે શ્રીસ્કંદ મહાપુરાણની એકાશી સહસ્ર શ્લોકોની ચોથી સંહિતાના કાશીખંડ (ઉત્તરાર્ધ) માં ‘વિશ્વેશ્વર લિંગ મહિમા’ નામનો નવ્વાણુંમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।